Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ڪتريندڙ

روڊنٽس (Rodents)| گهرو ڪوئو (House mouse)، جيڪو هڪ عام روڊنٽ آهي. |

**روڊنٽ** (Rodents) مماليه جانورن جو هڪ اهڙو گروهه آهن جن جي سڃاڻپ انهن جي مسلسل وڌندڙ اڳين ڏندن (Incisors) مان ٿيندي آهي. مماليه جانورن جي ڪل قسمن مان اٽڪل 40 سيڪڙو جو تعلق هن گروپ (Order Rodentia) سان آهي. انهن ۾ ڪوئا، ڳورڙا (Squirrels)، بيور (Beavers)، ۽ پورڪيوپائن (ڪنڊي واري ٻلي) شامل آهن.

## جسماني بناوت ۽ ڏند

روڊنٽس جي سڀ کان اهم خصوصيت انهن جا ڏند آهن:

* **ڪتريندڙ ڏند:** انهن جي مٿئين ۽ هيٺئين ڄاڙيءَ ۾ هڪ هڪ جوڙو اهڙن ڏندن جو هوندو آهي جيڪي سڄي عمر وڌندا رهندا آهن.
* **استعمال:** اهي جانور پنهنجي ڏندن کي کاڌو ڪترڻ، दुٻيون (Burrows) کوٽڻ، ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪندا آهن.
* **گليئرز (Glires):** روڊنٽس ۽ خرگوش (Lagomorpha) پاڻ ۾ ويجها مٽ مائٽ آهن، پر خرگوش جي مٿئين ڄاڙيءَ ۾ ڏندن جا ٻه جوڙا هوندا آهن.

## ماحوليات ۽ ورڇ

انٽارڪٽيڪا کان سواءِ روڊنٽس دنيا جي هر کنڊ تي موجود آهن. اهي مختلف ماحولن ۾ رهي سگهن ٿا:

* **زميني ۽ زيرِ زمين:** ڪجهه کڏون کوٽي زمين اندر رهن ٿا (Fossorial).
* **وڻن تي رهندڙ:** جهڙوڪ ڳورڙا (Arboreal).
* **آبي:** جهڙوڪ بيور جيڪي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا (Semiaquatic).

## انساني زندگيءَ تي اثر

روڊنٽس جا انسانن تي ٻن قسمن جا اثر آهن:

1. **فائدا:** ڪيترن ئي روڊنٽس کي پالتو جانور طور رکيو ويندو آهي (جهڙوڪ هيمسٽر) ۽ ليبارٽريءَ ۾ طبي تحقيق لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.
2. **نقصان:** ڪوئن جا ڪجهه قسم فصلن ۽ گودامن ۾ رکيل کاڌي کي نقصان پهچائيندا آهن ۽ مختلف بيماريون (جهڙوڪ طاعون) پکيڙڻ جو سبب بڻجن ٿا. ڪجهه ٻيٽن تي اهي "جارحيت پسند" (Invasive) ثابت ٿيا آهن ۽ ٻين مقامي پکين جي نسل جي خاتمي جو سبب بڻيا آهن.

## اهم مثال

| جانور جو نالو | خاصيت |
| --- | --- |
| ڪوئو (Rat/Mouse) | سڀ کان وڌيڪ عام روڊنٽ |
| بيور (Beaver) | پاڻيءَ ۾ بند (Dam) ٺاهڻ لاءِ مشهور |
| ڪيپي بيرا (Capybara) | دنيا جو سڀ کان وڏو روڊنٽ |
| ڳورڙو (Squirrel) | وڻن تي رهندڙ ۽ ٻج گڏ ڪندڙ |

## حوالا
# ڪورڊيٽا

| ڪورڊيٽا Temporal range: Terreneuvian – Holocene, سانچو:پنڊپھڻ جو دؤر |
| --- |
|  |
| شفاف ٻلي نما مڇي (*Kryptopterus vitreolus*)
ڪورڊيٽا بڻ واري جاندارن مان ھڪ جنھن جو ڪرنگھو نظر ايندو آهي جنھن ۾ ان جو مغزي ڏورو موجود ھوندو آھي. |
| سائنسي درجا بندي  |
| Unrecognized taxon (fix): | ڪورڊيٽا |
| Subgroups |
| * سيفالوڪورڊيٽا
	+ †پڪائيڊاء(Pikaiidae)
	+ ليپٽاڪارڊيئاء(Leptocardii)
* **سنگھڻ جي حس وارا جاندار**
	+ ٽيونيڪيٽا
	+ ڪرينيئاٽا
	+ †*پليئيئوسپانڊالس*
	+ *سانچو:نابود ٿيل جنسون*

زونگزينيسڪس(Zhongxiniscus)
* †ويٽولڪوليا
 |

**ڪورڊيٽا** (Chordata) يا "ڪورڊيٽ" (Chordate) اھڙو جانور آھي جيڪو ڪورديتا فائلم سان تعلق رکندڙ ھجي. ڪورڊيٽا ۾ شامل جاندارن کي ڪرنگھو (notochord)، پٺيءَ وارو تنتي ڏورو (nerve cord)، نڙي وارا سنھا سوراخ (pharyngeal slits)، اندروني نازڪ حصو (endostyle)۽ زندگي جي ڦيري جو گھٽ ۾ گھٽ ڪجهه حصي ۾ پڇ ھوندي آھي.

## حوالا
# درجو (حياتيات)

طبقاتي نظام حياتياتي درجابندي جا اٺ وڏا ٽئڪسانامي وارا درجاسانچو:بائيولاجيڪل جنسوار ورڇ\مرڪزي وچ وارا ننڍا درجا ناھن ڏيکاريل
حياتياتي درجه بندي ۾ **درجو** (Class) يا جماعت جاندارن جي اھڙي گروھه کي چيو ويندو آهي جيڪو ساڳئي خاصيتون رکندڙ خاندان جي ميڙ کي ظاھر ڪن ٿا.

حياتياتي درجي بندي ۾، درجو (لاطيني ٻولي: classis) هڪ ٽيڪسانومي جو درجو آهي، انهي سان گڏ، ان درجي ۾، ٽيڪسون (Taxon) ٽيڪسانومي جي هڪ اڪائي (Unit) آهي. اهو لاڳاپيل ٽيڪسانومي ترتيب (Order) جو هڪ گروپ آهي. ٻيون سڃاتل صفون نزولي ترتيب ۾، زندگي، ڊومين، بادشاهت، فائلم، آرڊر، خاندان، جينس ۽ اسپيسيز آهن، جنهن جي، فائيلم ۽ آرڊر جي وچ ۾ درجه بندي شامل آهي.

## حوالا
# ترتيب (حياتيات)

طبقاتي نظام حياتياتي درجابندي جا اٺ وڏا ٽئڪسانامي وارا درجاسانچو:بائيولاجيڪل جنسوار ورڇ\مرڪزي وچ وارا ننڍا درجا ناھن ڏيکاريل
**ترتيب** يا **آرڊر** (Order) حياتيات ۾ جاندارن جي اھڙي گروھه کي چيو ويندو آهي جيڪو ساڳئي خاصيتون رکندڙ خاندانن جي ميڙ کي ظاھر ڪندا ھجن.

ترتيب يا آرڊر (لاطيني ٻولي: ordo) لئنيئس جي درجه بندي (Linnaean taxonomy) جي اٺن وڏين درجي بندي واري درجي بندين مان هڪ آهي. اهو خاندان ۽ درجي (Class) جي وچ ۾ ورهايل آهي. حياتياتي درجه بندي ۾، آرڊر هڪ ٽيڪسانومي جو درجو آهي جيڪو جاندارن جي درجه بندي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي ۽ نامزد ٿيل ڪوڊن (Codes) جي ذريعي تسليم ڪيو ويو آهي. آرڊر سان سڌو مٿي ۽ خاندان سان سڌو هيٺ، هڪ فوري طور تي اعليٰ درجو، سپر آرڊر، ڪڏهن ڪڏهن شامل ڪيو ويندو آهي. هڪ آرڊر پڻ لاڳاپيل خاندانن جي گروپ جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

هر جاندار جو آرڊر سان ڪهڙو تعلق آهي ۽ ڇا نه آهي، اهو هڪ ٽيڪسانومي جي ماهر طرفان طئي ڪيو وڃي ٿو، جيئن ته ڇا هڪ خاص ترتيب (Order) کي تسليم ڪيو وڃي يا نه. گهڻو ڪري ڪو به صحيح معاهدو نه آهي، مختلف ٽيڪسانومي جا ماهر، مختلف پوزيشن کڻندا آهن. هتي ڪي به سخت قاعدا نه آهن ته جيئن هڪ ٽيڪسانومي جي ماهر جي حڪم بيان ڪرڻ يا تسليم ڪرڻ ۾ پيروي ڪرڻ جي ضرورت آهي. ڪجھ درجه بنديون (Taxa) تقريبن عالمي طور تي قبول ڪيا ويا آھن، جڏھن ته ٻيا، تمام گھٽ سڃاتل آھن.

آرڊر جو نالو عام طور تي وڏي لکائي (Capital Letters) سان لکيو ويندو آهي. جاندارن جي ڪجهه گروهن لاءِ، انهن جا آرڊر مناسب اسڪيمن جي پيروي ڪري سگهن ٿا. ٻوٽن، فنگس ۽ الجي جا آرڊر، ايلس (-ales) جو لاحقو استعمال ڪن ٿا (مثال طور Dictyotales). پکين ۽ مڇين جا آرڊر لاطيني لفظ ايفورميس (-iformes) لاحقي طور استعمال ڪن ٿا، جنهن جي معنيٰ آهي ’شڪل جو هجڻ‘ (مثال طور پاسريفارمس)، پر ٿلهي جانورن ۽ ان ورٽيبريٽس جا آرڊر ايترو هڪجهڙا نه هوندا آهن (مثال طور، آرٽيوڊڪٽائلا، اڪٽينياريا، پرائميٽ وغيره).

## حوالا
# خاندان (حياتيات)

طبقاتي نظام حياتياتي درجابندي جا اٺ وڏا ٽئڪسانامي وارا درجاسانچو:بائيولاجيڪل جنسوار ورڇ\مرڪزي وچ وارا ننڍا درجا ناھن ڏيکاريل
حياتيات ۾ **خاندان** يا ڪٽنب اھڙو حياتياتي گروھه آهي جيڪو ساڳئي خاصيتون رکندڙ جڻن يا جينرا تي شامل ھوندو آھي.

**خاندان** (لاطيني: familia، جمع: familiae)، لئنيئس جي اٺن وڏين درجي بندين مان ھڪ آھي. اهو ترتيب (Order) ۽ جينس (Genus) جي وچ ۾ ورهايل آهي. هڪ خاندان کي ذيلي خاندانن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جيڪي خاندان ۽ جينس جي صفن جي وچ ۾ وچولي صفون آهن. آفيشيل خاندان جا نالا اصل ۾ لاطيني آهن؛ تنهن هوندي به، مشهور نالا اڪثر استعمال ڪيا ويندا آهن: مثال طور، اخروٽ جي وڻ ۽ هڪوري وڻن جو تعلق جگلنڊاسيا (Juglandaceae) خاندان سان آهي، پر ان خاندان کي عام طور تي "اخروٽ خاندان" سڏيو ويندو آهي.

ھڪڙي خاندان جي ٺھين جي وضاحت؛ يا ڇا هڪ بيان ڪيل خاندان کي تسليم ڪيو وڃي، جيڪو قائم ڪيو ويو آهي، هن جو فيصلو فعال ٽيڪسونومسٽ طرفان ڪيو ويندو آهي. خاندان کي بيان ڪرڻ يا تسليم ڪرڻ لاءِ سخت ضابطا نه آهن، اڃان تائين ٻوٽن جي دائري ۾، اهي درجه بندي اڪثر ٻوٽن جي نسلن جي نباتاتي ۽ پيدائشي، بيئن خاصيتن تي ڀاڙين ٿا. ٽئڪسونومسٽ اڪثر ڪري انهن وضاحتن تي مختلف نقطه نظر رکندا آهن، جنهن جي ڪري سائنسي برادريءَ ۾ ڊگهي عرصي تائين وسيع اتفاق راءِ جي کوٽ آهي. نئين ڊيٽا ۽ متنوع راين جي مسلسل اشاعت ترتيبن کي آسان ڪرڻ ۽ آخرڪار وقت جي حوالي سان اتفاق راءِ تائين پهچڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.

 حياتياتي خاندان جو ھڪ مثال
## حوالا
# نسل (حياتيات)

طبقاتي نظام حياتياتي درجابندي جا اٺ وڏا ٽئڪسانامي وارا درجاسانچو:بائيولاجيڪل جنسوار ورڇ\مرڪزي وچ وارا ننڍا درجا ناھن ڏيکاريل
**نسل** يا **جڻ** (genus) جاندارن جي اھڙي گروھه کي چيو ويندو آهي جيڪو ساڳئي خاصيتون رکندڙ نسلن تي آڌاريل ھجي.

حياتيات ۾ **نسل** (Genus؛ جمع: genera) نوع (Species) کان مٿانهون ۽ خاندان جي هيٺان هڪ ٽيڪسونومڪ درجو آهي، جيئن جاندار، فوسل ۽ وائرس جي حياتياتي درجي بندي ۾ استعمال ٿئي ٿو. بائينوميئل نومنڪليچر ۾، نسل جو نالو نسل جي اندر ھر جنس لاءِ بائينوميئل نوع (species) جي نالي جو پھريون حصو ٺاھي ٿو. مثال پينٿرا ليو (شير) ۽ پينٿرا اونڪا (جيگوار) پينٿرا جي نسل ۾ ٻه قسم آهن. پينٿرا فيليڊي خاندان جي هڪ نسل آهي.

هڪ نسل جي جوڙجڪ ٽيڪونومسٽ طرفان طئي ڪيو ويندو آهي. جينس جي درجه بندي لاءِ معيار سختي سان ڪوڊ نه ڪيا ويا آهن، تنهنڪري مختلف اختياريون اڪثر ڪري نسلن لاءِ مختلف درجه بندي ٺاهيندا آهن. ڪجھ عام طريقا استعمال ڪيا ويا آھن، جيتوڻيڪ، وضاحتي طور تي ڪارائتو ٿيڻ لاءِ اھو خيال شامل آھي ته ھڪڙي نئين بيان ڪيل نسل انھن ٽن معيارن کي پورو ڪرڻ گھرجي:

1. مونوفائل: هڪ آبائي ٽيڪسون جا سڀئي اولاد گڏجي گڏ ڪيا ويا آهن (يعني فائلوجينيٽڪ تجزيي کي واضح طور تي، مونوفائل ۽ هڪ جدا نسب جي حيثيت ۾ صحيحيت، ٻنهي کي ظاهر ڪرڻ گهرجي).
2. مناسب ٺهڪندڙ: هڪ نسل کي بلا ضرورت وڌائڻ نه گهرجي.
3. خاص فرق: ارتقا سان لاڳاپيل معيار جي حوالي سان، يعني ماحوليات، مورفولوجي يا حياتياتي جاگرافي جي حوالي سان؛ ڊي اين اي سيڪيونس، بجاء ارتقائي نسلن کي موڙڻ جي شرط جي، سواءِ انهن صورتن ۾ جتي اهي سڌي طرح نسل جي وهڪري ۾ اچڻ ٿا (مثال طور پوسٽ زيگوٽڪ رڪاوٽون)، هڪ نتيجو آهي.

ان کان علاوه، نسل کي ٻين (انالوگ) نسلن وانگر ساڳئي قسم جي فائلوجينيٽڪ اڪائين مان ٺهيل هجڻ گهرجي.

## حوالا
# 1904ع

## واقعا

## پيدائش

* **4 جُولاءِ** – لطف اللہ بدوي، سنڌي شاعر، تاريخدان، محقق

## فوتگيون

* **15 جُولاءِ** – انٽون چيخوف، روسي اسٽيج ڊراما نويس ۽ ڪھاڻيڪار

| 1900ع جو ڏھاڪو |
| --- |
| 1900ع **·**  1901ع **·**  1902ع **·**  1903ع **·**  1904ع **·**  1905ع **·**  1906ع **·**  1907ع **·**  1908ع **·**  1909ع |
|
<< گذريل ڏهاڪو
  -
اڳيون ڏهاڪو >>
 |
|  |
# ماحولياتي تحفظ ۾ مقام

| حفاظتي درجو
آء.سي.يو.اين جي ڳاڙهي فھرست مان ورتل  |
| --- |
|  |
| نابود ٿي ويل جنسون |
| * نابود (ن ب)
* جھنگلي نابودي (ج ن)
 | * (فھرست )
* ( فھرست)
 |
| نابودي جي خطري واريون جنسون
   |
| * سنگين خطري ۾ (س خ)
* خطري ھيٺ (خ ھ)
* غير محفوظ (غ م)
 | * (list)
* (list)
* (list)
 |
|  *معمولي خطري ۾* |
| * خطري ويجھو (خ و)
* حفاظت تي مدار رکندڙ (ح م)
* خطري کان دور (خ.د)
 | * (list)
* (list)
 |
|

---

**ٻيا قسم**  |
| * ناڪافي انگ اکر ( ن ڪ)
* تخميني کان ٻاھر (ت ٻ)
 | * (list)
 |
|

---

**لاڳاپيل موضوع انٽرنيشنل يونين فار دي ڪنزرويشن آف نيچر (آء.يو.سي.اين)
* آء.سي.يو.اين
* نيچر سرو ڪنزرويشن اسٽيٽس (NatureServe conservation status)
* جاندارن جي آبادي جي فھرست
 |
|

---

  |
| * v
* t
* e
 |

## عالمي نظام

* **غير محفوظ (غ.م)**: ھن درجي ۾ آيل جنسن جي افزائش ۽ بقا لاء خطرو بڻيل حالات جيڪڏهن ختم نہ ٿا ته ھي جنسون خطري ۾ اچي سگھن ٿيون.
* **خطري کان دور (خ.د)**: گھٽ خطري واريون جنسون، جن جي نسل کي ڪو خاص خطرو لاحق ناهي.
# خطري کان دور

| حفاظتي درجو
آء.سي.يو.اين جي ڳاڙهي فھرست مان ورتل  |
| --- |
|  |
| نابود ٿي ويل جنسون |
| * نابود (ن ب)
* جھنگلي نابودي (ج ن)
 | * (فھرست )
* ( فھرست)
 |
| نابودي جي خطري واريون جنسون
   |
| * سنگين خطري ۾ (س خ)
* خطري ھيٺ (خ ھ)
* غير محفوظ (غ م)
 | * (list)
* (list)
* (list)
 |
|  *معمولي خطري ۾* |
| * خطري ويجھو (خ و)
* حفاظت تي مدار رکندڙ (ح م)
* خطري کان دور (خ.د)
 | * (list)
* (list)
 |
|

---

**ٻيا قسم**  |
| * ناڪافي انگ اکر ( ن ڪ)
* تخميني کان ٻاھر (ت ٻ)
 | * (list)
 |
|

---

**لاڳاپيل موضوع انٽرنيشنل يونين فار دي ڪنزرويشن آف نيچر (آء.يو.سي.اين)
* آء.سي.يو.اين
* نيچر سرو ڪنزرويشن اسٽيٽس (NatureServe conservation status)
* جاندارن جي آبادي جي فھرست
 |
|

---

  |
| * v
* t
* e
 |

**سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون جنسون**(انگريزي:  **least concern species**) ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.
ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي ڳاڙھي فھرست ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن **خطري کان دور** درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ اڻ سڃاتل جنسون(undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور فلئوٽس(Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي. ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن: آسٽرليشيائي ۽ ڏکڻ آفريقي ڪرنگھيدار ڊاگ فش(spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا فنگاء (fungi) يا پروٽسٽا(protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ **خطري کان دور** واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.

## خارجي ڳنڍڻا

* List of Least Concern species as identified by the IUCN Red List of Threatened Species

## حوالا