# وڏو سيھڙ

| وڏو سيھڙ (Hare) |
| --- |
|  |
| اسڪرب سيھڙ (*Lepus saxatilis*) |
| سائنسي درجا بندي |
| ڪنگڊم: | انيماليا |
| تقسم: | ڪورڊيٽا |
| درجو: | مئمليا |
| ترتيب: | لاگومورفا |
| خاندان: | ليپورڊي |
| نسل: | ليپس ڪارل لينئي، 1758ع |
| قسم جنس |
| *ليپس ٽمڊس* ڪارل لينيئس، 1758ع |
|  نسلون |
| * *برفاني سيهڙ* (Lepus timidus)
* *يورپي سيهڙ* (Lepus europaeus)
* *ريگستاني سيهڙ* (Lepus capensis)
* *پٿريلو سيهڙ* (Lepus saxatilis)
* *ڪاري ڳچيءَ وارو سيهڙ (Lepus nigricollis)*
* *وچ ايشيائي سيهڙ* (Lepus tolai)
 |

| سيهڙ Temporal range: ديرين ايئوسين – ھولوسين |
| --- |
|  |
| يورپي سيهڙ (*Lepus timidus*) |
| سائنسي درجا بندي |
| ڪنگڊم: | جانور |
| تقسم: | ڪورڊيٽا |
| درجو: | ميميلئا |
| ترتيب: | لاگومورفا |
| خاندان: | ليپورڊي |
| نسل: | *اورڪٽولاگس* |

**وڏو سيھڙ**  (انگريزي: Hare يا Jack Rabbit)، سائنسي نالو **ليپس** (Lepus)، سيھڙن جي وڏي قسم آهي، جن جو قد 74 سينٽي ميٽر ۽ ڪن ڊگھا چوٽيدار هوندا آهن. ٻئي ننڍي قسم **سيھڙ** يا **سھو** (انگريزي: Rabbit)، سائنسي نالو **اورڪٽولاگس** (Oryctolagus) آهي، جنهن جو قد 40 سينٽي ميٽر تائين ھوندو آھي ۽ ڪن نسبتن ننڍا ۽ گول ھوندا آھن. وڏو سيھڙ يا وڏو سھو زمين تي رھندو آھي پر سيھڙ يا سھو زمين اندر رھندو آھي. ٻئي ٿڻن وارا جانور آهن، جيڪي نسل ليپس سان تعلق رکن ٿا. اها سبزي خور جانور آهن ۽ اڪثر اڪيلائي ۾ يا جوڙن جي صورت ۾ رهندا آهن.

سيھڙ زمين ۾ هلڪيون چرون يا ڏر ٺاهي رهائش اختيار ڪندا آهن، جن کي "بل" (انگريزي ۾ فارم) چيو وڃي ٿو. وڏي سيھڙجا ٻچا پيدائش کان ٿوري ئي عرصي بعد پاڻ سنڀالڻ جي قابل (precociality) هوندا آهن ۽ ڄمڻ وقت انھن جو اکيون کليل ۽ چمڙي تي بج ھوندي اٿن. پر سيھڙ جا ٻچا ان جي ابتڙ ھوندا آھن، ڄمڻ وقت انھن جون اکيون بند ۽ چمڙي تي بج ڪانه ھوندي اٿن. سيھڙن جي جنس ۾ "ليگومورفا" گروهه جا سڀ کان وڏا جانور شامل آهن. وڏا سيھڙ تمام تيز ڊوڙندڙ هوندا آهن، جن جون پٺيون ٽنگون ڊگهيون ۽ طاقتور هونديون آهن ۽ وڏا ڪن جسم جي گرمي گهٽائڻ ۾ مدد ڪندا آهن. وڏو سيھڙ ۽ سيھڙ ٻنھي جو تعلق ليپوريڊي (Leporidae) خاندان سان آھي. يورپي سيھڙ (Oryctolagus cuniculus) سوين پالتو سيھڙن جي نسلن جو ابن ڏاڏو آهي ۽ ان کي انٽارڪٽڪا کان سواءِ هر کنڊ ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. ٻي جنس، *سيلويلوگس* ۾ 13 کان وڌيڪ جهنگلي سيھڙن جا قسم شامل آهن، جن ۾ ڪاٽن ٽيل ۽ تاپيٽي شامل آهن. اهي جهنگلي سيھڙ جيڪو *اورڪٽولاگس* ۽ *سيلويلوگس* ۾ شامل ناهي، ڪجهه محدود جاگرافيائي ورڇ وارو قسم آھي. ان ۾ ننڍو سيھڙ، آتش فشاني سيھڙ ۽ سماٽرا جو ڌاريدار سيھڙ پڻ شامل آهن.

## سيھڙ جا انگريزي نالا ۽ اصطلاح

لفظ **ريبٽ** (Rabbit) جو اصل وچولي انگريزي ٻوليءَ جي لفظ (*rabet*) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ “ڪوني جو ٻچو” هئي. هي لفظ والون ٻولي جي لفظ *robète* مان ورتل آهي، جيڪو فرانسيسي يا وچولي ڊچ ٻوليءَ جي لفظ *robbe* (“سيھڙ”) جو ننڍڙو روپ هو، ۽ هن اصطلاح جي اصل بابت ڪا پڪي ڄاڻ موجود ناهي.

اصطلاح *ڪوني* ارڙهين صدي تائين بالغ سيھڙن لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن⁠تہ *ريبٽ* لفظ اڳي صرف ننڍن جانورن لاءِ استعمال ٿيندو هو. وڌيڪ جديد دور ۾، اصطلاح *ڪٽ* (kit) يا *ڪٽن* (kitten) ننڍي خرگوش لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو آهي.
محبت ڀريو لفظ *بني* (Bunny) سترهين صدي جي آخر (1680ع) کان استعمال ۾ آهي، جيڪو لفظ *بن* (Bun) مان نڪتل آهي، جيڪو اسڪاٽلينڊ ۾ سيھڙن ۽ نوريئڙين لاءِ استعمال ٿيندو هو.
لفظ *ڪوني* (Coney) لاطيني اصطلاح *ڪونيڪولس* مان نڪتل آهي، جيڪو سيھڙ لاءِ استعمال ٿيندو هو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي قبل مسيح کان هسپانيا ۾ رائج هو. لفظ *ڪونيڪولس* شايد ڪيلٽڪ ٻولين ۾ “[‏ڪتي‏]” لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ جي ننڍڙي روپ مان نڪتل هجي.

سيھڙن جي ٽولي کي *ڪالوني* (colony)، *آکيرو* (nest) يا *وارن* (warren) چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ آخري اصطلاح انگريزي ۾ عام طور تي اُن جاءِ لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي سيھڙ رهن ٿا.
هڪ ئي ملاپ مان پيدا ٿيل ننڍن سيھڙن جي ٽولي کي *لٽر* (litter) چيو ويندو آهي، ۽ گڏ رهندڙ پاليل سيھڙن جي ٽولي کي ڪڏهن ڪڏهن *ڏڻ* (herd) به چيو ويندو آهي.
نر سيھڙ کي *بڪ* (buck) چيو ويندو آهي، جيئن نر ٻڪري ۽ هرڻ کي پڻ چيو ويندو آهي ۽ هي لفظ قديم انگريزي *bucca* يا *bucc* مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "ٻڪرو" يا "نر هرڻ" آهي.
مادي سيھڙ کي *ڊو* (doe) چيو ويندو آهي، جيڪو قديم انگريزي *dā* مان نڪتل آهي ۽ *dēon* (چُسڻ) سان لاڳاپيل آهي.

## حياتيات

سيھڙ انتهائي تيز رفتار جانور آهن ۽ ٿورن مفاصلن تي 80 km/h (50 mph) تائين ڊوڙي سگهن ٿا. ڊگهن مفاصلن تي، يورپي سيھڙ (*Lepus europaeus*) 55 km/h (35 mph) تائين رفتار سان ڊوڙي سگهي ٿو. مرڪزي ۽ اولهه اتر آمريڪا ۾ ملندڙ جيڪ ريبيٽس جون پنج جنسون ڊگهن مفاصلن تي 65 km/h (40 mph) رفتار سان ڊوڙي سگهن ٿيون ۽ هڪ وقت ۾ 3 m (10 ft) تائين ٽپو ڏئي سگهن ٿيون.
عام طور تي شرميلو جانور هجڻ باوجود، يورپي ڀورو سيھڙ بهار جي موسم ۾ پنهنجو رويو تبديل ڪري ٿو، جڏهن ڏينهن جي وقت ٻين سيھڙن کي ڀڄائيندي ڏسي سگهجي ٿو. هي عمل نر سيھڙن (جن کي انگريزي ۾ *bucks* چيو وڃي ٿو) وچ ۾ نسل وڌائڻ لاءِ غالب حيثيت (ايٿولاجي) حاصل ڪرڻ جي مقابلي جي صورت ۾ ٿيندو آهي. بهار جي هن جوش دوران، ٻنهي جنسن جا سيھڙ "مُڪابازي" ڪندا نظر اچن ٿا، جنهن ۾ هڪ سيھڙ پنهنجن پيرن سان ٻئي تي وار ڪري ٿو. هي رويو انگريزي محاوري "ميڊ ايز مارچ ھيئر (mad as a March hare)" جي بنياد بڻيو آهي. هي رويو صرف نرن جي وچ ۾ نه، پر مادائن (جن کي انگريزي ۾*does* چيو وڃي ٿو) طرفان به نرن خلاف ملاپ روڪڻ لاءِ ڏٺو وڃي ٿو.
سيھڙ، ٻين سڀني ليپورڊ جانورن وانگر، ھڏين جي جوڙ يا حرڪت ڪندڙ کوپڙيون رکن ٿا، جيڪي ٿڻدار جانورن ۾ منفرد آهن.
سيھڙ هڪ پيرافيليٽڪ گروهه آهن، ۽ اهي ڪلئڊ (ساڳي خاندان وارا) ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيهڙ (جيڪي جنس *ليپس* سان تعلق رکن ٿا) ليپورڊي جي ڪلئڊ اندر شامل آهن پر انهن کي سيھڙ نہ پر وڏو سيھڙ چيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ ماضي ۾ سيھڙن کي ڪئي نما جانورروڊنٽ سمجهيو ويندو هو، پر لاگومورفا انهن کان گهڻو اڳ جدا ٿي ويا هئا ۽ انهن ۾ اهڙيون ڪيتريون خاصيتون آهن جيڪي روڊنٽن ۾ ناهن، جهڙوڪ ٻه اضافي ڏند. سيھڙن ۽ روڊنٽن جي وچ ۾ مشابهتون اڳ ۾ هم وقتي ارتقا سان منسوب ڪيون وينديون هيون، پر ماليڪيولر حياتيات ۾ ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته لاگومورفا ۽ روڊنٽس جو هڪ مشترڪ ابن ڏاڏو آهي، ۽ انهن کي گلائرس (Glires) نالي ڪلئڊ ۾ رکيو وڃي ٿو.
سيھڙن جي جسماني بناوت شڪارين کان بچڻ ۽ مختلف رهائشگاهن ۾ زنده رهڻ لاءِ موزون هوندي آهي. اهي اڪيلائي ۾ يا ٽولن ۾، آکيرن يا ڏرن ۾ رهندا آهن. شڪار ٿيندڙ جانور هئڻ سبب، خرگوش هميشه پنهنجي چوڌاري ماحول کان خبردار رهندا آهن؛ انهن جي نظر جو دائرو وسيع هوندو آهي ۽ ڪنن جي مٿاڇري وڏي هجڻ سبب اهي ممڪن شڪارين کي آسانيءَ سان محسوس ڪري سگهن ٿا. خرگوشن جا ڪن حرارت جي ضابطي لاءِ انتهائي اهم آهن ۽ انهن ۾ رت جي نسن جو وڏو مقدار هوندو آهي. سندن پوئين ٽنگن جي هڏن جي بناوت، جيڪا اڳين ٽنگن کان ڊگهي هوندي آهي، تيز ٽپ ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جيڪا شڪارين کان بچڻ لاءِ فائديمند آهي ۽ پڪڙجڻ جي صورت ۾ طاقتور اٽون هڻڻ جي صلاحيت به ڏئي ٿي.
سيھڙ عام طور تي رات جو جاڳندڙ هوندا آهن ۽ اڪثر اکيون کليل هوندي ننڊ ڪندا آهن. اهي تمام تيزيءَ سان وڌندا آهن، ڇو⁠تہ سندن حمل جو عرصو ننڍو هوندو آهي، ٻچا چار کان ٻارهن تائين ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن لاءِ ڪا خاص جنسي موسم مقرر نه هوندي آهي؛ تنهن هوندي به خرگوشن جي جنين جي موت جي شرح ڪافي وڌيڪ هوندي آهي، ۽ انهن کي ڪيترين عام بيمارين سان به منھن ڏيڻو پوندو آهي، جهڙوڪ خرگوشن جي رت وهڻ واري بيماري ۽ مائڪسوماٽوسس. ڪجهه علائقن ۾، خاص طور تي آسٽريليا ۾، سيھڙ ماحولياتي مسئلا پيدا ڪري چڪا آهن ۽ انهن کي نقصانڪار جانور سمجهيو ويندو آهي.

ميڻ جا ماڊل جيڪي خرگوش جي دل جي واڌ ويجهه ڏيکارين ٿا
### ارتقا

سيھڙن ۽ ليپس يا وڏن سِيھڙن جو سڀ کان شروعاتي ابن ڏاڏو 55 ملين سال اڳ اُن علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ جي منگوليا آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ خرگوش جو ايپيگلاٽس نگلڻ کان سواءِ نرم تالو جي مٿان لڳل رهندو آهي، تنهنڪري خرگوش لازمي طور ناڪ-ساهه کڻندڙ (obligate nasal breather) هوندو آهي. لاگومورفا هجڻ جي حيثيت سان سيھڙن وٽ اِنسائزر ڏندن جا ٻه سيٽ هوندا آهن، هڪ ٻئي جي پٺيان، ۽ هي ڳالهه انهن کي چُهڙن کان الڳ ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چُهڙن وٽ رڳو هڪ ئي سيٽ اِنسائزر هوندا آهن. ٻيو فرق اهو آهي ته سيھڙن جا سڀئي ڏند لڳاتار وڌندا رهندا آهن، جڏهن⁠تہ گهڻن ڪوئي نما جانورن ۾ رڳو اِنسائزر ڏند وڌندا رهندا آهن. ڪارل لينيئس شروعات ۾ خرگوشن ۽ ڪوئي نما جانورن کي گلائريس واري طبقي هيٺ گڏ ڪيو؛ پوءِ سائنسي اتفاق راءِ موجب انهن کي ڌار ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ڪيترين مشابهتن جو سبب هڪجهڙي ارتقا (convergent evolution) هو. ڊي اين اي جي تجزيي ۽ مشترڪ ابن ڏاڏي جي دريافت اُن نظرئي جي حمايت ڪئي آهي ته انهن جي هڪ گڏيل نسب-سلسلو آهي، تنهنڪري اڄ خرگوش ۽ ڪوئي نما جانور گهڻو ڪري ڪليڊ يا سپرآرڊر گلائريس ۾ گڏ رکيا ويندا آهن.

### بناوٽ

خرگوش جو ڍانچو
ڇاڪاڻ⁠تہ تيزي ۽ چالاڪي سيھڙن جون شڪارين کان بچاءَ لاءِ بنيادي دفاعي خوبيون آهن، تنهنڪري سيھڙن جا پٺيان پيرن جا هڏا وڏا ۽ عضوا چڱي طرح ترقي يافته هوندا آهن. جيتوڻيڪ آرام واري حالت ۾ اهي پلانٽيگريڊ هوندا آهن، پر ڊوڙندي اهي آڱرين تي هلندا آهن ۽ وڌيڪ ڊيجيٽيگريڊ انداز اختيار ڪندا آهن. سيھڙن پنهنجن مضبوط ننھن کي کوٽائي لاءِ ۽ (ڏندن سان گڏ) دفاع لاءِ استعمال ڪندا آهن. هر اڳئين پير ۾ چار آڱريون ۽ هڪ ڊيوڪلا هوندو آهي. هر پٺئين پير ۾ چار آڱريون هونديون آهن (پر ڊيوڪلا نه هوندو).
گهڻا جهنگلي سيھڙ (خاص طور تي وڏن سِيھڙن جي ڀيٽ ۾) نسبتاً ڀريل، آني-شڪل وارا جسم رکن ٿا. جهنگلي سيھڙ جي نرم رُوءَ يا بج عام طور اگؤٽي رنگت ۾ هوندي آهي (يا ڪڏهن ڪڏهن ميلانِسٽڪ)، جيڪا ڪيموفلاج ۾ مدد ڪري ٿي. سيھڙ جو پُڇ (سواءِ ڪپھ نما پڇ وارن نسلن جي) مٿان کان ڳاڙهو ۽ هيٺان کان اڇو هوندو آهي. ڪپج نما پڇ وارن ۾ پُڇ جي مٿئين پاسي به اڇاڻ هوندي آهي.
کوپڙي ۾ اکين جي جاءِ ۽ کوپي جي ڪشادي سائيز جي ڪري، سيھڙن وٽ تقريباً 360 درجن تائين ڦهليل وسيع (پينورامڪ) نظر جو ميدان هوندو آهي. تنهن هوندي به نڪ جي پُل وٽ هڪ انڌو حصو (بلائنڊ اسپاٽ) هوندو آهي، ۽ ان سبب سيھڙ پنهنجي وات جي هيٺان واري شيءِ سڌي طرح نه ٿو ڏسي سگهي ۽ کاڌو ڪهڙو کائي رهيو آهي، اهو ڄاڻڻ لاءِ پنهنجي چپن ۽ ڇُهرين تي ڀاڙيندو آهي. ان جي اک جو ڦِڙڪڻ هڪ ڪلاڪ ۾ 2 کان 4 ڀيرا ٿيندو آهي.

### پٺئين پيرن جا حصا

پٺئين پيرن جي ڍانچي واري جوڙجڪ جو هڪ نمونو، پئسفڪ لوٿرن يونيورسٽي جي قدرتي تاريخي مجموعي ۾
سيھڙن جي پٺئين پيرن جي بناوٽ ٻين زميني مماليه جانورن جهڙي هوندي آهي ۽ انهن جي خاص حرڪتي طريقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. پٺئين پيرن جا هڏا ڊگها هڏا (جهڙوڪ فيمر، ٽيبيا، فِيبولا ۽ فالينجز) ۽ ننڍا هڏا (جهڙوڪ ٽارسلز) تي مشتمل آهن. هي هڏا جنيني واڌ ويجهه دوران اينڊوڪانڊرل آسيفڪيشن ذريعي ٺهن ٿا. ٻين گهڻن زميني مماليه جانورن وانگر، فيمر جو گول مٿو جوڙ بڻائي ايسي ٽيبيلم سان ملي ٿو، جيڪو اوسڪوڪسي (هِپ بون) جو حصو آهي. فيمر ٽيبيا سان جوڙ بڻائي ٿو، پر فِيبولا سان نه، ڇو⁠تہ فِيبولا ٽيبيا سان ڳنڍيل (فيوزڊ) هوندي آهي. ٽيبيا ۽ فِيبولا ٽارسلز سان جوڙ بڻائن ٿا، جيڪي پيس، يعني عام لفظن ۾ پير، جو حصو آهن. خرگوش جا پٺيان پير اڳين پيرن کان ڊگها هوندا آهن، جنهن سبب اهي ٽپ ڏيڻ واري حرڪت ڪري سگهن ٿا. ڊگها پٺيان پير وڌيڪ تيز رفتار پيدا ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. سِيھڙ، جن جا پير ڪپھ نما پڇ وارن کان وڌيڪ ڊگها هوندا آهن، ڪافي وڌيڪ تيز هلي سگهن ٿا. پٺئين پيرن ۾ چار ڊگهيون آڱريون هونديون آهن جيڪي ڊيجيٽيگريڊ حرڪت ۾ مدد ڏين ٿيون، ۽ اهي ٽپڻ وقت ڦهلجڻ کان بچائڻ لاءِ ڄاريدار هونديون آهن. سيھڙن وٽ گهڻن ٻين ڊيجيٽيگريڊ جانورن وانگر پيرن تي پيڊ نه هوندا آهن؛ ان جي بدران انهن وٽ کوکلا، دٻيل وار هوندا آهن جيڪي تحفظ فراهم ڪن ٿا.

#### عضوا

سيھڙن جو پٺيون پير (پاسي وارو ڏيک)، جنهن ۾ ڪواڊرِي سيپس ۽ هيئمسٽرنگز سان لاڳاپيل عضوا شامل آهن.
سيھڙ وٽ پٺيان مضبوط عضون پير هوندا آهن، جيڪي وڌ ۾ وڌ زور، چالاڪي ۽ تيز رفتاري پيدا ڪن ٿا، ۽ انهن کي ٽن مکيه حصن ۾ ورهايو ويندو آهي: پير، ران ۽ ٽنگ. سيھڙ جا پٺيان پير هڪ نمايان وڌايل خصوصيت آهن؛ اهي گهڻو ڊگها هوندا آهن ۽ اڳين پيرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ زور ڏئي سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ اڳيان پير بريڪ وانگر ڪم ڪندا آهن ۽ ٽپ کان پوءِ لهڻ وقت جهٽڪو سهي وٺندا آهن. پٺئين پيرن مان نڪرندڙ زور ۾ ٽيبيا ۽ فِيبولا جي ڳانڍاپي واري بناوٽ ۽ عضلاتي خاصيتون ٻئي حصو ڏين ٿا.
سيلولر سطح تي هڏن جي ٺهڻ ۽ گهٽجڻ جو سڌو لاڳاپو پٺئين پيرن جي عضلات سان هوندو آهي. عضون جي دٻاءَ سبب زور پيدا ٿيندو آهي، جيڪو پوءِ ڍانچي جي بناوٽ ۾ ورهائجي ويندو آهي. جيڪي سيھڙ گهٽ زور پيدا ڪن ٿا ۽ هڏن تي گهٽ دٻاءُ وجهن ٿا، اهي هڏن جي را ريفيڪشن سبب آسٽيئوپوروسِس ڏانهن وڌيڪ مائل هوندا آهن. خرگوشن ۾، عضون ۾ جيترا وڌيڪ فائبر هوندا آهن، اوتري ٿڪاوٽ جي مزاحمت وڌندي آهي. مثال طور، سِيھڙن ۾ ڪپھ نما پڇ واري سيھڙ جي ڀيٽ ۾ ٿڪاوٽ جي مزاحمت وڌيڪ هوندي آهي. سيھڙن جي پٺئين پيرن جا عضوا چار مکيه درجن ۾ ورهايا وڃن ٿا: هيئمسٽرنگز، ڪواڊرِي سيپس، ڊارسي فليڪسرز يا پلانٽر فليڪسرز. ڪواڊرِي سيپس عضوا ٽپ ڏيڻ وقت زور پيدا ڪرڻ جا ذميوار هوندا آهن. انهن عضون کي هيئمسٽرنگز سهارو ڏين ٿا، جيڪي ٿوري وقت جي تيز عمل ۾ مدد ڪن ٿا. اهي عضوا هڪ ٻئي سان اهڙي طرح گڏ ڪم ڪندا آهن جيئن پلانٽر فليڪسرز ۽ ڊارسي فليڪسرز، ۽ اهي گڏجي زور جي پيدائش ۽ ان سان لاڳاپيل حرڪتن ۾ حصو وٺندا آهن.

### ڪن

مماليه جانورن جي ڪن جي بناوٽ
ترتيب لاگومورفا ۾، ڪن شڪارين کي سڃاڻڻ ۽ انهن کان بچڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. خاندان ليپورڊي ۾، ڪن عام طور ويڪرا ٿيڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگها هوندا آهن، ۽ مجموعي طور ٻين مماليه جانورن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً ڊگها هوندا آهن.
ايلن جو قاعدو موجب، اينڊوٿرم وارا جانور جيڪي ٿڌن علائقن سان موافق ٿين ٿا، انهن جا عضوا ۽ ٻاهر نڪرندڙ حصا (جهڙوڪ ڪن وغيره) اُنهن ساڳين جانورن جي ڀيٽ ۾ ننڍا ۽ ٿلها هوندا آهن، جيڪي گرم علائقن سان موافق ٿين ٿا. هي قاعدو شروعات ۾ اتر آمريڪا جي مختلف آبهوا ۾ *ليپس* جي نسلن جي ڪنن جي ڊيگهه ڀيٽڻ سان اخذ ڪيو ويو. پوءِ وارا مطالعو ڏيکارين ٿا ته هي قاعدو ليپورڊي ۾ خاص طور ڪنن جي حوالي سان درست رهي ٿو، يعني گرم آبهوا ۾ سيھڙن ۽ وڏن سِيھڙن جا ڪنن جو سطح علائقو وڏو هوندو آهي؛ ڪن حرارت ضابطي (ٿرمو ريگيوليشن) ۾ مدد لاءِ پڻ اهم ڍانچو آهن ۽ ٻاهرئين، وچئين ۽ اندرين ڪن جي عضون جي هم آهنگي سبب شڪارين کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا. ڪن جا عضوا توازن برقرار رکڻ ۽ شڪارين کان ڀڄندي حرڪت ۾ به مدد ڏين ٿا.
اورِڪل، جنهن کي پِنّا به سڏيو ويندو آهي، سيھڙن جو ٻاهريون ڪن آهي. سيھڙن جا پِنّا جسم جي مٿاڇري واري علائقي جو قابلِ ذڪر حصو آهن. اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته 30 °C (86 °F) کان مٿي گرميءَ ۾ ڪن گرمي جي ڦهلاءَ ۾ مدد ڏين ٿا، ۽ گرم علائقن ۾ سيھڙن جا پِنّا وڌيڪ ڊگها هوندا آهن. ٻيو خيال اهو به آهي ته ڪن “شاڪ ابزوربر” وانگر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي شڪارين کان ڀڄندي سيھڙن جي نظر کي مستحڪم ڪرڻ ۾ مدد ڪن، پر هي ڳالهه عام طور رڳو وڏن سِيھڙن ۾ ڏٺي وئي آهي. ٻاهرئين ڪن جو باقي حصو وڪڙيل نالن (ڪينالن) تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي ڪن جو پردو يا ٽِم پينڪ ميبرين ڏانهن ويندا آهن.
وچيون ڪن، جيڪو سيھڙ جي کوپڙي جي پٺئين حصي ۾ ٻاهرئين پردي کان ڌار آهي، ٽن هڏن تي مشتمل هوندو آهي: هئمر، ائن وِل ۽ پٽي، جيڪي گڏجي اوسيڪلز سڏجن ٿا؛ اهي اندرين ڪن تائين پهچڻ کان اڳ آواز کي گهٽائڻ/ترتيب ڏيڻ جو ڪم ڪن ٿا، ۽ عام طور تي آواز جي توانائي لاءِ اندرين ڪن ڏانهن هڪ رڪاوٽ وانگر عمل ڪن ٿا.
اندريون ڪن ۾ موجود سيال، جنهن کي اينڊو لِمف چيو ويندو آهي، آواز جي توانائي وصول ڪندو آهي. توانائي وصول ڪرڻ کان پوءِ اندريون ڪن ٻن حصن تي مشتمل هوندو آهي: ڪوڪليا، جيڪو اوسي ڪلز مان ايندڙ آواز جي لهرن کي ڪم آڻيندو آهي، ۽ ويسٽيبيولر اپريٽس، جيڪو حرڪت جي لحاظ سان خرگوش جي جسماني پوزيشن کي سنڀاليندو آهي. ڪوڪليا ۾ بيسِلر ميبرين هوندي آهي، جنهن ۾ حسي وار جهڙا ڍانچا هوندا آهن، جيڪي دماغ ڏانهن عصبي اشارا موڪلين ٿا، ۽ دماغ کي مختلف آواز جي فريڪئنسي سڃاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا. ويسٽيبيولر اپريٽس ۾ ٽي نيم-داائري نالا (سيمي سرڪيولر ڪينالز) هوندا آهن، جيڪي زاويائي حرڪت کي سڃاڻڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

#### حرارت ضابطو

سيھڙن جي ڪنن مان رت جي وهڪري حرارت ضابطي ۾ مدد ڪري ٿي، جيئن هن ريگستاني ڪپھ نما پڇ واري سيھڙ ۾ ڏسجي ٿو.
پِنّا، جن ۾ رت جي نالن جو ڄار ۽ آرٽيريووينس شنٽس هوندا آهن، حرارت ضابطي ۾ مدد ڏين ٿا. خرگوش ۾ بهترين جسماني حرارت لڳ ڀڳ 38.5–40.0 °C (101.3–104.0 °F) هوندي آهي. جيڪڏهن جسماني حرارت هن بهترين حد کان مٿي يا هيٺ ٿي وڃي ته خرگوش کي هوميو اسٽي سس ڏانهن موٽڻ لاءِ ڪوششون ڪرڻيون پونديون آهن. جسماني حرارت جي هوميو اسٽي سس، گهڻو ڪري انتهائي رت-وارن (هاءِلي وئسڪيولر) ڪنن مان گذرندڙ رت جي وهڪري جي مقدار بدلائڻ سان برقرار رکي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سيھڙن ۾ پسيني جا غدود تمام ٿورا يا نه هوندا آهن. خرگوش ڪڏهن ڪڏهن زمين ۾ ٺهيل کوٽرن ۾ آرام ڪري به گرمي گهٽائيندا آهن، جن کي “فارمز” سڏيو ويندو آهي.

### ساهه کڻڻ وارو نظام

چيريل سيھڙئ جي ڦڦڙن جو هيٺيون ڏيک، اهم ڍانچن جي نشان دهي سان
سيھڙن جي نڪ واري گهاري (نيزل ڪيئويٽي) وات واري گهاري کان مٿي طرف هوندي آهي، ۽ ٻنهي خانن کي سخت ۽ نرم تالو ڌار ڪن ٿا. خود نڪ واري ڪيئويٽي کي هڪ ڪارٽيلج واري ديوار کاٻي ۽ ساڄي پاسي ۾ ورهائي ٿي، ۽ اها باريڪ وارن سان ڍڪيل هوندي آهي، جيڪي مٽي کي ڦاسائين ٿا ته جيئن اها تنفسي رستي ۾ داخل نه ٿي سگهي.

## درجابندي ۽ ارتقا

پڻ ڏسو: [[:ليپورڊي جانورن ثفهرست|ليپورڊي جانورن ثفهرست]]
وڏو سيھڙ ۽ سِيھڙ اڳ ۾ ڪئي نما جاندارن (روڊينٽ) واري ترتيب روڊينٽيا ۾ رکيا ويندا هئا، پر 1912ع تائين انهن کي اُتان ڪڍي ترتيب لاگومورفا ۾ منتقل ڪيو ويو (جنهن ۾ پيڪا به شامل آهن). 1945ع کان وٺي اهڙي ڪليڊ گلائريس لاءِ حمايت موجود آهي، جنهن ۾ ڪوئي نما ۽ لاگومورفا ٻئي شامل ٿين ٿا، جيتوڻيڪ درجابندي ۾ اهي ٻئي گروهه هميشه ويجهڙائي سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ پنڊ پھڻن، ڊي اين اي، ۽ ريٽروٽرانسپوزون بابت مطالعي هن ڪليڊ لاءِ حمايت کي وڌيڪ پڪو ڪيو آهي. قديم حياتيات ۽ مالڪيولي حياتيات ۾ ٿيل مطالعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪئي نما ريڊنٽ ۽ لاگومورفا ٽيٽيريري جي شروعاتي دور ۾ ارتقائي سفر ۾ الڳ ٿيڻ شروع ٿيا.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *نيسولاگس* (پٽاپٽي سيھڙ) |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *پويلاگس* (بنيورو سيھڙ) |
|  |
|  | *پرونولاگس* (ڳاڙها پٿريلا سِيھڙ) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *روميرولاگس* (آتش فشاني سيھڙ) |
|  |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *سيلويلاگس* (ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ)  |
|  |
|  | *براڪيلاگس* (بونو يا بندرو  سيھڙ) |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *ڪيپرولاگس* (هيپسڊ سِيھڙ) |
|  |
|  | *اورڪٽولاگس* (يورپي  سيھڙ)  |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *بونولاگس* (دريائي سيھڙ) |
|  |
|  | *پينٽالاگس* (آمامي  سيھڙ) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|  | *ليپس* (وڏو سِيھڙ)  |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |

ليپورڊي خاندان جون موجوده (زنده) نسلون، جن جو تعداد ستر کان وڌيڪ آهي، 11 جنسن اندر شامل آهن، جن مان هڪ *ليپس* آهي، يعني وڏو سِيھڙ. *ليپس* جي اندر 32 موجوده نسل شامل آهن. هي ڪليڊوگرام ميٿي ۽ ٻين، 2004ع مان ورتل آهي، جيڪو نيوڪليئر ۽ مائيٽوڪانڊريل جينن جي تجزيي تي ٻڌل آهي.

### درجابندي

* ترتيب **لاگومورفا**
	+ خاندان **ليپورڊي** (جزوي طور):
* جنس *براڪيلاگس*
	+ بونو سيھڙ، *براڪيلاگس اڊاهوينسِس*
* جنس *بونولاگس*
	+ دريائي سيھڙ، *بونولاگس مونٽيڪوليرِس*
* جنس *ڪيپرولاگس*
	+ هيپسڊ سيھڙ، *ڪيپرولاگس هيپسڊس*
* جنس *ليپس*
* جنس *نيسولاگس*
	+ سوماترائي پٽاپٽي سيھڙ، *نيسولاگس نيٽشيري*
	+ اننامائيٽ پٽاپٽي سيھڙ، *نيسولاگس ٽِمنسي*
* جنس *اورڪٽولاگس*
	+ يورپي سيھڙ، *اورڪٽولاگس ڪونيڪولس*
* جنس *پينٽالاگس*
	+ آمامي سيھڙ/ريوڪيو سيھڙ، *پينٽالاگس فرنيِسي*
* جنس *پويلاگس*
	+ بنيورو سيھڙ، *پويلاگس مارجوريتا*
* جنس *پرونولاگس*
	+ نيٽال ڳاڙهو پٿريلو سِيھڙ، *پرونولاگس ڪراسِڪاڊاٽس*
	+ جيمسن جو ڳاڙهو پٿريلو سِيھڙ، *پرونولاگس رانڊينسِس*
	+ سمٿ جو ڳاڙهو پٿريلو سِيھڙ، *پرونولاگس روپيسٽرِس*
	+ هيئويٽ جو ڳاڙهو پٿريلو سِيھڙ، *پرونولاگس ساونڊرزِياءِ*
* جنس *روميرولاگس*
	+ آتش فشاني سيھڙئ، *روميرولاگس ڊيازِي*
* جنس *سيلويلاگس*
	+ اينڊين ٽيپيٽي، *سيلويلاگس اينڊينس*
	+ دلدلي سيھڙ، *سيلويلاگس آڪوئٽِڪَس*
	+ ريگستاني ڪپج نما پڇ واروظ سيھڙ، *سيلويلاگس آڊوبونِياءِ*
	+ برش سيھڙ، *سيلويلاگس بيڪمانِي*
	+ عام ٽيپيٽي، *سيلويلاگس برازيليئنسِس*
	+ ميڪسيڪن ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس ڪونيڪوليرِس*
	+ ڊائيس جو ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس ڊائيسِياءِ*
	+ اوڀر وارو ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس فلوريڊانس*
	+ وچ آمريڪي ٽيپيٽي، *سيلويلاگس گيبي*
	+ ٽريس مارياز ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس گريسنِي*
	+ مضبوط ڪپھ نما ثوارو سيھڙ، *سيلويلاگس هولزنيرِي*
	+ اوملٽيمي ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس اِن سونَس*
	+ جبلِي ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس نَٽالِياءِ*
	+ اپالاچين ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس آبسڪيورَس*
	+ دلدلي خرگوش، *سيلويلاگس پالوسٽرِس*
	+ سانتا مارٽا ٽيپيٽي، *سيلويلاگس سانڪٽا مارٽاءِ*
	+ ساحلي ٽيپيٽي، *سيلويلاگس ٽيپيٽيلس*
	+ نيو انگلينڊ ڪپھ نما پڇ وارو سيھڙ، *سيلويلاگس ٽرانزيشنالس*
	+ وينزويلا جي هيٺاهين علائقي وارو سيھڙ، *سيلويلاگس ويري نائينسِس*

### سِيھڙن کان فرق

اصل مضمون جي لاءِ ڏسو[[سِيھڙ]]
سِيھڙيوهان ڊينيئل مائير (1748)خرگوشيوهان ڊينيئل مائير (1748)
اصطلاح *سيھڙ* عام طور تي ليپورڊيڊي خاندان جي سڀني نسلن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، سواءِ جنس *ليپس* جي. هن جنس جا جانور *وڏو سِيھڙ* يا *جيڪ وڏا سِيھڙ* سڏبا آهن.

*ليپس* جون نسلون پريڪوشيل هونديون آهن، يعني نسبتاً پڪو جسم، حرڪت جي صلاحيت، وارن ۽ بهتر ڏسڻ سان کليل هوا ۾ ڄمنديون آهن، جڏهن⁠تہ سيھڙ جون نسلون آلٽريشيل هونديون آهن، يعني وار کان خالي ۽ اکيون بند حالت ۾ سرنگهن ۽ ڍڪيل گهونسلن ۾ ڄمنديون آهن. ليلا (وڏا سِيھڙ) عام طور تي سيھڙ کان وڏا به هوندا آهن ۽ انهن جي حمل جو عرصو وڌيڪ هوندو آهي.وڏا سِيھڙ ۽ ڪجهه سيھڙ کليل گاهن واري زمين تي مٿان رهندي نسبتاً اڪيلائي واري زندگي گذاريندا آهن، ۽ گهڻو ڪري رڳو نسل وڌائڻ واري موسم ۾ ئي هڪ ٻئي سان رابطي ۾ ايندا آهن.
ڪجهه سيھڙ هڪ ٻئي سان ٽولي ۾ رهندا آهن ته جيئن شڪار ٿيڻ جو خطرو گهٽجي، ۽ يورپي سيھڙ وڏن سماجي گروهن جي صورت ۾ ٻُرُون ۾ رهندو آهي، ۽ اهي گڏجي ٻرون ٺاهي ڇڏيندا آهن. سِيھڙن ۾ ٻُرُ کوٽڻ جو رويو علائقي موجب بدلجي ٿو ۽ جنس جي ننڍن فردن ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ جڏهن⁠تہ ڪيترائي اهڙا سيھڙ جيڪي پنهنجا ٻُرُ نه کوٽيندا آهن، ٻين جانورن جا ٻُرُو استعمال ڪندا آهن.
تاريخي طور وڏا سيھڙ ۽ سِيھڙ هميشه ساڳين علائقن ۾ گڏ نه رهندا هئا، ۽ رڳو نسبتاً تازي دور ۾ اهي هم-علائقائي (سيمپيٽرڪ) بڻيا آهن؛ پراڻن بيانن ۾ سيھڙ ۽ وڏن سِيھڙن جي وچ ۾ ويڙهاڪ لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن، خاص طور تي يورپي سِيھڙ ۽ يورپي يا ڪپھ نما پڇ وارن سيھڙن جي وچ ۾، پر 1956ع کان پوءِ جي سائنسي ادب ۾ سيھڙ ۽ وڏن سِيھڙن جي وچ ۾ جارحيت يا غيرمعمولي مقابلي جو ڪو ثبوت نه مليو آهي. جڏهن اهي ساڳئي رهائشگاهه ۾ نظر اچن ٿا ته سيھڙ ۽ وڏا سِيھڙ هڪجهڙن خوراڪن تي گڏجي رهي سگهن ٿا. سِيھڙ خاص طور تي ٻين وڏن سِيھڙن کي وسيلن تي ڪنٽرول لاءِ علائقي مان ڌڪي ڪڍندا آهن، پر اهي علائقائي نه هوندا آهن. شڪاري جانورن سان مقابلي وقت، وڏا سِيھڙ ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ سيھڙ، جيڪي ننڍا ۽ ڊگها پير رکندڙ سِيھڙن جهڙي تيز رفتاري حاصل نه ٿا ڪري سگهن، گهڻو ڪري لڪوٽ ڳولهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.
يورپي سيھڙ جا اولاد عام طور تي پاليل مال طور پيدا ڪيا ويندا آهن ۽ پالتو جانور طور رکيا ويندا آهن، جڏهن⁠تہ وڏن سِيھڙن کي گھريلو نه ڪيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه آباديون خوراڪ جي ذريعي طور غير اصل رهائشگاهن ۾ متعارف ڪرايون ويون آهن. بلجيئن وڏو سِيھڙ نالي نسل حقيقت ۾ هڪ گھريلو وڏو سيھڙ آهي، جنهن کي چونڊي چونڊي اهڙو بڻايو ويو جو اهو سِيھڙ جهڙو ڏسڻ ۾ اچي، گهڻو امڪان آهي ته اهو شروعات ۾ فليمش جائنٽ سيھڙ جي اسٽاڪ مان نڪتل هو.وڏا سِيھڙ ۽ سيھڙن جي نسلن جا عام نالا پڻ گڊمڊ ٿي سگهن ٿا؛ “جيڪ سِيھڙ” نالو اصل ۾ وڏن سِيھڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هيپسڊ حقيقت ۾ سيھڙ آهي.

### گھريلو سيھڙ

سيھڙ، خاص طور تي يورپي سيھڙ (*اورڪٽولاگس ڪونيڪولس*)، وڏي عرصي کان گهريلو ڪيا ويندا رهيا آهن. يورپي سيھڙ کي گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي قبل مسيح کان قديم روم ۾ پاليل مال طور وڏي پيماني تي رکيو ويو. چونڊيل نسل وڌائڻ، جيڪو وچئين دور ۾ شروع ٿيو، سيھڙن جي نسلن جي وڏي گهڻائي پيدا ڪئي، جن مان ڪيترائي (اوڻيهين صدي جي شروعات کان) پالتو جانورن طور پڻ رکيا وڃن ٿا. يورپي سيھڙن جون ڪجهه حياتي قسم خاص طور تي تحقيقي نمونا طور پالتو ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ نيوزي لينڊ وارو سفيد سيھڙ.
پاليل مال طور، يورپي سيھڙن کي گوشت ۽ رُوءَ لاءِ پاليو ويندو آهي. سڀ کان قديم نسل گوشت جا اهم ذريعو هيا،

## وڏو سيھڙ (ھيئر) ۽ ننڍو سيھڙ (ريبٽ)

سيھڙ عام طور خرگوشن کان وڏا هوندا آهن، سندن ڪن ڊگها ۽ جن تي ڪارا نشان هوندا آهن. انهن ۾ 48 ڪروموسوم هوندا آهن، جڏهن ته خرگوشن ۾ 44 هوندا آهن. سيھڙ ڪڏهن به پاليل ناهن، جڏهن ته ڪجهه سيھڙ کاڌي لاءِ پالجن ٿا ۽ پالتو جانور طور رکيا وڃن ٿا.
ڪجهه خرگوش زمين هيٺان سرنگهن ۾ رهن ٿا ۽ ٻچا ڄڻين ٿا، جتي ڪيترين سرنگهن جو ڄار ياظ وارن (warren) ٺاهيندا آث. وڏا سيھڙ زمين مٿان سادي کوکن يا گاھ جي ٿلهن آکيرن ۾ رهن ٿا. سيھڙ عام طور گروهن ۾ ناهن رهندا. وڏن سيھڙن جا ٻچا زمين هيٺ تحفظ نه هجڻ جي باوجود مڪمل وارن ۽ کليل اکين سان پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري اهي precocial هوندا آهن ۽ ڄمڻ کان ٿوري دير بعد پاڻ سنڀالي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، سيھڙ يا خرگوش جا ٻچا اکيون بند ۽ بغير وارن جي ڄمندا آهن.

## سيھڙ جي غذا

آساني سان هضم ٿيندڙ خوراڪ معدي ۽ آنڊن ۾ هضم ٿئي ٿي ۽ فضول مواد عام فضلي طور خارج ٿئي ٿو. سخت غذائي جزا حاصل ڪرڻ لاءِ، سيھڙ ٻين سڀني لاگومورفن وانگر فائبر کي انڌي آنڊي(cecum) ۾ خمير ڪن ٿا ۽ ان کي ڦينگڙين (cecotrope]] جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا، جنهن کي ٻيهر کائين ٿا. هن عمل کي سيڪوٽرافي cecotrophy يا ٻيهر خوراڪ (فضلو) کائڻ چيو وڃي ٿو. سيڪوٽروپس ننڍي آنڊي ۾ جذب ٿي غذائيت فراهم ڪن ٿا.

### رهائش

سيھڙ مختلف قسم جي رهائشي علائقن ۾ ملن ٿا، جن ۾ ريگستان، آرڪٽڪ ٽنڊرا، معتدل گاهه جا ميدان، ٻيلن، دلدلن، جبلن ۽ اڀرندي علائقا شامل آهن. ڪجهه وڏا سيھڙ، جهڙوڪ برفاني وڏو سيھڙ snowshoe hare، موسمن جي تبديلي سان پنهنجو رنگ تبديل ڪن ٿا ته جيئن لڪل رهي سگهن. مختلف ماحولن سان يورپي وڏو سيھڙ جي مطابقت ان کي انهن علائقن ۾ حملا آور انواع بڻائي ڇڏيو آهي جتي ان کي نئون متعارف ڪرايو ويو آهي.

## درجه بندي

سيھڙ
بروڪلن ميوزيم – ڪيليفورنيا سيھڙ
ڪيپ سيھڙ (*Lepus capensis*)
يورپي سيھڙ (مٿان) ۽ پهاڙي سيھڙ
الاسڪا سيھڙ جو ڍانچو (Museum of Osteology)
* **جنس *Lepus + ذيلي جنس *Macrotolagus*
		- اينٽي لوپ جيڪ ريبيٽ، *Lepus alleni*

* + ذيلي جنس *Poecilolagus*
		- سنو شو سيھڙ، *Lepus americanus*

* + ذيلي جنس *Lepus*
		- آرڪٽڪ سيھڙ، *Lepus arcticus*
		- الاسڪن سيھڙ، *Lepus othus*
		- پهاڙي سيھڙ، *Lepus timidus*

* + ذيلي جنس *Proeulagus*
		- بليڪ جيڪ ريبيٽ، *Lepus insularis*
		- ريگستاني سيھڙ، *Lepus tibetanus*
		- ٽولائي سيھڙ، *Lepus tolai*

* + ذيلي جنس *Eulagos*
		- بروم سيھڙ، *Lepus castroviejoi*
		- يُونان سيھڙ، *Lepus comus*
		- ڪوريائي سيھڙ، *Lepus coreanus*
		- يورپي سيھڙ، *Lepus europaeus*
		- مانچورين سيھڙ، *Lepus mandshuricus*
		- ايٿيوپين هاءِ لينڊ سيھڙ، *Lepus starcki*

* + ذيلي جنس *Sabanalagus*
		- ايٿيوپين سيھڙ، *Lepus fagani*
		- آفريڪي ساوانا سيھڙ، *Lepus victoriae*

* + ذيلي جنس *Indolagus*
		- هائينان سيھڙ، *Lepus hainanus*
		- انڊين سيھڙ، *Lepus nigricollis*
		- برميز سيھڙ، *Lepus peguensis*

* + ذيلي جنس *Sinolagus*
		- چيني سيھڙ، *Lepus sinensis*

* + ذيلي جنس *Tarimolagus*
		- يارڪند سيھڙ، *Lepus yarkandensis*

* + *Incertae sedis*
		- ٽاماولپاس جيڪ ريبيٽ، *Lepus altamirae*
		- جاپاني سيھڙ، *Lepus brachyurus*
		- بليڪ ٽيلڊ جيڪ ريبيٽ، *Lepus californicus*
		- وائيٽ سائيڊڊ جيڪ ريبيٽ، *Lepus callotis*
		- ڪيپ سيھڙ، *Lepus capensis*
		- ڪورسڪن سيھڙ، *Lepus corsicanus*
		- تيهوانتيپيڪ جيڪ ريبيٽ، *Lepus flavigularis*
		- گرانادا سيھڙ، *Lepus granatensis*
		- ايبسينيئن سيھڙ، *Lepus habessinicus*
		- ميڊيٽرينين سيھڙ، *Lepus mediterraneus*
		- وُولي سيھڙ، *Lepus oiostolus*
		- ويسٽ سهارا سيھڙ، *Lepus saharae*
		- اسڪرب سيھڙ، *Lepus saxatilis*
		- موروڪن سيھڙ، *Lepus schlumbergeri*
		- وائيٽ ٽيلڊ جيڪ ريبيٽ، *Lepus townsendii*

## انساني ثقافت ۾

### کاڌو

#### گوشت

*ينگ هيئر*، پاڻيءَ جا رنگ، 1502ع، از البرخت ڊيورر
سيھڙ ۽ خرگوش ڪيترن ئي علائقن ۾ وڏي مقدار ۾ ملن ٿا، مختلف حالتن سان جلدي هم آهنگ ٿي وڃن ٿا، ۽ تيزيءَ سان نسل وڌائين ٿا؛ تنهنڪري انهن جو شڪار اڪثر ٻين شڪار جانورن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ضابطن هيٺ هوندو آهي. اهي دنيا ڀر ۾ پروٽين جو عام ذريعو آهن.
انهن ۾ چرٻي انتهائي گهٽ هجڻ سبب، اهي بقا لاءِ مناسب خوراڪ نه سمجهيا وڃن ٿا.
سيھڙن کي ساڳي نموني سان تيار ڪري سگهجي ٿو جيئن خرگوشن کي—عام طور ڀُڃي، روسٽ ڪري، يا بريڊنگ کان پوءِ تريو وڃي ٿو.
*Hasenpfeffer* (*Hasenfeffer* پڻ لکيو وڃي ٿو) جرمن روايتي کاڌي جو هڪ شوربو آهي، جيڪو ميرينيٽ ڪيل سيھڙ يا خرگوش مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪارو مرچ (جرمن *Pfeffer*) ۽ ٻيا مصالحا شامل هوندا آهن. شراب يا سرڪو پڻ اهم جز هوندو آهي، جيڪو ترڪيب کي تيزابيت ڏيندو آهي.
*Lagos stifado* (Λαγός στιφάδο)—سيھڙ جو شوربو، ننڍن پياز، سرڪي، ڳاڙهي شراب ۽ دارچيني سان—يونان، قبرص ۽ انهن جي جلاوطن برادرين ۾ تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي.
سيھڙ (۽ جديد دور ۾ خرگوش) مالٽا جي کاڌي جو اهم جز آهي. هي کاڌو ٻيٽ جي سورين ملٽري آرڊر آف مالٽا جي گرينڊ ماسٽرن ۽ رهندڙ تحقيق ڪندڙن کي پيش ڪيو ويندو هو، جن مان ڪيترائي پوءِ پوپ بڻيا.
يهودي روايت موجب، سيھڙ انهن جاندارن مان آهي جيڪي ڪوشر نه آهن، تنهنڪري مذهبي يهودي انهن کي نٿا کائن. مسلمانن لاءِ خرگوش، پيڪا ۽ هائراڪس جو گوشت حلال سمجهيو وڃي ٿو، ۽ مصر ۾ سيھڙ ۽ خرگوش *ملوخيه* (جُوٽ پنن جي سوپ) لاءِ مشهور آهن، خاص ڪري قاهره ۾.

#### رت

تازو ماريل سيھڙ جو رت گڏ ڪري، شوربي يا ڪيسيرول ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن کي جگنگ چيو وڃي ٿو. پهرين سيھڙ جي آنڊا ڪڍي، ان کي پٺين ٽنگن کان لاردَر ۾ ٽنگيو ويندو آهي، جنهن سان رت ڇاتيءَ ۾ گڏ ٿي ويندو آهي. رت کي محفوظ ڪرڻ لاءِ، ان کي ڳاڙهي شراب جي سرڪي سان ملايو ويندو آهي ته جيئن جمڻ نه ٿئي، پوءِ فريزر ۾ رکيو ويندو آهي.
فرانس ۾ جگڊ سيھڙ کي *civet de lièvre* چيو ويندو آهي. اهو مڪمل سيھڙ ٽڪرن ۾ ڪٽي، ميرينيٽ ڪري، ڳاڙهي شراب ۽ جونيپر ٻيرن سان هڪ ڊگهي جگ ۾ پاڻيءَ جي حمام اندر پچايو ويندو آهي. روايتي طور، اهو سيھڙ جي رت سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي يا آخر ۾ رت شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ پورٽ وائن پڻ استعمال ٿيندي آهي.

### پالتو بڻائڻ

اڄ تائين ڪو به سيھڙ مڪمل طور پاليل نه آهي. البت، انساني آبادين مان سيھڙن جا اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي صرف شڪار يا کاڌي کان وڌيڪ استعمال جي نشاندهي ڪن ٿا:

* يورپي براون سيھڙ کي هنگري ۾ پنجين هزار سال قبل مسيح جي وچ ڌاري هڪ پوڙهي عورت سان گڏ دفن ڪيو ويو.
* پهاڙي سيھڙ جا 12 هڏا سويڊن جي ٽئين هزار سال قبل مسيح واري قبر مان مليا.
* ٽولائي سيھڙ (شروعات ۾ ڪيپ سيھڙ طور بيان ڪيل) نولٿڪ دور ۾ اتر چينين طرفان پاليو ويو ۽ ان کي باجرن سان کارايو ويو.

انساني سماج ۾ خرگوشن کي گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي قبل مسيح کان قديم روم ۾ پاليو ويندو هو، جتي انهن کي گوشت، کل ۽ ان لاءِ وڌايو ويندو هو. يورپي سيھڙن جون مختلف نسلون انهن شين جي پيداوار لاءِ تيار ڪيون ويون آهن؛ سيھڙ پالڻ ۽ نسل وڌائڻ جي عمل کي ڪيونيڪلچر چيو وڃي ٿو. سيھڙ دنيا جي انساني ثقافتن ۾ به اهم حيثيت رکن ٿا، جتي اهي زرخيزي، هوشياري ۽ معصوميت جي علامت طور وڏن مذهبن، تاريخي ۽ جديد فن ۾ نظر اچن ٿا.

### اساطير ۽ لوڪ ڪهاڻيون

افريقي لوڪ ڪهاڻين ۾ سيھڙ هڪ چالاڪ ڪردار آهي؛ انهن مان ڪجهه ڪهاڻيون آمريڪا ۾ غلام بڻايل آفريقين وسيلي ٻيهر بيان ڪيون ويون، جيڪي برر ريبيٽ ڪهاڻين جو بنياد بڻيون. سيھڙ انگريزي لوڪ ادب ۾ چوڻي "مارچ جي سيھڙ جيترو پاڳل" ۾ ملي ٿو، ۽ اڇي سيھڙ جي ڏند ڪٿا ۾ پڻ، جيڪا يا ته هڪ ڊائن بابت آهي، جيڪا سيھڙ جو روپ اختيار ڪري رات جو شڪار ڳولي ٿي، يا هڪ ٽٽل دل واري ڇوڪري جي روح بابت، جيڪا پنهنجي بي وفا محبوب کي ڀٽڪائيندي رهي ٿي.

برج ليپس کي پڻ سيھڙ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو.

يورپي روايت ۾، سيھڙ تيزيءَ ۽ شرميلاپن جي علامت آهي. ٻي خاصيت سبب ئي يورپي سيھڙ کي لينين درجي بندي ۾ *Lepus timidus* نالو ڏنو ويو.

### ادب ۽ فن

#### فن ۾

اصل مضمون جي لاءِ ڏسوRabbits and hares in art
#### ٽي سيھڙ

*ڊرائي هازن فينسٽر*، پاڊربورن ڪئٿيڊرل
اصل مضمون جي لاءِ ڏسوThree hares
2004ع جي هڪ مطالعي ٽن سيھڙن جي گڏيل ڪنن واري علامت جي تاريخ ۽ لڏپلاڻ کي بيان ڪيو. هن تصوير ۾ ٽي سيھڙ هڪ دائري ۾ هڪ ٻئي پٺيان ڊوڙندي ڏيکاريل آهن، پر رڳو ٽي ڪن نظر اچن ٿا، جيڪي مرڪز ۾ ٽڪنڊي شڪل ٺاهين ٿا. هي علامت ڊيَوَن (انگلينڊ) جي گرجائن کان وٺي ريشم روڊ وسيلي چين تائين ڳولي وئي آهي.

### جڳهن جا نالا

سيھڙ ڪيترن علائقن جي نالن جو سبب بڻيا آهن، ڇو ته اهي اتي عام ڏٺا ويندا آهن. مثال طور اسڪاٽلينڊ ۾ "مرچلينڊ"، جتي *murchen* اسڪاٽس ٻولي ۾ سيھڙ لاءِ لفظ آهي.

## وڌيڪ مطالعو

* ونڊلنگ، ٽيري. *خرگوشن ۽ سيھڙن جي علامتي معنا*.
* وليئم جارج بليڪ، F.S.A.Scot. "لوڪ ڪهاڻين ۾ سيھڙ" *دي فوڪ-لور جرنل*. جلد 1، 1883ع
* گبنز، جے. ايس.، هربرٽ، ڪي.، لاسيلز، جي.، لانگمين، جي. ايڇ.، ميڪفرسن، ايڇ. اي.، ۽ رچرڊسن، سي. 1896ع. *سيھڙ: فطري تاريخ*.
* پالمر، ٽي. ايس. *آمريڪا جا جيڪ خرگوش*. 1896ع. واشنگٽن: سرڪاري ڇاپو خانو.
* ايڊورڊس، پي. جي.، ايم. آر. فليچر، ۽ پي. برني. *يورپي براون سيھڙ (Lepus europaeus) جي گهٽتائيءَ تي اثرانداز ٿيندڙ عنصرن جو جائزو، ۽ پيراڪوئٽ جي اهميت جو جائزو وٺڻ لاءِ جهنگلي حياتي جي واقعن جي ڊيٽا جو استعمال*. *زراعت، ايڪو سسٽم ۽ ماحول* 79.2–3 (2000): 95–103.
* وان، نينسي، وغيره. *انگلينڊ ۽ ويلز ۾ يورپي سيھڙن (Lepus europaeus) جا رهائشي لاڳاپا: زرعي زمين جي انتظام لاءِ اثرات*. *جرنل آف ايپلايڊ ايڪالاجي* 40.1 (2003): 163–175.
* سمٿ، ريبيڪا ڪي.، وغيره. *برطانيا ۾ يورپي سيھڙن (Lepus europaeus) جو تحفظ: ڇا زرعي زمين ۾ رهائشي تنوع وڌائڻ حل آهي؟* *جرنل آف ايپلايڊ ايڪالاجي* 41.6 (2004): 1092–1102.
* ريڊ، نيل. *آئرش سيھڙ (Lepus timidus hibernicus) جي تحفظاتي ايڪالاجي*. پي ايڇ ڊي مقالو، ڪوئينز يونيورسٽي آف بيلفاسٽ، 2006ع.
* نتاشا اي. ميڪگوون، نيل ميڪڊرموٽ، رچرڊ اسٽون، ليئم لساگٽ، ايس. ڪرينا ڊنگرڪس، اينٿني ڪيراواجي، آئن ڪير، نيل ريڊ. *قومي سيھڙ سروي ۽ آباديءَ جو جائزو 2017–2019*. [رپورٽ]، نيشنل پارڪس اينڊ وائلڊ لائيف سروس، ڊپارٽمينٽ آف ڪلچر، هيريٽيج اينڊ دي گيلٽاخٽ، نومبر 2019ع، *آئرش وائلڊ لائيف مينوئلز*، نمبر 113.
* ڪين، ايلوئيس سي. *بيانڊ دي پيل: سيھڙ جي شڪار جي تاريخي آثار قديمه، 1603–1831*. پي ايڇ ڊي مقالو، يونيورسٽي آف برسٽل، 2021ع. آرڪائيو ڪيا ويا 2022-12-10 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
* ريڊ، نيل. *شڪار کان پوءِ ۽/يا ٻي هنڌ منتقل ڪرڻ کان پوءِ سيھڙن جي بقا، حرڪتون، گهر جي حدن جو قد، ۽ پکڙجڻ*. *پلوس ون* 18.6 (2023): e0286771.

## حوالا

## ٻاهريان ڳنڍڻا

* BBC Nature section about hares

سانچو:Lagomorpha
سانچو:Lagomorpha Genera
سانچو:Taxonbar

حوالي جي چڪ: "lower-alpha" نالي جي حوالن جي لاءِ ٽيگ `<ref>` آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ `<references group="lower-alpha"/>` نہ مليو