# حياتياتي درجابندي

اهم درجن جي هڪ ترتيب (Hierarchy)
حياتياتي درجي بندي (Biological classification) اهو طريقو آهي جنهن ذريعي حياتيات دان جاندارن کي گروهن ۾ ورڇيندا آهن.

هن درجي بندي جو بنياد ارسطو جي ڪمن تي آهي جنهن هڪ گهڻ-درجاتي نظام ايجاد ڪيو هو. ان تي هڪ وڏو اثر ڪارولس لينيئس جو هو، جنهن ٻه-نالي وارو نظام (binomial nomenclature) مشهور ڪيو. هن نظام ۾ جاندار جو نالو ٻن حصن تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ پهريون حصو جنس (genus) ۽ ٻيو حصو نوع (species) کي ظاهر ڪندو آهي. انسان جي نوع جو نالو *Homo sapiens* آهي. نوع جا نالا اڪثر ڪري اٽيلڪ (italics) ۾ لکيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ ائين ڪرڻ لازمي ناهي (اهو ئي قاعدو جنس وغيره جي نالن لاءِ به استعمال ٿئي ٿو).
حياتياتي درجي بندي کي ٽيڪسانومي (taxonomy) پڻ چيو ويندو آهي. هي هڪ سائنس آهي ۽ ٻين سائنسن وانگر وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي آهي. مختلف دورن ۾ مختلف اصول استعمال ڪيا ويا، ۽ اها ڪا حيران ڪندڙ ڳالهه ناهي ته مختلف سائنسدان مختلف طريقا استعمال ڪن. 20 صدي جي شروعات کان وٺي، گروهن کي ڊارون جي گڏيل نسل (common descent) واري اصول سان مطابقت رکڻ گهرجي. اڄڪلهه، ماليڪيولي ارتقا جا مطالعا، جيڪي ڊي اين اي (DNA) جي ترتيب جي تجزيي کي بطور ڊيٽا استعمال ڪن ٿا، تمام مشهور آهن. ان کي اڪثر "فائيليوجنيٽڪس" (phylogenetics) چيو ويندو آهي، جيڪا ڪليڊزم (cladism) جي هڪ شاخ يا شڪل آهي. هي طريقو هڪ ارتقائي شجر حيات (Tree of life) تخليق ڪري ٿو ۽ شاخن جو فيصلو ڪرڻ لاءِ جاندارن جي خاصيتن کي استعمال ڪري ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن هڪ ئي گروهه (ٽيڪسان) ۾ رکيل جاندار هڪجهڙا هوندا آهن؛ اهڙي هڪجهڙائي ڪنهن گڏيل وڏي (common ancestor) مان حاصل ڪيل ارتقائي ورثي جو نتيجو ٿي سگهي ٿي.

## هومولوگي (Homology)

هومولوگس خاصيتون اهي هڪجهڙايون آهن جيڪي گڏيل ابن ڏاڏن جي ڪري پيدا ٿين ٿيون. اهي "اينالوگس" (analogous) خاصيتن کان مختلف هونديون آهن. پکي ۽ چمڙا ٻئي اڏامي سگهن ٿا، پر اها خاصيت کين هڪ گروهه ۾ رکڻ لاءِ استعمال نه ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ ته اها انهن کي ڪنهن گڏيل وڏي کان ورثي ۾ نه ملي آهي.
انهن جي وچ ۾ تمام گهڻن اختلافن جي باوجود، هي حقيقت ته چمڙا ۽ وهيل ٻئي پنهنجي ٻچن کي کير پيارين ٿا، کين ٿڻائتن جي گروھ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم خاصيت آهي، ڇاڪاڻ ته اها خاصيت کين هڪ گڏيل وڏي کان ورثي ۾ ملي هئي.

جڏهن جاندارن جي نالي رکڻ جو موجوده نظام تيار ڪيو ويو هو، ته ان وقت لاتيني زبان سڄي دنيا ۾ وڏي پئماني تي استعمال ٿيندي هئي. تنهنڪري، اهڙا نالا اڃا تائين لاتيني ۾ آهن. لاتيني هن وقت به ان ڪري استعمال ڪئي وڃي ٿي ڇاڪاڻ ته هي هڪ مري ويل زبان آهي، تنهنڪري هي ڪڏهن به تبديل نٿي ٿئي. نون ٽيڪسان جي سرڪاري وضاحت ۽ تشخيص پڻ لاتيني ۾ لکي ويندي آهي. حيوانيات جا ماهر جانورن جي وضاحت لاءِ ڪنهن به ٻولي جي اجازت ڏين ٿا. پهرين جنوري 2012 کان، الجي، ڦڦندي (fungi) ۽ ٻوٽن جا نوان گروهه انگريزي يا لاتيني ڪنهن به ٻولي ۾ بيان ڪري سگهجن ٿا.

## نالن جي پڇاڙي (Name endings)

جنس (genus) کان مٿي وارن درجن کي اڪثر ڪري "ٽائپ جينس" جي بنياد تي نالا ڏنا ويندا آهن، جن جي پڇاڙي (suffix) مخصوص هوندي آهي. اهي پڇاڙيون جاندارن جي بادشاهت (kingdom)، ۽ ڪڏهن ڪڏهن فائلم ۽ ڪلاس تي منحصر هونديون آهن، جيڪي هيٺ ڏنل جدول ۾ بيان ڪيون ويون آهن.

| درجو (Rank) | ٻوٽا | الجي | ڦڦندي | جانور |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ڊويزن/فائلم | -phyta | -mycota |  |
| **سب ڊويزن/سب فائلم** | -phytina | -mycotina |  |
| **ڪلاس** | -opsida | -phyceae | -mycetes |  |
| **سب ڪلاس** | -idae [*ايس آئي سي*] | -phycidae | -mycetidae |  |
| **سپر آرڊر** | -anae |  |
| **آرڊر** | -ales |  |
| **سب آرڊر** | -ineae |  |
| **انفرا آرڊر** | -aria |  |
| **سپر فيملي** | -acea | -oidea |
| **فيملي** | -aceae | -idae [*ايس آئي سي*] |
| **سب فيملي** | -oideae | -inae |
| **قبيلو (Tribe)** | -eae | -ini |
| **سب ٽرائب** | -inae | -ina |

## لاڳاپيل صفحا

* ٻن نالن وارو نظام
* ٽيڪسانومي
* سسٽميٽڪس
* ڪليڊسٽڪس
* ماليڪيولي ارتقا
* ماليڪيولي گهڙي
* فائيليوجنيٽڪس

## حوالا