# آفريڪا

آفريڪا
Africa| Show national bordersHide national borders |
| ايراضي | 3,03,70,000 چورس ڪلوميٽر
(1,17,30,000 چورس میل) (ٻيو) |
| آبادي | 1,225,080,510 (2016؛ (بیو ودو کند)
1,393,676,444 (2021ع، ٻيو) |
| آبادي گهاٽائي | 46.1 في چورس ڪلوميٽر
119.4 في چورس ميل
(2021) |
| جی ڊي پي (نالي ماتر) | 2.82 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2025 جو اندازو؛ 5هون) |
| جی ڊي پي (خريداري سگهه برابري) | 10.77 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2025ع اندازو، 4هون)}} |
| جی ڊي پي في ماڻهو | 1,920 آمريڪی ڊالر (نامياري، 2025ع جو اندازو، 6هون)  |
| نسلي گروھ | آفريڪي، آفريڪن |
| مذھب | مذهب
1. 49% عيسائيت
2. 42% اسلام
3. 8% مقامی مذاھب
4. 1% بیا مذاھب
 |
| ديس | [[
**54 تسليم ٿيل رياستون 1. آئيوري ڪوسٽ
	2. الجزائر
	3. انگولا
	4. ايٿوپيا
	5. اريٽيريا
	6. استوائي گني
	7. ايسواتني
	8. بينن
	9. بوٽسوانا
	10. برڪينا فاسو
	11. برونڊي
	12. تيونس
	13. تنزانيا
	14. ٽوگو
	15. جبوتي
	16. جزائر القمر
	17. جمهوري جمهوريا ڪانگو
	18. جمهوريا ڪانگو
	19. چاڊ
	20. ڏکڻ آفريڪا
	21. ڏکڻ سوڊان
	22. روانڊا
	23. زيمبيا
	24. زمبابوي
	25. سوڊان
	26. سيراليون
	27. سينيگال
	28. سيشيلز
	29. سائوٽام ۽ پرنسپ
	30. صوماليا
	31. ڪيمرون
	32. ڪيپ ورڊي
	33. ڪينيا
	34. گني
	35. گني بسائو
	36. گھانا
	37. گيبون
	38. گيمبيا
	39. لائبيریا
	40. لیبیا
	41. ليسوٿو
	42. مالي
	43. ماريتانيا
	44. موريشس
	45. مڊگاسڪر
	46. مراڪش
	47. مصر
	48. ملاوي
	49. موزمبيق
	50. نائيجر
	51. نائجيريا
	52. نميبيا
	53. وسطي آفريڪي جمھوريا
	54. يوگنڊا
آفريڪا

|54 رياستون]] |
| آڌار |
4 ٻاهريان منحصر علائقا
* 1. بوويٽ ٻيٽ
* 2. يونين فرينچ ۽ انٽارڪٽيڪا زمين
* 3. هرڊ ٻيٽ ۽ ميڪڊونلڊ ٻيٽ
* 4. سينٽ هيلينا، اسسينشن ۽ ٽرسٽان دا ڪنها

اندرين منحصر علائقا (6+1 متنازعہ)
* 1.  فرانس
 مايوٽی ۽ ري يونين
* 2.  اٽلي
 پینٽلیريا ۽ پیلاگي ٻيٽ
* 3.  مراڪش
 ڏاکڻي صوبا
* 4.  پورچوگال
 میديرا
* 5.  اسپين
 البوران ٻيٽ، ڪينري ٻيٽ، سیوطہ، میلیلا ۽ پلازاس دی سوبیرانیا
* 6.  تنزانيا
 زنجبار
* 7.  يمن
 سوڪوٽرا
 |
| نان-يواين اسٽيٽش | **2 جزوي طور تسليم ٿيل رياستون 1. صومالي لينڊ
* 2. صحراوي عرب جمهوري جمهوريه
 |
| ٻوليون | 1250 کان 3000 ڏيهي ٻوليون |
| ٽائم زون | UTC-1 کان UTC+4 |
| وڏا شهر | * اديس ابابا
* الجزائر شھر
* اسڪندريه
* اونيشا
* جوهانسبرگ
* خرطوم
* دارالسلام
* ڊاڪار
* ڊربن
* عابدجان
* قاهره
* ڪانو
* ڪيگالي
* ڪمپالا
* ڪنشاسا
* ڪيپ ٽائون
* ڪاسابلانڪا
* لوانڊا
* لاگوس
* نيروبي
 |

آفريڪا جو سائيز ٻين براعظمن جي مقابلي ۾
**آفريڪا** (**Africa**) کنڊ ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان ايشيا کان پوءِ دنيا جو ٻيو وڏو کنڊ آهي. لڳ ڀڳ 3 **ڪروڙ چورس ڪلوميٽر** جنهن ۾ ڀرپاسي وارا ٻيٽ به شامل آهن، اها ڌرتي جي ايراضي جي 20 سيڪڙي تي پکڙيل آهي. سال 2021ع تائين ھک ارب چالیھہ ڪروڙ (**1.4 بلين**) ماڻهن سان، اها دنيا جي آبادي جو اٽڪل %18 آهي. آفريڪا جي آبادي جي وچين عمر سڀني کنڊن ۾ سڀ کان ننڍي آھي. سال 2012ع ۾ آفريڪا جي سراسري وچين عمر 19.7 سال هئي، جڏهن ته سڄي دنيا جي سراسري وچين عمر 30.4 سال هئي. قدرتي وسيلن جي وسيع رينج جي باوجود، آفريڪا سڀ کان گھٽ في ڪس دولتمند کنڊ آھي ۽ مجموعي دولت (GDP) جي لحاظ کان ٻيو نمبر گھٽ دولتمند کنڊ آھي. ان کي مختلف سببن سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جن ۾ جاگرافي، آبهوا، قبائليت، نوآبادياتي نظام، جنگون، نئین نوآبادياتي نظام، جمهوريت جي کوٽ ۽ ڪرپشن شامل آهن. دولت جي هن مسلسل گھٽتائي جي باوجود، تازو معاشي واڌارو ۽ وڏي نوجوان آبادي آفريڪا کي وسيع عالمي تناظر ۾ هڪ اهم معاشي منڊي بڻائي ٿو.

>
> * نالو: آفريڪا
> * پکيڙ: 30،370،000 چورس ڪلوميٽر
>
>
>  11،730،000 چورس ميل
>
>
> * درجو: 2nd
> * آبادي: 1,393,676,444 (2021ع، 2nd)
> * ملڪ: 54 آزاد ملڪ (2 تڪراري)
> * لاڳاپيل خطا:
>
>
> ٻاهريان 4:
>
>
>  • مائيوٽ
>
>
>  • ري يونين
>
>
>  • سينٽ هيلينا
>
>
>  • اسنشن ۽ ٽرسٽن ڊا چونها
>
>
> اندريان 4:
>
>
>  • ڪيناري ٻيٽ
>
>
>  • سيوٽا
>
>
>  • مڊيريا
>
>
>  • مليلا
>
>
>

ان براعظم جي اتر ۾ ميڊيٽرينين سمنڊ، اتر اوڀر ۾ سوئز جي اسٿمس (Isthamus) ۽ ڳاڙهي سمنڊ، ڏکڻ اوڀر ۾ هندي سمنڊ ۽ اولهه ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ آهي. براعظم ۾ مڊگاسڪر ۽ مختلف آرڪيپيلاگوس شامل آهن. اهو 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل خود مختيار رياستن تي مشتمل آهي، اٺ شهر ۽ جزائر جيڪي غير آفريقي رياستن جو حصو آهن، ۽ ٻه حقيقتون آزاد رياستون آهن جيڪي محدود يا غير تسليم ٿيل آهن. ھن ڳڻپ ۾ مالٽا ۽ سسلي شامل نه آھن، جيڪي ارضياتي طور تي آفريڪا کنڊ جو حصو آھن. الجزائر ايراضي جي لحاظ کان آفريڪا جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي ۽ نائيجيريا آبادي جي لحاظ کان ان جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي. افريقي قومون افريقي يونين جي قيام ذريعي تعاون ڪن ٿيون، جنهن جو صدر دفتر اديس ابابا ۾ آهي. آفريڪا خط استوا ۽ پرائم ميريڊين کي گھيرو ڪري ٿو. اهو واحد براعظم آهي جيڪو اتر جي نرم گرمي کان وٺي ڏاکڻي سخت گرمي وارن علائقن تائين پکڙيل آهي. براعظم جو وڏو حصو ۽ ان جا ملڪ اتر اڌ گول ۾ آهن، ۽ ان جو بیو وڏو حصو ۽ ڪيترائي ملڪ ڏاکڻي اڌ گول ۾ آهن. گهڻو ڪري کند ٽروپیڪل ٽاڪري ۾ واقع آهي، سواء اولهه صحارا، الجزائر، لبيا ۽ مصر، موريتانيا جي اترئين ٽپ ۽ مراکش، سيوٽا، ميليلا ۽ تيونس جا سمورا علائقا، جيڪي بدلي ۾ براعظم جي مٿان، ڪينسر جي ٽاڪري ۾ اتر معتدل علائقي ۾ واقع آهن. براعظم جي ٻئي انتها تي، ڏاکڻي نميبيا، ڏاکڻي بوٽسوانا، ڏکڻ آفريڪا جا وڏا حصا، ليسوٿو ۽ اسواٽيني جا سمورا علائقا ۽ موزمبيق ۽ مڊگاسڪر جا ڏاکڻيون ڪنارا، ڏاکڻي گرمي واري علائقي ۾ ڪيپري ڪورن جي ٽاڪري جي تري کان هيٺ واقع آهن.

آفريڪا انتهائي حياتياتي طور تي متنوع آهي; اهو براعظم آهي جنهن ۾ ميگافاونا جي سڀ کان وڏي تعداد آهي، ڇاڪاڻ ته اهو پليسٽوسين ميگافاونا جي ختم ٿيڻ کان گهٽ ۾ گهٽ متاثر ٿيو هو. بهرحال، آفريڪا پڻ وڏي پيماني تي ماحولياتي مسئلن کان متاثر ٿيو آهي، جن ۾ ٻيلن جي کوٽ، پاڻي جي کوٽ ۽ آلودگي شامل آهن. اهي ماحولياتي خدشات وڌيڪ خراب ٿيڻ جي اميد رکن ٿا جيئن موسمياتي تبديلي آفريڪا تي اثر انداز ٿئي ٿي. موسمياتي تبديلي تي گڏيل قومن جي بين الاقوامي حڪومتي پينل آفريقا جي براعظم جي طور تي موسمياتي تبديلي لاء سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ سڃاڻپ ڪئي آهي.

آفريڪا جي تاريخ ڊگھي ۽ پيچيده آھي ۽ عالمي تاريخي برادريءَ پاران اڪثر ان کي ساراھيو ويو آھي. آفريڪا، خاص طور تي اڀرندي آفريڪا، وڏي پيماني تي انسانن ۽ هومينيڊائ (Hominidae) ڪليڊ (عظيم بندر) جي اصليت جي جڳھ طور قبول ڪيو ويو آھي. قديم ترين هومينيڊس ۽ انهن جا ابا ڏاڏا اٽڪل 7 ملين سال اڳ جا آهن، جن ۾ ساحیلوٿروپس چاڊینس (Sahelanthropus tchadensis)، آسٽروپاٿِيڪس آفريڪانس (Australopithecus africanus)، ای افارينسس (A. afarensis)، ھومو اریڪٽس (Homo erectus)، ایچ ھابیلس (H. habilis) ۽ ایچ ارگاسٽر (H. ergaster) شامل آهن ۽ قديم ترين هومو سيپيئن (جديد انسان) باقي آهن. ايٿوپيا، ڏکڻ آفريڪا ۽ مراکش، ترتيبوار 233,000، 259,000 ۽ 300,000 سال اڳ جي لڳ ڀڳ آهن، ۽ جديد انسان ( Homo sapiens) تقریبن 350,000-260,000 سال اڳ آفريڪا ۾ پيدا ٿيا. آفريڪا کي انسائيڪلوپيڊيا جي ماهرن طرفان پڻ سڀ کان وڌيڪ جينياتي طور تي متنوع کند ۽ نتيجي ۾ سڀ کان پرانو آباد سمجهيو ويندو آهي.

ابتدائي انساني تمدن، جهڙوڪ قديم مصر ۽ ڪارٿيج اتر آفريڪا ۾ پيدا ٿيا. تمدن، لڏپلاڻ ۽ واپار جي بعد ۾ ڊگهي ۽ پيچيده تاريخ جي پٺيان، آفريڪا قومن، ثقافتن ۽ ٻولين جي وڏي تنوع کي ميزبان ڪري ٿو. گذريل 400 سالن کان براعظم تي وڌندڙ يورپي اثر کي ڏٺو آهي. 16ھین صدي عيسويء ۾ شروع ٿي، اهو واپار ذريعي هليو ويو، بشمول ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار، جنهن آمريڪا ۾ وڏي آفريڪي ڊاسپورا آبادي پيدا ڪئي. 19ھین صدي جي آخر کان وٺي 20ھین صدي جي شروعات تائين، يورپي قومن تقريبن سڄي آفريڪا کي نوآباد ڪيو، هڪ نقطي تي پهچي ويو جڏهن صرف ايٿوپيا ۽ لائبیريا آزاد پوليٽيون (رياستون) هيون. آفريڪا ۾ موجود اڪثر رياستون ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڊي۔ڪالونائيزيشن جي اعلان جي عمل مان اڀريون.

مصنوعي سياري مان ورتل آفريڪا جي خلائي تصوير
نئين آبادي جي دور ۾ آفريڪا جا مختلف ملڪن جو نقشو، مختلف رنگ مختلف قبضو ڪندڙ قوتن کي ظاهر ڪري رهيو آهي جن جي نشاندهي ٿيل آهي.
سال 1960ع جي ڏهاڪي تائين آفريڪا جو گھڻو حصو مختلف يورپي ملڪن جي قبضي ۾ هيو ۽ ڊگھي غلامي کان پوء 1980ع جي ڏهاڪي ۾ تقريبن سڀني ملڪن کي آزادي ملي ملي وئي پر انهن جا وسيلا نئين آبادي جي دور ۾ هڙپ ڪيا ويا ان ڪري اقتصادي ۽ معاشي طور تي هي اڄ تائين مضبوط نه ٿي سگھيا آهن ۽ غربت ۾ ڦاٿل آهن. وڏي پيماني تي جهالت جي ڪري نسلي ۽ قومي تعصب به آفريڪي عوام جي دل ۾ پاڙون مضبوط ڪيون جن جي ڪري خوفناڪ جنگيون ٿيون جن ۾ لکين ماڻهو موت جو شڪار ٿيا.

## تعارف

**آفريڪا جي مجموعي کي اپولو 17 عملدار طرفان ڏٺو ويو.**
دلڪش نظارن، گھاٽن جھنگن، وسيع ريگستانن ۽ گھاٽين وادين جي سرزمين  جتي اڄ 54 ملڪ آهن جن جا رهاڪو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائن ٿا.  آفريڪا جا اتر ۽ ڏکڻ وارا حصا تمام خشڪ ۽ گرم آهن جن جو گھڻو حصو ريگستان آهن. کنڊ جي اولهہ ۾ نائجر درياهہ وهي ٿو جيڪو وسيع گپڙاٽيل ڊيلٽا ٺاهيندو اوقيانوس وڏي سمنڊ ۾ ڪري ٿو. هن جي اوڀر ۾ ڪانگو درياهہ آفيڪا جي گھاٽن جھنگن مان گذري ٿو. کنڊ جي اوڀر واري حصي ۾ عظيم وادي شق (Great Rift Valley) ۽ ايٿوپيا جا مٿاهان ميدان آهن.
صحارا جو ريگستان اتر آفريڪا جي گھڻي حصي تي پکڙيل دنيا جو سڀ کان وڏو ريگستان آهي. کنڊ جي ٻين وڏن ريگستانن ۾ نميب ۽ ڪالاهاري شامل آهن.
صحارا جي ريگستان جي ڏکڻ ۾ ريگستاني ۽ جھنگلي علائقا ڇڏي ڪري باقي سڄي کنڊ ۾ گاهه جا وڏا ميدان آهن جن کي سوانا چيو وڃي ٿو. اهي ميدان هاٿي سميت ٻين مشهور جانورن جو گھر آهن. هتي بارشن جي ڪري گھاٽا جھنگ آهن. هتان جي موسم گرم ۽ گھم سان ڀريل آهي. آفريڪا جا 15 ملڪ اهڙا آهن جن جون سرحدون سمنڊ سان نه ٿيون ملن جنهن جي ڪري تجارت ۽ مواصلات جا رابطا محدود آهن.

آفريڪا جي گھڻي آبادي ڳوٺن ۾ رهي ٿي پر ڪجهه وڏا شهر به آهن جن ۾ قاهره قابل ذڪر آهي، جنهن جي آبادي 65 لک آهي ۽ هي کند جو سڀ کان وڏو شهر آهي. اتر ۽ اوڀر جي گھڻن ملڪ جو مذهب اسلام آهي ۽ دنيا جي ٻين اسلامي ملڪن سان عالمي اسلامي ڀائيچاري جي گھاٽي رشتي ۾ ڳنڍيل آهن.

ايراضي جي لحاظ سان دنيا جو ٻيو وڏو کنڊ هئڻ باوجود آفريڪا جي آبادي گھڻي نه آهي  خاص ڪري ريگستاني علائقن ۾ آبادي نه هجڻ جي برابر آهي. گھڻي آبادي پاڻي جي ذخيرن ۽ زرخيز علائقن ۾ آهي. آفريڪا ۾ پيدائش جي شرح تمام گھڻي آهي جنهن جي ڪري آبادي ۾ تيزي سان اضافو ٿي رهيو آهي.

آفريڪا جي اڪثريت جو طرزِ زندگي تمام سادو آهي. ڪافڳ ملڪن ۾ تعليم عام ڪرڻ جي منصوبن تحت خواندگي ۽ صحت کي بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي.

کند جي ڏاکڻين علائقن خصوصاّّ ڏکڻ آفريڪا ۾ سڀ کان گھڻيون کاڻون آهن، جتان هيرو، سون، يورينيم ۽ ٽامو ڪڍيو وڃي ٿو. ٽامي جا سڀ کان گھڻا ذخيرا جمهوريه ڪانگو ۽ زيمبيا ۾ ملن ٿا. تيل الجزائر، انگولا، مصر، لیبیا ۽ نائجيريا ۾ نڪري ٿو.

آفريڪا ۾ مختلف قسمن جي ماحول ۾ مختلف فصل به ٿين ٿا. ڪجهه علائقن ۾ رٻڙ ۽ ڪيلو  اهم پوک آهن. ڪجهه علائقا چانهه ۽ ڪافي جي پوک ڪري مشهور آهن جن ۾ ڪينيا قابل ذڪر آهي.

آفريڪا ۾ گھڻيون صنعتون خام مال تي انحصار ڪن ٿيون. ڪجهه آفريڪي ملڪن جي صنعت هڪ ئي فصل يا معدني وسيلي تي منحصر آهي پر ڪافي شهرن ۾ مختلف صنعتون قائم ڪيون پيون وڃن. اتر آفريڪا جي ملڪن، نائجيريا ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ سڀ کان گھڻيون صنعتون آهن. کنڊ ۾ سڀ کان گھڻو تيل اتر آفريڪا جا مسلمان ملڪ ۽ اولهه ۾ اوقيانوس وڏي سمنڊ سان گڏ گڏ واقع هيٺين ملڪن مان ڪڍيو وڃي ٿو.

افريڪا دنيا جو گرم ترين کنڊ آهي جتي صحارا ريگستان ۾ 122 ڊگري فارن هائيٽ تائين گرمي پد ريڪارڊ ڪيو ويو آهي. اتر جا ساحلي علائقا تمام گرم ۽ خشڪ آهن ۽ بارشون تمام گھٽ ٿينديون آهن. ساحلي علائقن کان ڏکن طرف صحارا ريگستان بيابانن ۽ تيز خشڪ هوائن جو علائقو آهي.

زمين جي معيار مطابق آفريڪا ۾ مختلف قسمن جي زراعت ٿئي ٿي. جابلو علائقا جيئن روانڊا، يوگينڊا ۽ ڪينيا ۾ چانهه پوکي وڃي ٿي. اتر ۾ جتي پاڻي گھڻو نه آهي غذائي جنسون مقامي ماڻهن جي غذائي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاء پوکيون وڃن ٿيون. جڏهن ته ميوا، خارڪون ۽ زيتون ٻاهريان گھرايا وڃن ٿا. اولهه آفريڪا ۾ منڱ ڦريون، ڪوڪو ۽ ڪافي پوکي وڃي ٿي.

## معني ۽ مطلب

مالٽا جي شھر واليٽا ۾ پالازو فیریرا ۾ مجسمو، آفريڪا جي نمائندگي ڪندڻ۔
افري (Ifri) هڪ لاطيني نالو هو جيڪو نيل نديءَ جي اولهه ۾ ان وقت جي مشهور اتر آفريڪا جي رهاڪن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي وسيع معنيٰ ۾ ميڊيٽرينين (قديم لبيا) جي ڏکڻ واري سڀني زمينن ڏانهن اشارو ڪيو ويندو هو. اهو نالو لڳي ٿو اصل ۾ لبيا جي هڪ قبيلي جو حوالو ڏنو ويو آهي، جيڪو جديد بربرن جو هڪ ابا آهي. نالو عام طور تي فونيشين لفظ ”افار“ سان ڳنڍيو ويندو هو، جنهن جي معنيٰ آهي ”مٽي“، پر سال 1981ع جي هڪ مفروضي تي زور ڏنو ويو آهي ته اهو بربر لفظ افري (ifri؛ جمع ifran) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”غار“ آهي، غار ۾ رهندڙن جي حوالي سان. اهو ساڳيو لفظ الجيريا ۽ طرابلس کان بنو افران جي نالي ۾ ملي سگهي ٿو، هڪ بربر قبيلو اصل ۾ يفران (جيڪو عفران جي نالي سان پڻ مشهور آهي) اتر اولهه لبيا ۾، ۽ انهي سان گڏ مراکش جي شهر افران ۾ پڻ آباد آھي. رومن راڄ جي تحت، ڪارٿيج صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ٿيو. سال 146 ق.م. ۾ ٽين پنڪ جنگ ۾ ڪارٿيجينئين جي شڪست کان پوءِ، ان کي آفريڪا پروڪنسولرس جو نالو ڏنو ويو، جنهن ۾ جديد لبيا جو ساحلي حصو به شامل هو. لاطيني سابقو -ica ڪڏهن ڪڏهن زمين کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو (مثال طور، سيلٽائي (Celtae) کان سيلٽیڪا (Celtica) ۾، (جيئن جوليس سيزر استعمال ڪيو). افريقيا جو بعد ۾ مسلمان علائقو، بازنطيني (مشرقي رومن) سلطنت جي ایڪسارچاتس آفريڪائی (Exarchatus Africae) جي فتح کان پوءِ، پڻ نالي جي هڪ شڪل کي محفوظ ڪيو. رومن جي مطابق، آفريڪا مصر جي اولهه ۾ واقع آهي، جڏهن ته "ايشيا" لاء اناطوليا ۽ اوڀر ڏانهن زمينن ڏانهن اشارو ڪيو ويو. جاگرافيدان ٽالمي (85-165 عيسوي) پاران ٻن براعظمن جي وچ ۾ هڪ قطعي لڪير ٺاهي وئي هئي، جنهن ۾ اليگزينڊرريا کي پرائم ميريڊين سان گڏ اشارو ڪيو ويو هو ۽ سوئز جي اسٿمس ۽ ڳاڙهي سمنڊ کي ايشيا ۽ آفريڪا جي وچ ۾ حدون ٺاهيندي هئي. جيئن جيئن يورپين براعظم جي حقيقي حد کي سمجھندا ويا، تيئن تيئن ”آفريڪا“ جو خيال سندن علم ۾ وڌندو ويو. عربي آفریقہ (afrīqā) (مونثي اسم) ۽ افریقیہ (ifrīqiā)، ھاڻي عام طور تي آفریقیہ (afriqia) (مونث) 'آفريڪا'، افارہ ('afara؛ مٽي وارو) مان افار ( 'afar'؛ مٽي)، ۽ افیر ( 'afir'؛ پائوڊر) مان. سڪل، سج کان سڪي، سڪي ويو ۽ ’افارا‘ ’گرم واريءَ تي سج ۾ سڪي وڃڻ‘ يا ’مٽيءَ سان ڇڻڻ‘. ممڪن طور تي فونيشين فرقا ’ڪلوني، علحدگي‘ جي معنيٰ ۾.

## تاريخ

### تاريخ کان اڳ

**لوسي، هڪ آسٽرالوپيٿيڪس افارینسس سِڪَرُ، 24 نومبر، 1974ع ۾ ايٿوپيا جي آواش وادي جي افار ٽڪنڊي ۾ دريافت ڪيو ويو.** آفريڪا کي سڀ کان وڌيڪ تاريخ کان اڳ جا ماھر علم بشریات (paleoanthropologists) انساني نسلن سان گڏ براعظم مان پيدا ٿيندڙ ڌرتيء تي سڀ کان پراڻو آباد علائقو سمجهي ٿو. 20ھین صديءَ جي وچ ڌاري، سائنسدانن ڪيترن ئي فوسلز ۽ انساني قبضي جا ثبوت دريافت ڪيا، شايد ست ملين سال اڳ (موجوده کان اڳ، بي پي). شروعاتي اپلائيڪ انسانن جي ڪيترن ئي نسلن جا فوسل باقي آهن جن جو خيال آهي ته جديد انسانن ۾ ترقي ڪئي وئي آهي، جهڙوڪ آسٽريلوپيٿيڪس آفرينسس ريڊيميٽري طور تي لڳ ڀڳ 3.0 کان 3.9 ملين سال بي پي، پیرانٿروپس بائیوسي (1.4 کان 2.3 ملين سال بي پي) ۽ ھومو ارگاسٽر (19 لک کان 6 لک سال بي پي) دريافت ڪيا ويا آهن. آفريڪا ۾ تقريباً 3,50,000 کان 2,60,000 سالن بي پي ۾ ھومو سیپئین (جدید انسان) جي ارتقا کان پوءِ، براعظم گهڻو ڪري شڪارين جي گروهن سان آباد هو. اهي پهريان جديد انسان آفريڪا ڇڏيا، آفريڪا جي ٻين لڏپلاڻ دوران تقريبن 50,000 سالن بي پي، براعظم کان ٻاهر نڪرندي، باب المندب جي پار ڳاڙهي سمنڊ جي مٿان، مراکش ۾ جبرالٽر جي آبنائي یا مصر ۾ سويز جو اسٿمس پار ڪيو ۽ باقي سڄي دنيا کي آباد ڪيو. آفريڪا براعظم اندر جديد انسانن جي ٻين لڏپلاڻن کي ان وقت جي تاريخ ڏني وئي آهي، ابتدائي انساني آبادي جا ثبوت ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر آفريڪا، اتر آفريڪا ۽ صحارا ۾ مليا آهن.

### تهذيب جو ظهور

صحارا جي ماپ, عالمي موسمي حالتن جي ڪري, تاريخي طور تي انتهائي متغير رهي آهي، ان جو علائقو تيزيءَ سان اڀرندو رهيو آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن غائب ٿي ويندو آهي. برفاني دور جي پڄاڻيءَ تي، اندازاً 10,500 ق.م. ۾، صحارا وري هڪ سائي زرخيز وادي بڻجي چڪي هئي، ۽ ان جي آفريڪي آبادي اندروني ۽ سامونڊي ڪنارن کان واپس سب سهارا آفريڪا ڏانهن موٽي آئي. تاسيلي اجار وادي، الجزائر ۾ هڪ آثار قديمه وارو ماڳ, پٿر جي فني نقاشيءَ ۾ هڪ زرخيز صحارا ۽ وڏي آباديءَ جو عڪس ڏيکاريو آهي، جيڪا شايد 10,000 ق.م. جو آهي. بهرحال، گرم ۽ خشڪ آبهوا جو مطلب اهو هو ته صحارا علائقو 5000 ق.م. 3500 ق.م. جي آس پاس، ڌرتيءَ جي مدار ۾ جھڪي وڃڻ سبب، تيزيءَ سان ريگستان ٿيڻ جو دور محسوس ڪيو. آبادي صحارا جي علائقي مان نڪري وئي ۽ ٻئي موتي کان هيٺ نيل جي واديءَ ڏانهن لڏي ويا. هتي هنن مستقل يا نيم مستقل آباديون ڪيون. هڪ وڏي موسمياتي تباهي، وچولي ۽ اڀرندي آفريڪا ۾ ڳري ۽ مسلسل برساتن کي گهٽايو. هن وقت کان وٺي، اوڀر آفريڪا ۾ خشڪ حالتون غالب آهن ۽ ايٿوپيا ۾ گذريل 200 سالن دوران تيزيء سان غالب ٿي. آفريڪا ۾ ڍورن جو پالڻ زراعت کان اڳ هو ۽ لڳي ٿو ته شڪاري گڏ ڪندڙ ثقافتن سان گڏ موجود هئا. اهو اندازو آهي ته 6000 ق.م. تائين، ڍورن کي اتر آفريڪا ۾ پاليو ويو. صحارا-نيل ڪمپليڪس رهائش ۾، ماڻهن ڪيترن ئي جانورن کي پاليو، جن ۾ گدو ۽ هڪ ننڍڙو اسڪرو سينگ واري بڪري شامل هئا، جيڪو الجيريا کان نوبيا تائين عام هو. 10,000 ق.م. ۽ 9,000 ق.م جي وچ ۾، برتن اولهه آفريڪا جي سوانا ۾ مالي جي علائقي, سب صحارا علائقن جي اترين حصن ۾ صحارا ۽ ساحل جي قدمن ۽ سوانان ۾ ايجاد ڪيا ويا.

جديد نيل-سهارن ۽ منڊي ثقافتن سان واسطو رکندڙ ماڻهن شايد 8000 ق.م. کان 6000 ق.م. ڌاري جهنگلي باجرا گڏ ڪرڻ شروع ڪيا. ان کان پوءِ ڪڪڙ، تربوز، ارڙي ۽ ڪپهه به گڏ ڪيا ويا. سورگم پهريون ڀيرو اڀرندي سوڊان ۾ 4000 ق.م. جي ڀرسان پاليو ويو، جيڪا انساني تاريخ ۾ زراعت جي ابتدائي مثالن مان هڪ آهي. 2000 ق.م. جديد دور جي موريتانيا جي آس پاس جي ماڻهن مٽيءَ جا برتن ٺاهڻ شروع ڪيا ۽ پٿر جون آباديون (مثال طور، ٽيچٽ، اوالاتا) تعمير ڪيون. مڇي مارڻ، هڏن جي ٿلهي هارپون استعمال ڪندي، وڌندڙ برساتن مان ٺهيل ڪيترن ئي ندين ۽ ڍنڍن ۾ هڪ اهم سرگرمي بڻجي وئي. اولهه آفريڪا ۾، گندو مرحلو سيناگال کان ڪيمرون تائين وڌندڙ برساتي ٻيلن ۽ وڻن واري سوانا ۾ داخل ٿيو. 9,000 ق.م. ۽ 5,000 ق.م. جي وچ ۾ نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙن تيل پام ۽ رفيا پام کي پاليو. ڪاري اکين وارا مٽر ۽ ووانڊيزيا (آفريڪن اخروٽ, سپاري نٽ)، پاليا ويندا هئا، ان کان پوءِ اوڪرا ۽ ڪولا نٽس پاليا ويندا هئا. جتان گھڻا ٻوٽا ٻيلن ۾ اڀريا، نائجر-ڪانگو ڳالهائيندڙن ٻيلن کي صاف ڪرڻ لاءِ پالش ٿيل پٿر جا ڪوهاڙا ايجاد ڪيا. 4000 ق.م. جي آس پاس، سهارا جي موسم انتهائي تيز رفتاري سان خشڪ ٿيڻ لڳي. هن موسمياتي تبديليءَ سبب ڍنڍون ۽ درياهه وڏي پيماني تي سُڪي ويا ۽ ريگستان ۾ واڌارو ٿيو. ان جي نتيجي ۾، آباديءَ لاءِ سازگار زمين جي مقدار ۾ گهٽتائي آئي ۽ هاري برادرين جي اولهه آفريڪا جي وڌيڪ اڀرندڙ آبهوا لڏپلاڻ کي همٿايو ويو. پهرين ملينيم ق.م (1000 ق.م) تائين، اتر آفريڪا ۾ لوهه جو ڪم متعارف ڪرايو ويو. ان وقت جي آس پاس اهو پڻ سب سهارا آفريڪا جي حصن ۾ يا ته اتي آزاد ايجاد ذريعي يا اتر کان ڦهليل قائم ٿيو. اهو 500 عيسوي جي لڳ ڀڳ اڻڄاتل حالتن هيٺ غائب ٿي ويو، جيڪو لڳ ڀڳ 2,000 سال گذريو ۽ 500 ق.م. تائين، اولهه آفريڪا ۾ دھاتي ڪم عام ٿيڻ لڳو. لوهه جو ڪم مڪمل طور تي 500 ق.م م مصر، اتر آفريڪا، نوبيا ۽ ايٿوپيا مان ٽامي جون شيون جيڪي 500 ق.م. اهو تجويز ڪيو ويو ته ٽرانس-سهارن واپاري نيٽ ورڪ هن تاريخ تائين قائم ڪيا ويا آهن.

### ابتدائي تهذيبون

اٽڪل 3300 ق.م ۾، تاريخي رڪارڊ اتر آفريڪا ۾ قديم مصر جي فرعون تمدن ۾ خواندگي جي عروج سان کلي ٿو. دنيا جي سڀ کان قديم ۽ سڀ کان ڊگهي عرصي واري تمدن مان هڪ، مصري رياست 343 ق. مصري اثر جديد دور جي لبيا ۽ نوبيا تائين، ۽ مارٽن برنال جي مطابق، اتر ۾ ڪريٽ تائين پهتو. تمدن جو هڪ آزاد مرڪز فينيشيا سان واپاري لنڪس سان گڏ ڪارٿيج ۾ اتر-اولهه آفريڪا جي ساحل تي ٽائر کان فونيشين پاران قائم ڪيو ويو. آفريڪا جي يورپي جستجو قديم يونانين ۽ رومن سان شروع ٿي. 332 ق.م ۾، اليگزينڊر عظيم کي آزاديء جي طور تي پارسي-قبضي مصر ۾ استقبال ڪيو ويو. هن مصر ۾ اليگزينڊرريا جو بنياد وڌو، جيڪو سندس موت کان پوءِ ٽالمي خاندان جي خوشحال راڄڌاني بڻجي ويندو.

رومن سلطنت پاران اتر آفريڪا جي ميڊيٽرينين سامونڊي ڪناري جي فتح کان پوء، علائقي کي اقتصادي ۽ ثقافتي طور تي رومن سسٽم ۾ ضم ڪيو ويو. رومن آبادي جديد تيونس ۾ ۽ ٻين هنڌن تي سامونڊي ڪناري سان واقع ٿي. اتر آفريڪا جو اصلوڪو سيپٽيميس سيويرس پهريون رومي شهنشاهه هو، جيڪو اڄوڪي ليبيا ۾ ليپٽس مئگنا ۾ پيدا ٿيو؛ سندس ماءُ اطالوي رومن هئي ۽ سندس پيءُ پنڪ هو. عيسائيت انهن علائقن ۾، يهوديا کان مصر ۽ رومن دنيا جي سرحدن کان ٻاهر نوبيا تائين، ابتدائي تاريخ ۾ پکڙجي وئي. تازو اهو، 340 ع تائين، اکسومي (Aksumite) سلطنت جو رياستي مذهب بڻجي چڪو هو. سائرو-يوناني مشنري، جيڪي ڳاڙهي سمنڊ جي رستي آيا، هن نظرياتي ترقي جا ذميوار هئا. 7ھین صدي جي شروعات ۾، نئين ٺاهيل عرب اسلامي خلافت مصر ۽ پوء اتر آفريڪا ۾ وڌايو. ٿوري وقت ۾، مقامي بربر اشرافيه مسلمان عرب قبيلن ۾ ضم ٿي چڪي هئي. اٺين صدي عيسويءَ ۾ جڏهن اموي راڄڌاني دمشق جو خاتمو ٿيو، تڏهن بحر روم جو اسلامي مرڪز شام کان اتر آفريڪا ۾ قيروان ڏانهن منتقل ٿي ويو. اسلامي اتر آفريڪا متنوع بڻجي چڪو هو ۽ صوفين، عالمن، فقیهن ۽ فلسفين جو هڪ مرڪز هو. مٿي ذڪر ڪيل دور ۾، خاص ڪري واپاري رستن ۽ لڏپلاڻ ذريعي، اسلام سب۔صحارا آفريڪا تائين پکڙجي ويو.

اولهه آفريڪا ۾ اڄوڪي موريطانيا ۾ ڌرٽيچٽ(Dhar Tichitt) ۽ اوالاٽا (Oualata) (2,000 ق.م. جو شمار) اٽڪل 500 پٿر جون آباديون صحارا جي اڳوڻي سوانا ۾ علائقي کي گندو ڪن ٿا. ان جا رهواسي ماهيگيري ڪندا هئا ۽ جوار پوکيندا هئا. اهو آگسٽين هال جي مطابق، مانڊي (Mandé) ماڻهن جا سونينڪ شايد اهڙين آبادين جي تعمير جا ذميوار هئا. 300 ق.م جي آس پاس، علائقو وڌيڪ ويران ٿي ويو ۽ آباديون ختم ٿيڻ شروع ٿي ويون، گهڻو ڪري ڪومبي صالح ڏانهن منتقل ڪيو ويو. آرڪيٽيڪچر جا ثبوت ۽ ٿانون جي طرزن جي مقابلي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڌرٽيچٽ جو تعلق گھانا سلطنت سان هو. جيني۔جينو (Djenné-Djenno) (اڄوڪي مالي ۾) 300 ق.م جي آس پاس آباد ٿيو، ۽ شهر هڪ وڏي لوهه جي دور جي آباديءَ لاءِ وڌيو، جيئن ته ڀريل قبرستانن ان جو ثبوت آهي. رهندڙ اڏاوتون سج جي سڪل مٽيءَ مان ٺهيل هيون. 250 ق.م تائين، جيني۔جينو هڪ وڏو، ترقي يافته بازار شهر بڻجي چڪو هو. وڌيڪ ڏکڻ، مرڪزي نائيجيريا ۾، تقريبا 1,500 ق.م، نوڪ ثقافت جوس پليٽ تي ترقي ڪئي. اهو هڪ انتهائي مرڪزي برادري هئي. نوڪ ماڻهن ٽيراڪوٽا ۾ زندگين جي نمائندگي ڪئي، جن ۾ انساني سر ۽ انساني شڪلون، هاٿي ۽ ٻيا جانور شامل آهن. 500 ق.م تائين، ۽ ممڪن آهي ته ان کان اڳ، اهي لوهه ڳائي رهيا هئا. 200ع ڌاري نوڪ ڪلچر ختم ٿي چڪو هو. اڻڄاتل حالتن هيٺ، تقريبن 2,000 سالن تائين رهي، 500 عيسوي جي ڀرسان غائب ٿي ويو. نوڪ ٽيراڪوٽس سان اسٽائلسٽڪ مماثلتن جي بنياد تي، يوروبا جي بادشاهي آئیفی (Ife) ۽ بينن جي بیني بادشاهت جي برانز جي مجسمن کي اڳئين نوڪ ڪلچر جي روايتن جو تسلسل قرار ڏنو ويو آهي.

### نائين کان اٺين صدي

نوآبادياتي دور سان اگ آفريڪا شايد 10,000 کان وڌيڪ مختلف رياستن ۽ سياسي انتظامن جي ڪيترن ئي مختلف قسمن جي سياسي تنظيم ۽ حڪمراني سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهن ۾ شڪار گڏ ڪرڻ وارن جا ننڍا خانداني گروهه شامل هئا، جهڙوڪ ڏکڻ آفريڪا جا سين ماڻهو؛ وڏا ۽ وڌيڪ منظم گروهه جيئن ته مرڪزي، ڏاکڻي ۽ اڀرندي آفريڪا جي بنتو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي خانداني قبيلي جا گروپ؛ هورن آف آفريڪا ۾ وڏي پيماني تي ٺهيل قبيلي جا گروهه؛ وڏي سواحلي (Sahelian) سلطنتون؛ ۽ خودمختيار شهري رياستون ۽ سلطنتون جهڙوڪ ایڪان جون؛ ادو، يوروبا، ۽ اِگبو ماڻهو اولهه آفريڪا ۾؛ ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا سواحلي ساحلي واپاري شهر شامل هئا.

**نائين صديءَ جو پيچيده برانز جو نمونو اگبو۔اڪوو (Igbo-Ukwu)، نائيجيريا مان؛ اهو ٽيڪنيڪل ڪاميابيء جي سطح ڏيکاري ٿو جيڪا خاص طور تي ساڳئي دور جي يورپي برونز ڪاسٽنگ کان وڌيڪ ترقي يافته هئي.**
نائين صدي عيسوي تائين، خانداني رياستن جو هڪ سلسلو، جنهن ۾ ابتدائي هاؤسا رياستون شامل هيون، سب۔صحارا سوانا جي اولهه وارن علائقن کان وچ سوڊان تائين پکڙيل هيون. انهن رياستن ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور گھانا، گاو، ۽ ڪانيم-بورنو سلطنت هئا. گھانا يارھين صديءَ ۾ زوال پذير ٿيو، پر مالي سلطنت طرفان ڪامياب ٿيو، جنھن تيرھين صديءَ ۾ گھڻو ڪري مغربي سوڊان کي مضبوط ڪيو. ڪانیم يارهين صدي ۾ اسلام قبول ڪيو. اولهه آفريقا جي ساحلي علائقن ۾، آزاد سلطنتون مسلمانن جي اُتر کان ٿورو اثرائتو ٿي وڌيون. نري (Nri) جي بادشاهي نائين صدي جي چوڌاري قائم ڪئي وئي ۽ پهرين مان هڪ هئي. اهو اڄوڪي نائيجيريا ۾ قديم ترين بادشاهن مان هڪ آهي ۽ ايز نيري (Eze Nri) جي حڪمراني هئي. نيري سلطنت ان جي وسيع برونز لاء مشهور آهي، جيڪو **اگبو۔اڪوو** (Igbo-Ukwu) جي شهر ۾ مليو. برونز نائين صدي عيسويءَ کان وٺي تاريخ جا آهن.

آئيفي جي بادشاهي، تاريخي طور تي انهن يوروبا شهری رياستن يا بادشاهن مان پهرين، هڪ پادري اوبا (يوروبا ٻولي ۾ 'بادشاهه' يا 'حڪمران') جي تحت حڪومت قائم ڪئي، جنهن کي اووني آف آئيفي سڏيو ويندو آهي. آئيفي (Ife) کي اولهه آفريڪا ۾ وڏي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز جي طور تي ياد ڪيو ويو، ۽ ان جي منفرد قدرتي روايت جي برانز جي مجسمي لاء. حڪومت جو آئيفي۔ماڊل اويو سلطنت ۾ اختيار ڪيو ويو، جتي ان جا اوباس يا بادشاهن، جن کي اويو جي الافنس سڏيو ويندو آهي، هڪ ڀيرو وڏي تعداد ۾ ٻين يوروبا ۽ غير يوروبا شهري رياستن ۽ بادشاهن کي سنڀاليو؛ داهومي جي فون سلطنت اويو جي ڪنٽرول هيٺ غير يوروبا ڊومينز مان هڪ هئي. الموردون Almoravids صحارا مان هڪ بربر خاندان هو، جيڪو يارهين صديءَ دوران اتر اولهه آفريڪا ۽ آئیبرين جزيره نما جي وسيع ايراضيءَ تي پکڙجي ويو. بنو هلال ۽ بنو معقل، عرب بدوون قبيلن جو مجموعو هو، جيڪي يارهين ۽ تيرهين صديءَ جي وچ ۾ مصر جي ذريعي اولهه طرف لڏي آيا هئا. انهن جي لڏپلاڻ جو نتيجو عربن ۽ بربرن جي ميلاپ جي نتيجي ۾ ٿيو، جتي مقامي ماڻهو عرب ٿي ويا، ۽ عرب ثقافت مقامي ثقافت جي عناصر کي اسلام جي متحد فريم ورڪ تحت جذب ڪيو.

Ruins of Great Zimbabwe (flourished eleventh to fifteenth centuries)
مالي جي ٽٽڻ کان پوءِ، سوني علي (1464-1492) نالي هڪ مقامي اڳواڻ وچ نائجر ۽ اولهندي سوڊان جي علائقي ۾ سونگھائي سلطنت جو بنياد وڌو ۽ ٽرانس-صحارا واپار تي قبضو ڪري ورتو. سوني علي 1468ع ۾ ٽمبڪٽو ۽ 1473ع ۾ جيني تي قبضو ڪري، واپاري آمدنيءَ ۽ مسلمان واپارين جي تعاون تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. سندس جانشين اسڪيا محمد اول (1493-1528) اسلام کي سرڪاري دين بنايو، مسجدون تعمير ڪيون، ۽ گاؤ مسلمان عالمن تائين پهچايو، جن ۾ المغيلي (d.1504) به شامل آهي، جيڪو سوڊاني آفريڪي مسلم اسڪالر شپ جي هڪ اهم روايت جو باني هو. يارهين صديءَ تائين، ڪجهه هاوسا رياستون، جهڙوڪ ڪانو، جيگاوا، ڪٽسينا ۽ گوبير ترقي يافته شهر بڻجي ويا هئا جيڪي واپار، قافلن جي خدمت ڪرڻ ۽ سامان جي پيداوار ۾ مشغول هئا. پندرهين صديءَ تائين، اهي ننڍيون رياستون ان دور جي وڏين سوڊاني سلطنتن جي ڀر ۾ هيون، جيڪي اولهه ۾ سونگھائي ۽ اوڀر ۾ ڪانيم بورنو کي خراج پيش ڪنديون ھیون.

### غلامن جو واپار

آفريڪا جا مکيه غلام واپاري علائقا، 15ھین تا 19ھین صدي۔
آفريڪا ۾ غلاميءَ جو رواج گھڻو ھو. 15هين ۽ 19هين صديءَ جي وچ ۾، ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار اندازاً 70 لک کان هڪ ڪروڙ 20 لک (12 ملين) غلامن کي نئين دنيا تائين پهچايو.

Slave being inspected, from *Captain Canot; or, Twenty Years of an African Slaver*
ان کان علاوه، 10 لک (هڪ ملين) کان وڌيڪ يورپين کي بربري قزاقن پاران قبضو ڪيو ويو ۽ 16هين ۽ 19ھین صدي جي وچ ۾ اتر آفريڪا ۾ غلام طور وڪرو ڪيو ويو.

Arab–Swahili slave traders and their captives along the Ruvuma River (in today's Tanzania and Mozambique) as witnessed by David Livingstone
اولهه آفريڪا ۾، سال 1820ع ۾ ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار جي زوال سبب مقامي سياست ۾ ڊرامائي معاشي تبديليون آيون. غلامن جي واپار جي بتدريج زوال، نئين دنيا ۾ غلامن جي گهرج جي گهٽتائي، يورپ ۽ آمريڪا ۾ غلاميءَ جي خلاف قانون سازيءَ ۾ واڌ ۽ برطانوي رائل نيوي جي اولهه آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي وڌندڙ موجودگي، آفريڪي رياستن کي مجبور ڪيو ته هو نيون معاشي پاليسيون اختيار ڪن. سال 1808ع ۽ 1860ع جي وچ ۾، برطانوي ويسٽ آفريڪا اسڪواڊرن تقريبا 1,600 غلام ٻيڙيون قبضو ڪيو ۽ 1,50,000 آفريڪن کي آزاد ڪيو جيڪي ٻيڙين تي سوار هئا. افريقي اڳواڻن جي خلاف به ڪارروائي ڪئي وئي جن واپار کي غيرقانوني قرار ڏيڻ لاءِ برطانوي معاهدن تي راضي ٿيڻ کان انڪار ڪيو، مثال طور سال 1851ع ۾ معزول ٿيل ”لاگوس جي قبضي واري بادشاهه“ جي خلاف. مغربي آفريڪا جي وڏين طاقتون؛ اسانتي ڪانفیڊریشي، داهومي جي سلطنت ۽ اويو سلطنت، تبديليءَ جي موافقت جا مختلف طريقا اختيار ڪيا. اسانتي (Asante) ۽ داهومي (Dahomey) پام آئل، ڪوڪو، ڪاٺ ۽ سون جي صورت ۾ "جائز واپار" جي ترقي تي ڌيان ڏنو، جيڪو اولهه آفريڪا جي جديد برآمداتي واپار جو بنياد بڻيو. اويو سلطنت (Oyu Empire)، موافقت ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي، گهرو جنگين ۾ ختم ٿي وئي.

### نوآبادياتي دور

Comparison of Africa in the years 1880 and 1913
آفريڪا لاءِ اسڪریمبل ”نئون سامراج“ (1833ع سان 1914ع تائین) جي دور ۾ ستن مغربي يورپي طاقتن (فرانس، برطانيه، اٽلي، بيلجيم، اسپين، پرتگال ۽ هالينڊ) وچ ۾ آفريڪا جي اڪثر ملڪن تي حملي، نوآبادياتي ۽ ورهاڱي جو عمل هو. سال 1870ع ۾، براعظم جو 10 سيڪڙو رسمي طور تي يورپي ڪنٽرول هيٺ هو. سال 1914ع تائين، اهو انگ وڌي 90 سيڪڙو تائين پهچي چڪو هو، صرف لائبريا ۽ ايٿوپيا پنهنجي مڪمل خودمختياري برقرار رکيا هئا.

سال 1884ع جي برلن ڪانفرنس آفريڪا ۾ يورپي نوآبادياتي ۽ واپار کي منظم ڪيو ۽ "اسڪريمبل" جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو. 19ھین صدي جي آخري چوٿين ۾، يورپي امپائرن جي وچ ۾ ڪافي سياسي رقابتون موجود هيون، جن "اسڪریمبل" لاءِ زور ڏنو. 19ھین صديءَ جي پوئين سالن ۾ ”غير رسمي سامراج“ مان هڪ منتقلي نظر آئي، فوجي اثر ۽ اقتصادي تسلط سان سڌي حڪمراني ڏانهن. ٻنهي عالمي جنگين جي نتيجي ۾ يورپي نوآبادياتي سلطنتن جي زوال سان، انهن جي اڪثر آفريڪي ملڪيتن سرد جنگ دوران آزادي حاصل ڪئي. بهرحال، پراڻن سامراجي حدون ۽ اقتصادي نظام جيڪي "اسڪریمبل" پاران لاڳو ڪيا ويا هئا، افريقي ملڪن جي سياست ۽ معيشتن کي متاثر ڪري رهيا آهن.

### آزاديءَ جي جنگ

Areas of Africa under the sovereignty or influence of the colonial powers in 1913, along with modern borders.
  Belgium
  Germany
  Spain
  France
  United Kingdom
  Italy
  Portugal
  independent

يورپين طرفان سامراجي راڄ ٻي عالمي جنگ جي خاتمي تائين جاري رهیو، جڏهن لڳ ڀڳ سڀئي باقي رهيل نوآبادياتي علائقا آهستي آهستي رسمي آزادي حاصل ڪري ويا. آفريقا ۾ آزاديءَ جون تحريڪون ٻي عالمي جنگ کانپوءِ زور وٺن ٿيون، جنهن ڪري وڏيون يورپي طاقتون ڪمزور ٿي ويون. سال 1951 ۾، لیبیا هڪ اڳوڻي اطالوي ڪالوني، آزادي حاصل ڪئي. سال 1956 ۾، تيونس ۽ مراکش فرانس کان پنهنجي آزادي حاصل ڪئي.

The Mahdist War was a colonial war fought between the Mahdist Sudanese and the British forces.
گھانا مارچ 1957ع ۾ آزاديء جي عطا ڪيل سب صحارا نوآبادين مان پھريون بڻجي ويو. باقي براعظم جا اڪثر حصو ايندڙ ڏهاڪي ۾ آزاد ٿي ويا. سب صحارا آفريڪا ۾ پرتگال جي غير ملڪي موجودگي، خاص طور تي انگولا، ڪيپ ورڊي، موزمبيق، گني بساؤ ۽ ساؤ ٽومي ۽ پرنسيپ ۾ 16ھین صدي عيسويءَ کان سال 1975ع، لزبن، پرتگال ۾ ايسٽادو نووو جي حڪومت جو تختو اونڌو ٿيڻ تائین قائم رهي. روڊيشيا هڪ طرفي طور تي سال 1965ع ۾ برطانيه کان آزاديء جو اعلان ڪيو، ايان سمٿ جي سفيد اقليتي حڪومت جي تحت، پر بين الاقوامي طور تي هڪ آزاد رياست طور تسليم نه ڪيو ويو (زمبابوي وانگر) سال 1980ع تائين، جڏهن ڪارو قوم پرست هڪ تلخ گوريلا جنگ کان پوء اقتدار حاصل ڪيو. جيتوڻيڪ ڏکڻ آفريڪا پهرين آفريڪي ملڪن مان هڪ هو جنهن آزادي حاصل ڪئي، پر رياست، شروعاتي طور تي ووٽ ڏيڻ جي حق جي ذريعي ۽ سال 1956ع کان سال 1994ع تائين نسلي علحدگيءَ جي نظام ذريعي، جنهن کي اپارٿید (Apartheid) طور سڃاتو وڃي ٿو، ملڪ جي سفيد اقليت جي قبضي هيٺ رهي.

## تھذيب

African horseman of Baguirmi in full padded armour suitThe intricate 9th-century bronzes from Igbo-Ukwu, in Nigeria displayed a level of technical accomplishment that was notably more advanced than European bronze casting of the same period.

Ruins of Great Zimbabwe (flourished eleventh to fifteenth centuries)1803 Cedid Atlas, showing the Africa from the perspective of the Ottoman Empire. The Ottomans controlled much of Northern Africa between the 14th and 19th centuries, and had vassal arrangements with a number of Saharan states. Mansa Musa

برفاني دور جي پڄاڻيءَ تي، اندازاً 10,500 ق.م.، صحارا وري هڪ سرسبز وادي بڻجي چڪي هئي، ۽ ان جي آفريڪي آبادي سب صحارا آفريڪا جي اندرين ۽ ساحلي بلندين کان موٽي آئي، جنهن ۾ پٿر جي فن جي تصويرن سان گڏ هڪ زرخيز وادي کي ظاهر ڪيو ويو آهي. صحارا ۽ وڏي آبادي ٽاسيلي اين نجر ۾ دريافت ڪئي وئي جيڪا شايد 10,000 ق.م. تنهن هوندي. گرم ۽ خشڪ آبهوا جو مطلب اهو آهي ته 5000 ق.م. تائين، صحارا علائقو وڌ کان وڌ خشڪ ٿيندو پيو وڃي. 3500 ق.م. جي آس پاس، ڌرتيءَ جي مدار ۾ جھڪي وڃڻ سبب، صحارا تيزيءَ سان ريگستان ٿيڻ جو دور محسوس ڪيو. آبادي صحارا جي علائقي مان نڪرندي نيل جي وادي ۾ ٻيءَ موتي جي ھيٺان ھليو، جتي ھنن مستقل يا نيم مستقل آباديون ٺاھيون. هڪ وڏي موسمياتي تباهي وچولي ۽ اڀرندي آفريڪا ۾ ڳري ۽ مسلسل برساتن کي گهٽايو. هن وقت کان وٺي، خشڪ حالتون مشرقي آفريڪا ۾ غالب ٿي چڪي آهي ۽، گذريل 200 سالن دوران، ايٿوپيا ۾.

Colossal statues of Ramesses II at Abu Simbel, Egypt, date from around 1400 BC.
اٽڪل 3300 ق.م ۾، تاريخي رڪارڊ اتر آفريڪا ۾ قديم مصر جي فرعون تمدن ۾ خواندگي جي عروج سان کلي ٿو. دنيا جي سڀ کان قديم ۽ سڀ کان ڊگهي عرصي واري تمدن مان هڪ، مصري رياست 343 ق. مصري اثر جديد دور جي لبيا ۽ نوبيا تائين، ۽ مارٽن برنال جي مطابق، اتر ۾ ڪريٽ تائين پهتو. تمدن جو هڪ آزاد مرڪز فينيشيا سان واپاري لنڪس سان گڏ ڪارٿيج ۾ اتر-اولهه آفريڪا جي ساحل تي ٽائر کان فونيشين پاران قائم ڪيو ويو. آفريڪا جي يورپي جستجو قديم يونانين ۽ رومن سان شروع ٿي. 332 ق.م ۾، اليگزينڊر عظيم کي آزاديء جي طور تي پارسي-قبضي مصر ۾ استقبال ڪيو ويو. هن مصر ۾ اليگزينڊرريا جو بنياد وڌو، جيڪو سندس موت کان پوءِ ٽالمي خاندان جي خوشحال راڄڌاني بڻجي ويندو.

### بيٺڪون

The Mahdist War was a colonial war fought between the Mahdist Sudanese and the British forces.
Areas of Africa under the sovereignty or influence of the colonial powers in 1913, along with modern borders.
  Belgium
  Germany
  Spain
  France
  United Kingdom
  Italy
  Portugal
  independent

### غلامن جو واپار

Arab–Swahili slave traders and their captives along the Ruvuma River (in today's Tanzania and Mozambique) as witnessed by David Livingstone
Slave being inspected, from *Captain Canot; or, Twenty Years of an African Slaver*
## جاگرافي

Satellite photo of Africa. The Sahara Desert in the north can be clearly seen.
A composite satellite image of Africa (centre) with North America (left) and Eurasia (right), to scaleآفريڪا ڌرتيءَ جي سڀ کان وڏي زمين مان ٽن وڏن ڏکڻ طرفن جي پروجيڪشن مان سڀ کان وڏو آهي. ميڊيٽرينين سمنڊ ذريعي يورپ کان جدا ٿي، اهو اتر۔اوڀر انتها تي سوئز جي اسٿمس، (سوئز ڪينال ذريعي تقسیم ٿيل)، 163 ڪلوميٽر (101 ميل) ويڪرو، اڪثر ڪري آفريڪا جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي، ايشيا سان جدا ٿئي تو. ساحلي پٽي 26,000 ڪلوميٽر (16,000 ميل) ڊگھي آھي ۽ ساحل جي گہرے نشانن جي غير موجودگي حقيقت مان واضح ٿئي ٿي ته يورپ، جيڪو صرف 1,04,00,000 چورس ڪلوميٽر (40,00,000 اسڪوائر ميل) تي پکڙيل آھي؛ آفريڪا جي مٿاڇري جو اٽڪل ٽيون حصو 32,000 ڪلوميٽر (20,000 ميل) جي ساحلي پٽي تي مشتمل آهي. سڀ کان وڌيڪ اتر واري نقطي کان، راس بن ساڪا تيونس ۾ ('21°37° اتر)، سڀ کان وڌيڪ ڏکڻ واري نقطي تائين، ڪيپ اگلھاس ڏکڻ آفريڪا ۾ ("15'51°34 ڏکڻ)، تقريبن 8,000 ڪلوميٽر (5,000 ميل) جي فاصلي تي آهي. ڪيپ ورڊي، ("22'33°17 اولهه)، سڀ کان اولھ وارو نقطو، تقريباً 7,400 ڪلوميٽر (4,600 ميل) راس ھافون ("52'27°51 اوڀر)، سڀ کان وڌيڪ اوڀر وارو پروجیڪشن جيڪو ڪيپ گارڊافوئي، آفريڪا جي هارن جي چوٽي، جي پاڙيسري آھي. آفريڪا جو سڀ کان وڏو ملڪ الجزائر آهي ۽ ان جو سڀ کان ننڍو ملڪ سيچلس آهي، جيڪو اوڀر ساحل کان هڪ ٻيٽن جو مجموعو (Archipelago) آهي. براعظم جي سرزمين تي سڀ کان ننڍو ملڪ گيمبيا آهي.

### آفريڪي پليٽ

آفريڪي پليٽ، جنهن کي نوبين پليٽ به چيو ويندو آهي، هڪ وڏي ٽيڪٽونڪ پليٽ آهي جنهن ۾ آفريڪا جو گهڻو حصو شامل آهي (سواءِ ان جي اڀرندي ڀاڱي ۽ اولهه ۽ ڏکڻ ڏانهن ويجھي سامونڊي پٽي جي). اهو اتر ۾ آمريڪي پليٽ ۽ اولهه ڏانهن ڏکڻ آمريڪي پليٽ (مڊ-ائٽلانٽڪ ريج کان الڳ ٿيل)؛ عربي پليٽ ۽ صومالي پليٽ اوڀر ۾؛ يوريشين پليٽ، ايجين پليٽ ۽ اناتولين پليٽ اتر ۾ ۽ ڏکڻ ۾ انٽارڪٽڪ پليٽ سان جڙيل آهي.
60 ملين سال ۽ 10 ملين سال اڳ جي وچ ۾، صومالي پليٽ آفريڪي پليٽ کان اوڀر آفريڪا جي رفٽ سان گڏ ٿيڻ شروع ڪيو. جيئن ته آفريقا جو براعظم آفريڪا ۽ صومالي ٻنهي پليٽن جي ڪرسٽ تي مشتمل آهي، ڪجهه ادب آفريڪا جي پليٽ کي نوبين پليٽ جي طور تي اشارو ڪري ٿو ته جيئن ان کي مجموعي طور تي براعظم کان ڌار ڪري سگهجي.

### اتر آفريڪا

اتر آفريڪا (North Africa) هڪ اهڙو علائقو آهي جيڪو آفريڪي براعظم جي اترئين حصي کي گهيرو ڪري ٿو. علائقي لاءِ ڪو به واحد قبول ٿيل دائرو ناهي. بهرحال، ڪڏهن ڪڏهن ان کي اولهه ۾ مغربي صحارا جي ايٽلانٽڪ ڪنارن کان وٺي اوڀر ۾ مصر ۽ سوڊان جي ڳاڙهي سمنڊ جي ساحل تائين پکڙيل طور بيان ڪيو ويندو آهي.

### اولهه آفريڪا

### وچ آفريڪا

### اوڀر آفريڪا

### ڏاکڻي آفريڪا

### موسم

آفريڪا جي آبهوا ان جي بلند ترين چوٽيءَ تي اڀرندڙ سب-آرڪٽڪ (Subarctic) تائين آھي. ان جو اتر اڌ حصو بنيادي طور تي ريگستان، يا خشڪ آهي، جڏهن ته ان جي مرڪزي ۽ ڏاکڻي علائقن ۾ سوانا جا ميداني ۽ گھڻا جنگل (باراني جنگل) علائقا آهن. ان جي وچ ۾، اتي هڪ سنگت آهي، جتي ٻوٽن جا نمونا جهڙوڪ ساحل ۽ اسٽيپ غالب آهن. آفريڪا ڌرتيءَ تي گرم ترين براعظم آهي ۽ سڄي زمين جي مٿاڇري جو 60 سيڪڙو خشڪي ۽ ريگستانن تي مشتمل آهي. ليبيا ۾ 1922 ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد جو رڪارڊ °58 سينٽي گريڊ (°136 فاران هائٽ) 2013 ۾ ختم ڪيو ويو.

### موسمياتي تبديليون

Africa map of Köppen climate classification
### حيواني زندگي

Savanna at Ngorongoro Conservation Area, Tanzania
### بوٽا

### ماحوليات

Tropical beach in Trou-aux-Biches, Mauritius
## انفراسٽرڪچر

### پاڻي جا وسيلا

پاڻيءَ جي ترقي ۽ انتظام آفريڪا ۾، سرحد پار پاڻي جي وسيلن (دريائن، ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن) جي گهڻائي جي ڪري پيچيده آهن. تقريباً 75 سيڪڙو سب۔صحارا آفريڪا 53 بين الاقوامي نديئن جي بيسنن ۾ اچي ٿو جيڪي گھڻن سرحدن کي پار ڪن ٿا. اها خاص رڪاوٽ به هڪ موقعي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن علائقي جي آبي وسيلن جي ترقيءَ ۾ سرحد پار تعاون جي صلاحيت کي استعمال ڪيو وڃي. مثال طور زیمبيزي نديءَ جو هڪ گھڻ-سيڪٽرل تجزيو ڏيکاري ٿو ته ريپري تعاون ڪنهن به اضافي سيڙپڪاري کان سواءِ مضبوط توانائي جي پيداوار ۾ 23 سيڪڙو اضافو ڪري سگهي ٿو. بين الاقوامي تعاون لاءِ ڪيترائي ادارتي ۽ قانوني فريم ورڪ موجود آهن، جهڙوڪ زیمبيزي درياهه اٿارٽي، سدرن آفريڪن ڊولپمينٽ ڪميونٽي (SADC) پروٽوڪول، وولٽا درياهه اٿارٽي ۽ نيل بيسن ڪميشن. بهرحال، سياسي ارادي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ اضافي ڪوششن جي ضرورت آهي، انهي سان گڏ مالي صلاحيت ۽ ادارتي فريم ورڪ جي ضرورت آهي جنهن جي لاءِ گهربل ملٽيليٽرل ڪوآپريٽو ڪم ۽ سڀني رپيرين لاءِ بهتر حل جي ضرورت آهي.

## سياست

Mobutu Sese Seko, Zaire's longtime dictator, embezzled over $5 billion from his country.
South African paratroops on a raid in Angola during the South African Border War
Cold War

### آفريڪي يونين

آفريڪا يونين (AU) ھڪ براعظمي يونين آھي جنھن ۾ 55 ميمبر رياستون شامل آھن. يونين اديس ابابا، ايٿوپيا، ان جي هيڊ ڪوارٽر طور، 26 جون 2001 تي قائم ڪئي وئي. يونين سرڪاري طور تي 9 جولاء 2002 تي آفريقي اتحاد جي تنظيم (OAU) جي جانشين جي طور تي قائم ڪئي وئي. جولاءِ 2004 ۾، آفريڪي يونين جي پين آفريڪن پارليامينٽ (PAP) کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ميڊرانڊ ۾ منتقل ڪيو ويو، پر انساني ۽ عوام جي حقن تي آفريقي ڪميشن اديس ابابا ۾ ئي رهي.
افريقي يونين ڪميشن، افريقي يونين جي آئيني ايڪٽ پاران ٺاهي وئي آهي، جنهن جو مقصد آفريقي اقتصادي ڪميونٽي، هڪ وفاق مشترڪه، قائم ڪيل بين الاقوامي ڪنوينشن جي تحت هڪ رياست ۾ تبديل ڪرڻ آهي. آفريڪي يونين ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا آفريقي يونين حڪومت جي نالي سان مشهور آهي، جنهن ۾ قانون سازي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن شامل آهن. ان جي اڳواڻي آفريڪن يونين جي صدر ۽ رياست جو سربراهه آهي، جيڪو پڻ پين آفريڪن پارليامينٽ جو صدر آهي. هڪ شخص پي اي پي ۾ چونڊجي وڃڻ سان افريقي يونين جو صدر بڻجي ٿو، ۽ بعد ۾ PAP ۾ اڪثريت جي حمايت حاصل ڪري ٿو. آفريقي پارليامينٽ جي صدر جا اختيار ۽ اختيار آئيني ايڪٽ ۽ پين-آفريڪن پارليامينٽ جي پروٽوڪول مان نڪتل آهن، انهي سان گڏ آفريقي معاهدن ۽ بين الاقوامي معاهدن پاران مقرر ڪيل صدارتي اختيار جي وراثت، بشمول جيڪي سيڪريٽري جنرل جي ماتحت آهن. OAU سيڪريٽريٽ (AU ڪميشن) PAP ڏانهن. AU جي حڪومت سڀني يونين، علائقائي، رياست ۽ ميونسپل اختيارين تي مشتمل آهي، انهي سان گڏ سوين ادارن، جيڪي گڏجي اداري جي روزاني معاملن کي منظم ڪن ٿا.
وسيع انساني حقن جي ڀڃڪڙي اڃا تائين آفريڪا جي ڪيترن ئي حصن ۾, اڪثر ڪري رياست جي نگراني هيٺ ٿئي ٿي. اڪثر اهڙيون ڀڃڪڙيون سياسي سببن جي ڪري ٿينديون آهن، اڪثر ڪري گهرو ويڙهه جي ضمني اثر طور ٿينديون آهن. جن ملڪن ۾ انساني حقن جون وڏيون ڀڃڪڙيون رپورٽ ٿيون آهن انهن ۾ تازو وقتن ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، سيراليون، لائبيريا، سوڊان، زمبابوي ۽ آئيوري ڪوسٽ شامل آهن.

## معاشيات

Map of the African Economic Community.
  CEN-SAD
  COMESA
  EAC
  ECCAS
  ECOWAS
  IGAD
  SADC
  UMA

Satellite image of city lights in Africa showing the lack of modern development on the continent during the mid-1990s.
## ملڪ

• آئيوري ڪوسٽ

• الجزائر

• انگولا

• ايٿوپيا

• اريٽيريا

• استوائي گني

• بينن

• بوٽسوانا

• برڪينا فاسو

• برونڊي

• تيونس

• تنزانيا

• ٽوگو

• جبوتي

• جمهوريه ڪانگو

• جمهوري ڪانگو

• چاڊ

• ڏکڻ آفريڪا

• ڏکڻ سوڊان

• روانڊا

• زيمبيا

• زمبابوي

• سوڊان

• سيراليون

• سينيگال

• سيشيلز

• سائو ٽوم

• صوماليا

• ڪيمرون

• ڪيپ وردي

• ڪينيا

• گھانا

• گيبون

• گيمبيا

• لائيبيريا

• لیبیا

• ليسوٿو

• مالي

• ماريٽانيا

• ماريسش

• مڊگاسڪر

• مراڪش

• مصر

• ملاوي

• موزمبيق

• نائجر

• نائجيريا

• نميبيا

• گني

• گني بسائو

• وسطي آفريڪي جمھوريا

• يوگينڊا

### لاڳاپيل خطا

#### ٻاهريان

• مائيوٽ

• ري يونين

• سينٽ هيلينا

• اسانشیون ۽ ٽرسٽن ڊا ڪونها

#### اندريان

• ڪيناري ٻيٽ

• سيوٽا

• میڊيريا

• میليلا

Member states of the African Union
### علائقا

ھن جدول ۾ ملڪن کي گڏيل قومن پاران استعمال ڪيل جاگرافيائي ذيلي خطن جي اسڪيم جي مطابق ورهايو ويو آھي، ۽ ڊيٽا شامل ڪيل ذريعن جي حوالي سان آرٽيڪلز ۾ شامل آھن. جتي اهي مختلف آهن، پروسيوس واضح طور تي ظاهر ڪيا ويا آهن.

| نشان | پرچم | ریجن جو نالو پرچم جی گڈ | ایراضی
(چورس کلومیٹر) | آبادی  | سال | کثافت (فی چورس کلومیٹر) | گاديء جو ھنڌ | آفیشیل بولی م نالا | آئ ایس او 3166-1 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اتر آفريڪا |
|  |  | الجزائر | 2,381,740 | 46,731,000 | 2022 | 17.7 | الجزائر شھر | الجزائر (al-Jazāʾir)/Algérie | DZA |
|  |  | ڪينري ٻيٽ ڪينري ٻيٽ (اسپين) | 7,492 | 2,154,905 | 2017 | 226 | لاس پالماس دي گران ڪينريا سانتا کروز ڊي ٽينیرائف | Canarias | IC |
|  |  | پیلاجي ٻيٽ (اٽلي) | 25.5 | 6,556 | 2019 | 247 | لامپیدوسا | Pelagie/Isole Pelagie/Ìsuli Pilaggî | ITA |
|  |  | سيوٽا (اسپين) | 20 | 85,107 | 2017 | 3,575 | — | Ceuta/Sebta/سَبْتَة (Sabtah) | EA |
|  |  | مصر. قاهره. 6. ليبيا. طرابلس. 7. مديرا. Madeira (پرتگال). فنچل مديرا. 8. ميليلا. ميليلا (اسپين). ميليلا/مليليٽ/مليلية. 9. مراڪش. رباط. 10. سوڊان. خرطوم. 11. تيونس. تونس. 12. مغربي صحارا. الائيون. Egypt | 1,001,450 | 82,868,000 | 2012 | 83 | Cairo | مِصر (Miṣr) | EGY |
|  |  | Libya | 1,759,540 | 6,310,434 | 2009 | 4 | Tripoli | ليبيا (Lībiyā) | LBY |
|  | سانچو:Country data Madeira | Madeira (Portugal) | 797 | 245,000 | 2001 | 307 | Funchal | Madeira | PRT-30 |
|  | سانچو:Country data Melilla | Melilla (Spain) | 12 | 85,116 | 2017 | 5,534 | — | Melilla/Mlilt/مليلية | EA |
|  |  | Morocco | 446,550 | 35,740,000 | 2017 | 78 | Rabat | المغرب (al-maḡrib)/ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ (lmeɣrib)/Maroc | MAR |
|  |  | Sudan | 1,861,484 | 30,894,000 | 2008 | 17 | Khartoum | Sudan/السودان (as-Sūdān) | SDN |
|  |  | Tunisia | 163,610 | 10,486,339 | 2009 | 64 | Tunis | تونس (Tūnis)/Tunest/Tunisie | TUN |
|  |  | Western Sahara | 266,000 | 405,210 | 2009 | 2 | El Aaiún | الصحراء الغربية (aṣ-Ṣaḥrā' al-Gharbiyyah)/Taneẓroft Tutrimt/Sáhara Occidental | ESH |
| **East Africa** |
|  |  | اوڀر آفريڪا 1. برونڊي. گيٽيگا. 2. ڪموروس. موروني. 3. جبوتي. 4. ايريٽيريا. اسمارا. 5. ايٿوپيا. اديس ابابا. 6. فرينچ ڏاکڻيون علائقا (فرانس). سينٽ پيئر. 7. ڪينيا. نيروبي. 8. مڊگاسڪر. انتاناناريو. 9. مالوي. ليلونگوي. 10. ماريشس. پورٽ لوئس. 11. ميوٽو. مامودزو. 12. موزمبيق. ماپوٽو. 13. ري يونين. سينٽ ڊينس. 14. روانڊا. ڪگالي. 15. سيچيلس. وڪٽوريا. 16. صوماليا. موغاديشو. 17. صومالي لينڊ. هارجيسا. 18. ڏکڻ سوڊان. جوبا. 19. تنزانيا. دودوما. 20. يوگنڊا. ڪمپالا. 21. زامبيا. لوساڪا. 22. زمبابوي. هاري. | 27,830 | 8,988,091 | 2009 | 323 | Gitega | Uburundi/Burundi/Burundi | BDI |
|  |  | Comoros | 2,170 | 752,438 | 2009 | 347 | Moroni | Komori/Comores/جزر القمر (Juzur al-Qumur) | COM |
|  |  | Djibouti | 23,000 | 828,324 | 2015 | 22 | Djibouti | Yibuuti/جيبوتي (Jībūtī)/Djibouti/Jabuuti | DJI |
|  |  | Eritrea | 121,320 | 5,647,168 | 2009 | 47 | Asmara | Eritrea | ERI |
|  |  | Ethiopia | 1,127,127 | 84,320,987 | 2012 | 75 | Addis Ababa | ኢትዮጵያ (Ītyōṗṗyā)/Itiyoophiyaa/ኢትዮጵያ/Itoophiyaa/Itoobiya/ኢትዮጵያ | ETH |
|  |  | French Southern Territories (France) | 439,781 | 100 | 2019 | — | Saint Pierre | Terres australes et antarctiques françaises | FRA-TF |
|  |  | Kenya | 582,650 | 39,002,772 | 2009 | 66 | Nairobi | Kenya | KEN |
|  |  | Madagascar | 587,040 | 20,653,556 | 2009 | 35 | Antananarivo | Madagasikara/Madagascar | MDG |
|  |  | Malawi | 118,480 | 14,268,711 | 2009 | 120 | Lilongwe | Malaŵi/Malaŵi | MWI |
|  |  | Mauritius | 2,040 | 1,284,264 | 2009 | 630 | Port Louis | Mauritius/Maurice/Moris | MUS |
|  |  | Mayotte (France) | 374 | 223,765 | 2009 | 490 | Mamoudzou | Mayotte/Maore/Maiôty | MYT |
|  |  | Mozambique | 801,590 | 21,669,278 | 2009 | 27 | Maputo | Moçambique/Mozambiki/Msumbiji/Muzambhiki | MOZ |
|  |  | Réunion (France) | 2,512 | 743,981 | 2002 | 296 | Saint Denis | La Réunion | FRA-RE |
|  |  | Rwanda | 26,338 | 10,473,282 | 2009 | 398 | Kigali | Rwanda | RWA |
|  |  | Seychelles | 455 | 87,476 | 2009 | 192 | Victoria | Seychelles/Sesel | SYC |
|  |  | Somalia | 637,657 | 9,832,017 | 2009 | 15 | Mogadishu | 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘𐒕𐒖 (Soomaaliya) /الصومال (aṣ-Ṣūmāl) | SOM |
|  |  | Somaliland | 176,120 | 5,708,180 | 2021 | 25 | Hargeisa | Soomaaliland/صوماليلاند (Ṣūmālīlānd) |  |
|  |  | South Sudan | 619,745 | 8,260,490 | 2008 | 13 | Juba | South Sudan | SSD |
|  |  | Tanzania | 945,087 | 44,929,002 | 2009 | 43 | Dodoma | Tanzania/Tanzania | TZA |
|  |  | Uganda | 236,040 | 32,369,558 | 2009 | 137 | Kampala | Uganda/Yuganda | UGA |
|  |  | Zambia | 752,614 | 11,862,740 | 2009 | 16 | Lusaka | Zambia | ZMB |
|  |
 | Zimbabwe | 390,580 | 11,392,629 | 2009 | 29 | Harare | Zimbabwe | ZWE |
| **Central Africa** |
|  |  | وچ آفريڪا 1. انگولا. لوانڊا. 2. ڪيمرون. ياونڊي. 3. وچ آفريڪا جمهوريت. بنگوئي. 4. چاڊ. ن جمنا. 5. جمهوريه ڪانگو. Brazzaville. 6. ڪانگو جي جمهوري جمهوريه. ڪنشاسا. 7. استوائي گني. مالابو. 8. گبون. ليبريلي. 9. ساؤ ٽومي ۽ پرنسپ. ساؤ ٽومي. | 1,246,700 | 12,799,293 | 2009 | 10 | Luanda | Angola | AGO |
|  |  | Cameroon | 475,440 | 18,879,301 | 2009 | 40 | Yaoundé | Cameroun/Kamerun | CMR |
|  |  | Central African Republic | 622,984 | 4,511,488 | 2009 | 7 | Bangui | Ködörösêse tî Bêafrîka/République centrafricaine | CAF |
|  |  | Chad | 1,284,000 | 10,329,208 | 2009 | 8 | N'Djamena | تشاد (Tšād)/Tchad | TCD |
|  |  | Republic of the Congo | 342,000 | 4,012,809 | 2009 | 12 | Brazzaville | Congo/Kôngo/Kongó | COG |
|  |  | Democratic Republic of the Congo | 2,345,410 | 69,575,000 | 2012 | 30 | Kinshasa | République démocratique du Congo | COD |
|  |  | Equatorial Guinea | 28,051 | 633,441 | 2009 | 23 | Malabo | Guinea Ecuatorial/Guinée Équatoriale/Guiné Equatorial | GNQ |
|  |  | Gabon | 267,667 | 1,514,993 | 2009 | 6 | Libreville | gabonaise | GAB |
|  |  | São Tomé and Príncipe | 1,001 | 212,679 | 2009 | 212 | São Tomé | São Tomé e Príncipe | STP |
| **Southern Africa** |
|  |  | ڏکڻ آفريڪا 1. بوٽسوانا. گبرون. 2. اسواتيني. مبابن. 3. ليسوٿو. مسرو. 4. نميبيا. ونڊوڪ. 5. ڏکڻ آفريڪا. بلومفونٽين، ڪيپ ٽائون، پريتوريا. | 600,370 | 1,990,876 | 2009 | 3 | Gaborone | Botswana/Botswana | BWA |
|  |  | Eswatini | 17,363 | 1,123,913 | 2009 | 65 | Mbabane | eSwatini/Eswatini | SWZ |
|  |  | Lesotho | 30,355 | 2,130,819 | 2009 | 70 | Maseru | Lesotho/Lesotho | LSO |
|  |  | Namibia | 825,418 | 2,108,665 | 2009 | 3 | Windhoek | Namibia | NAM |
|  |  | South Africa | 1,219,912 | 51,770,560 | 2011 | 42 | Bloemfontein, Cape Town, Pretoria | yaseNingizimu Afrika/yoMzantsi-Afrika/Suid-Afrika/Afrika-Borwa/Aforika Borwa/Afrika Borwa/Afrika Dzonga/yeNingizimu Afrika/Afurika Tshipembe/yeSewula Afrika | ZAF |
| **West Africa** |
|  |  | اولهه آفريڪا 1. بنين. پورٽو-نووو. 2. برڪينا فاسو. اوگادوگو. 3. ڪيپ ورڊ. پريا. 4. گمبيا. بنجول. 5. گھانا. اڪرا. 6. گني. ڪنڪري. 7. گني بسائو. بسائو. 8. آئيوري ڪوسٽ. عابدجان، ياموسوڪرو. 9. لائبريا. منروويا. 10. مالي. باماڪو. 11. موريتانيا. نوڪچوٽ. 12. نائجر. نيامي. 13. نائيجيريا. ابوجا. 14. سينٽ هيلينا، اسينشن ۽ ٽرسٽان دا ڪنها. جيمس ٽائون. 15. سينيگال. ڊاڪر. 16. سيرا ليون. فري ٽائون. 17. ٽوگو. لوم. | 112,620 | 8,791,832 | 2009 | 78 | Porto-Novo | Bénin | BEN |
|  |  | Burkina Faso | 274,200 | 15,746,232 | 2009 | 57 | Ouagadougou | Burkina Faso | BFA |
|  |  | Cape Verde | 4,033 | 429,474 | 2009 | 107 | Praia | Cabo Verde/Kabu Verdi | CPV |
|  |  | The Gambia | 11,300 | 1,782,893 | 2009 | 158 | Banjul | The Gambia | GMB |
|  |  | Ghana | 239,460 | 23,832,495 | 2009 | 100 | Accra | Ghana | GHA |
|  |  | Guinea | 245,857 | 10,057,975 | 2009 | 41 | Conakry | Guinée | GIN |
|  |  | Guinea-Bissau | 36,120 | 1,533,964 | 2009 | 43 | Bissau | Guiné-Bissau | GNB |
|  |  | Ivory Coast | 322,460 | 20,617,068 | 2009 | 64 | Abidjan, Yamoussoukro | Côte d'Ivoire | CIV |
|  |  | Liberia | 111,370 | 3,441,790 | 2009 | 31 | Monrovia | Liberia | LBR |
|  |  | Mali | 1,240,000 | 12,666,987 | 2009 | 10 | Bamako | Mali/Maali/مالي (Mālī)/𞤃𞤢𞥄𞤤𞤭 (Maali)/ߡߊߟߌ (Mali) | MLI |
|  |  | Mauritania | 1,030,700 | 3,129,486 | 2009 | 3 | Nouakchott | موريتانيا (Mūrītānyā) | MRT |
|  |  | Niger | 1,267,000 | 15,306,252 | 2009 | 12 | Niamey | Niger | NER |
|  |  | Nigeria | 923,768 | 166,629,000 | 2012 | 180 | Abuja | Nigeria | NGA |
|  |  | Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha (United Kingdom) | 420 | 7,728 | 2012 | 13 | Jamestown | Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha | SHN |
|  |  | Senegal | 196,190 | 13,711,597 | 2009 | 70 | Dakar | Sénégal | SEN |
|  |  | Sierra Leone | 71,740 | 6,440,053 | 2009 | 90 | Freetown | Sierra Leone | SLE |
|  |  | Togo | 56,785 | 6,019,877 | 2009 | 106 | Lomé | togolaise | TGO |
| Africa Total | 30,368,609 | 1,001,320,281 | 2009 | 33 |  |

## آبادي

### آدمشماري

Woman from Benin
San Bushman man from Botswana
Beja bedouins from Northeast Africa
### ٻوليون

Map showing the traditional language families represented in Africa:
  Afroasiatic (Semitic-Hamitic)
  Austronesian (Malay-Polynesian)
  Indo-European
  Khoisan
Niger-Congo:
  Bantu
  Central and Eastern Sudanese
  Central Bantoid
  Eastern Bantoid
  Guinean
  Mande
  Western Bantoid
Nilo-Saharan:
  Kanuri
  Nilotic
  Songhai
### مذھب

A map showing religious distribution in Africa
جڏهن ته افريقي مختلف قسم جي مذهبي عقيدن کي مڃيندا آهن، ماڻهن جي اڪثريت افريقي مذهبن يا انهن جی حصن جو احترام ڪن ٿا. جڏهن ته، رسمي سروي يا مردم شماري ۾، گهڻا ماڻهو انهن وڏن مذهبن جي سڃاڻپ ڪندا جيڪي براعظم کان ٻاهر آيا آهن، خاص طور تي نوآبادياتي ذريعي سان. هن جا ڪيترائي سبب آهن، بنيادي هڪ نوآبادياتي خيال آهي ته افريقي مذهبي عقيدن ۽ عمل ڪافي سٺا نه آهن. مذهبي عقيدن ۽ انگن اکرن تي مذهبي وابستگي اچڻ مشڪل آهي ڇاڪاڻ ته اهي اڪثر ڪري ان حڪومتن لاءِ، جن سان مذهبي آبادي آهي، هڪ حساس موضوع آهن. ورلڊ بڪ انسائيڪلوپيڊيا جي مطابق، اسلام ۽ عيسائيت آفريڪا ۾ ٻه وڏا مذهب آهن. اسلام اتر آفريڪا سان گڏو گڏ اولهه آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل آهي ۽ ڪيترن ئي اتر ۽ اولهه آفريڪي ملڪن جو رياستي مذهب آهي، جهڙوڪ الجزائر، جتي 99 سيڪڙو آبادي اسلام تي عمل ڪري ٿي.

The Great Mosque of Kairouan, erected in 670 by the Arab general Uqba Ibn Nafi, is the oldest mosque in North Africa. Kairouan, Tunisia.
Abuja National Mosque in Nigeria.
ڏاکڻي، ڏکڻ اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اڪثر حڪومتن ۾ ماڻهن جي اڪثريت، انهي سان گڏ هورن آف آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي وڏي حصي ۾، عيسائين جي سڃاڻپ ڪن ٿا. قبطي عيسائي مصر ۾، 36 ملين پيروڪارن سان، هڪ وڏي اقليت آهي ۽ ايٿوپين آرٿوڊوڪس چرچ ايٿوپيا ۾ 51 ملين پيروڪارن سان، سڀ کان وڏو چرچ آهي.

National Church of Nigeria, Abuja
انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جي مطابق، آبادي جو 45 سيڪڙو عيسائي، 40 سيڪڙو مسلمان آهن ۽ 10 سيڪڙو روايتي مذهبن جي پيروي ڪندا آهن. افريقين جو ٿورڙو تعداد هندو، ٻڌ ڌرم، ڪنفيوشس، بهائي، يا يهودي آهن. آفريڪا ۾ لادین پڻ اقليت ۾ آھن.

Vodun altar in Abomey, Benin
### مذھب

پڻ ڏسو: آفريڪا ۾ اسلام

آفريڪا ۾ مذهبن جي ورڇ ڏيکاريندڙ نقشو. اسلام (سائو) ، عيسائيت (جامنی)، مقامي مذهب (گلابی) ٻيا (نارنگی)
جڏهن ته افريقي مختلف قسم جي مذهبي عقيدن کي مڃيندا آهن، ماڻهن جي اڪثريت افريقي مذهبن يا انهن جی حصن جو احترام ڪن ٿا. جڏهن ته، رسمي سروي يا مردم شماري ۾، گهڻا ماڻهو انهن وڏن مذهبن جي سڃاڻپ ڪندا جيڪي براعظم کان ٻاهر آيا آهن، خاص طور تي نوآبادياتي ذريعي سان. هن جا ڪيترائي سبب آهن، بنيادي هڪ نوآبادياتي خيال آهي ته افريقي مذهبي عقيدن ۽ عمل ڪافي سٺا نه آهن. مذهبي عقيدن ۽ انگن اکرن تي مذهبي وابستگي اچڻ مشڪل آهي ڇاڪاڻ ته اهي اڪثر ڪري ان حڪومتن لاءِ، جن سان مذهبي آبادي آهي، هڪ حساس موضوع آهن. ورلڊ بڪ انسائيڪلوپيڊيا جي مطابق، اسلام ۽ عيسائيت آفريڪا ۾ ٻه وڏا مذهب آهن. اسلام اتر آفريڪا سان گڏو گڏ اولهه آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل آهي ۽ ڪيترن ئي اتر ۽ اولهه آفريڪي ملڪن جو رياستي مذهب آهي، جهڙوڪ الجزائر، جتي 99 سيڪڙو آبادي اسلام تي عمل ڪري ٿي.

قيروان جي عظيم مسجد، 670ع ۾ عرب جنرل عقبه ابن نافع طرفان تعمير ڪئي وئي، اتر آفريڪا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد آهي. قيروان، تيونس۔
نائيجيريا جي گاديءَ واري هنڌ ابوجا ۾ نائيجيريا جي قومي مسجد
ڏاکڻي، ڏکڻ اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اڪثر حڪومتن ۾ ماڻهن جي اڪثريت، انهي سان گڏ هورن آف آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي وڏي حصي ۾، عيسائين جي سڃاڻپ ڪن ٿا. قبطي عيسائي مصر ۾، 36 ملين پيروڪارن سان، هڪ وڏي اقليت آهي ۽ ايٿوپين آرٿوڊوڪس چرچ ايٿوپيا ۾ 51 ملين پيروڪارن سان، سڀ کان وڏو چرچ آهي.

نائيجيريا جي گاديءَ واري هنڌ ابوجا ۾ نائيجيريا جو قومي چرچ
انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جي مطابق، آبادي جو 45 سيڪڙو عيسائي، 40 سيڪڙو مسلمان آهن ۽ 10 سيڪڙو روايتي مذهبن جي پيروي ڪندا آهن. افريقين جو ٿورڙو تعداد هندو، ٻڌ ڌرم، ڪنفيوشس، بهائي، يا يهودي آهن. آفريڪا ۾ لادین پڻ اقليت ۾ آھن.

ابوما، بینن م مقامی آفريڪن مذھب جی وادون عبادت گاھہ.
## ثقافت

The rock-hewn Church of Saint George in Lalibela, Ethiopia is a UNESCO World Heritage Site.
### کاڌا

### رانديون

The Namibia rugby team
### موسيقي ۽ رقص

A musician from South Africa
## ٻاهريان ڳنڍڻا

**General information آفريڪا سرڪاري اشاعتن جا ويب وسيلا، جيڪي ڪولوراڊو بولڊر يونيورسٽي جون لائبريريون مهيا ڪن ٿيون
* آفريڪا تي *انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا*
* Africa: Human Geography at the National Geographic Society
* African & Middle Eastern Reading Room from the United States Library of Congress
* Africa South of the Sahara from Stanford University
* Aluka, digital library of scholarly resources from and about Africa

**History The Story of Africa from BBC World Service
* "Africa" . *Encyclopædia Britannica*. جلد 1 (11th ڇاپو). 1911. ص. 320–358.

سانچو:Africa topics
سانچو:Africa

## حوالا

حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ `<ref>` آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ `<references group="lower-alpha"/>` نہ مليو