Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sahara

Satellite image
Lu **Sahara** è lu disertu cchiù granni dû munnu, chê sò 9,000,000 km² (3,500,000 mi²), e s'attrova nta l'Àfrica dû Nord. Havi n'etati di 2.5 milliuna d'anni. Lu nomu *Sahara*, è na prununza dâ palora *disertu* 'n Àrabbu (صحراء).
# Gana

La bannera di Gana
Gana: unni s'attrova
La **Ripùbblica dû Gana** è na nazzioni di l'Africa di l'ovest. Cunfina a ovest câ Costa d'Avoriu, ô nord cû Burchina Fasu, a est cû Togu, e ô sud cû Gulfu dâ Guinìa.
# Ocèanu Atlànticu

L'Ocèanu Atlànticu
L'Ocèanu Atlànticu abbicinu a l'Irlanda
**L'Ocèanu Atlànticu** è la supirfici marina chi sipara l'Àfrica e l'Europa di nu latu e l'Mèrica dû Nord e dû Sud di l'àutru latu, arricummigghiannu accussì latitùddini chi vannu dâ Patagunìa argintina e l'Àfrica dû sud nzinu â Groenlandia e la Norveggia.

| **Li cincu ocèani dâ terra** |
| --- |
| * Ocèanu Àrticu
* Ocèanu Atlànticu
* Ocèanu Innianu
* Ocèanu Miridiunali
* Ocèanu Pacìficu
 |
# Pinìsula balcànica

La **Pinìsula balcànica** canusciuta puru simpricimenti comu li **Balcani** è na pinìsula di l'Europa livanti dilimitata ô nord dâ Pannonia, ô sud-ovest dû mari Adriàticu e dû mar Ioniu, ô sud-est dû mari Egeu, a l'est dû Mari Nìuru. La **pinìsula balcanica** va dâ Slovenia â Grecia pi la parti chi talìa a uccidenti e di la Grecia â Bulgarìa pi la parti chi talìa a urienti. Cumprenni tutti li paisi di l'ex Yugoslavia, l'Albania, la Rumanìa e puru l'Unghirìa si po nglubbari giograficamenti ntî la difinizzioni, datu chi è attravirsta dû Danùbbiu, lu ciumi chi ntî nu certu sensu sinna la fruntera nord dâ pinusla balcanica.
# Ripubblica Centrafricana

La bannera di Ripubblica Centrafricana
Na carta dâ Ripubblica centrafricana.
La **Ripubblica Centrafricana** è nu statu africanu. La supirfici è di 622.984 km quatrati, e la pupulazzioni è di circa 3.700.000 abbitanti. Senza sboccu a mari, la capitali è
Bangui. La ripubblica cintrafricana cunfina cû Ciad lu Sudan lu Camerun e lu Congu.
# Ocèanu Àrticu

L'Ocèanu Àrticu
L' **Ocèanu Àrticu** è dda parti di territoriu marinu chi si situa tornu tornu ô Polu Nord. E' dilimitatu dâ Norveggia, la Russia, lu strittu di Bering, l'Alaska, lu Canada, la Groinlandia, l'Islandia. Ntâ so parti cchiù sittintriunali si cumponi di na calotta pirmanintimenti ghiacciata, la cui estinsioni cancia cu li staggiuni e cu l'annati. In particulari, sta calotta, forsi a causa di l'effettu serra, tenni a diminuiri ma li causi nun sunnu certi e dùnunu locu a cuntruversî supra l'evoluzzioni dû clima dâ Terra e li rimedî chi ponnu èssiri aduttati.

| **Li cincu ocèani dâ terra** |
| --- |
| * Ocèanu Àrticu
* Ocèanu Atlànticu
* Ocèanu Innianu
* Ocèanu Miridiunali
* Ocèanu Pacìficu
 |
# Urali

L'Urali ntô nord dâ Russia.
L' **Urali** sunnu na catina di muntagni chi marca giograficamenti la fruntera tra l'Europa e l'Asia. L'Urali attravèrsanu lu tirritoriu dâ Russia dâ diprissioni dû mar Caspiu nzinu all'Ocèanu Àrticu.
# Mari d'Aral

1960–2014
Lu mari d'Aral ntô 1989 e ntô 2008.
Lu **mari d'Aral** s'attrova n Asia. E' nu mari chiusu ca nun è cunnittutu cu àutri mari e cumpritamenti circunnatu dî tirritoria dû Kazakistan e di l'Uzbekistan. Duranti lu XX sèculu e ancora ntî st'ùrtimi anni, lu mari d'Aral s'arriducìu di circa l'80% dâ sò supirfici e ê jorna nosstri havi na supirfici di circa 17000 km quatrati. Li causi di sta diminuzzioni nun sunnu certi, ma si pensa ca armanu n parti lu suvrasfruttamentu idricu di l'affluenti pi scopi nnustriali e agriculi è una dî causi.
# Enisej

Lu ciumi Enisej.
Lu **Enisej** è nu ciumi dâ Russia. nasci ntê munti Altai, attraversa di sud a nord tutta la Sibberia e si jietta ntô mari di Kara ntâ riggiuni russa dû circulu pulari articu. La lunchizza è di circa 4300 km, e ni fa unu di ciumi cchiù lonchi dû munnu. Unu dî sò affluenti, lu Angara, pigghia l'acqua dû lacu Baikal.
# Kamčatka

La pinìsula dû Kamchatka ntâ carta dâ Russia.
Lu **Kamchatka** è na pinisula di l'estremu urienti russu. La citati cchiù mpurtanti è Petropavlovsk Kamchatskij. La riggiuni è cèlibbri ppi li sò munzeddu di vurcani, tra li cchiù attivi dû munnu.
# Seattle

|  |
| --- |
| Seattle |
|  |
|  |
|  |
| Nomu ufficiali: | Seattle |
| Riggiuni: |  |
| Pruvincia: | Washington |
| Cuurdinati: | 47°36'18"N, 122°19'48"W Ammustra ntâ mappa |
| Superfici: | 369km2 km² |
| Abbitanti: | 592.800 |
| Dinzitati: | 2.638 ab./km² |
| Cumuni cunfinanti: |  |
| CAP: | prifissutelefonicu= 206 |
| Prifissu telefònicu: | 206 |
| Situ ufficiali: |  |

Seattle è nu cumuni statunitensi ca si trova ntô **Stato di Washington**.

Abbitata di cchiù di 4000 anni, Seattle è ora nu paisi dî cchiù mportanti sintutu di Stati Uniti.
Lu tempu è ccu li verni senza freddu forti e ccu li stasciuni frìschi. Seattle è macari la cchiù mpurtanti produzioni di cafè e assai mpurtanti è macari la mùsica.
# Vancouver

La skyline di Vancouver.
**Vancouver** è na cità dû Canada, situata ntâ costa dû Pacificu, nun luntantu dâ fruntera chê Stati Uniti. Havi na pupulazzioni di circa 615'000 abbitanti. Ntô 2010 fu sedi di l'Olimpiadi nvirnali.
# San Franciscu

*Sta pàggina parra dâ cità dâ California. Pi àutri significati taliati San Franciscu (disambigua)*

La citati di **San Franciscu** (pupulazzioni ntô 2004: 776.773; *San Francisco* pi ngrisi) è, pi nùmmuru d'abbitanti, la quarta citati dû statu dâ California (USA), doppu Los Angeles, San Diego e San Jose. È parte di na vasta aria urbana sviluppata attornu â Baia di San Franciscu e chi cunteni circa 7 milioni d'abbitanti. È un mpuortanti centruo ecunòmicu, culturali, finanziariu e turìsticu.

## Giografìa

San Franciscu è situata ô nord cchiù stremu di l'omònima pinìsula chi si stenni dâ costa uccidintali dî Stati Uniti cu n'aria di 120.9 km². La cuntia di San Franciscu si stenni pi 479.7 km² accupati dû mare. La pinìisola è vagnata ô punenti di l'acqui di l'Ocèanu Pacìficu e ô livanti di l'acqui dâ Baia di San Franciscu. Dui punti, lu ponti dû Golden Gate e lu Bay Bridge, cullèganu la citati ô punenti e ô nord.

### Loca cèlibbri

Golden Gate Bridge
* Golden Gate Park
* Chinatown
* Golden Gate Bridge
* Bay Bridge
* Haight-Asbury
* Alcatraz
* Castro

## Sport

San Francisco è rapprisentata 'n dui dî principali lìi prufiessiunìstichi miricani:

* San Francisco 49ers (NFL - futtiboll miricanu)
* San Francisco Giants (MLB - baseball)

## Lijami di fora

* Situ dû Cunsolatu Ginirali d' Italia a San Franciscu (pi talianu)
* Situ ufficiali di San Francisco (pi ngrisi)
# UNESCO

La bannera di l'UNESCO
L'**UNESCO** (*ntô ngrisi: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*) sta pi Organizzazzioni dî Nazzioni Uniti pi l'Aducazioni, la Scienza e la Curtura fu funnata dî Nazzioni Uniti lu 16 di nuvèmmiru 1946 pi ncuraggiari la cullaburazzioni ntra li Nazzioni ntê àrî di l'Aducazzioni, la Scienza, la Curtura e la Cumunicazzioni.

Attuarmenti 195 Nazzioni sunnu membri di l'UNESCO. L'urtima ammittuta fu la Palistina ntô 2011. Lu sô quarteri ginirali s'attrova a Pariggi, n Francia, e òpira prugrammi di scanciu aducativu, scientìficu e curturali di 60 offici riggiunali ntô munnu. Li pruggetti spunsurizzati di l'UNESCO cumprènnunu prugrammi scientìfici nternazziunali; prugrammi di alfabbetizzazzioni, tècnici e di furmazzioni dî nzignanti; pruggetti riggiunali e di stùria curturali; e coopirazzioni nternazziunali pi assicurari lu Patrimoniu Curturali e Naturali dû pianeta e pâ cunsirvazzioni dî Diritti Umani.

L'UNESCO ha statu a voti ô centru di cuntraversî. Duranti li 1970ini e li 1980ini, li nazzioni occidintali, spiciarmenti li Stati Uniti e lu Regnu Unitu, ritinìsseru ca vinissi usatu dî paisi cumunisti e dû Terzu Munnu, comu *forum* pi attaccari l'Occidenti. Accussì, L'UNESCO criàu un pianu chiamatu "*Novu Òrdini Nternazziunali dâ Nfurmazzioni*", pi arristari li prisunti minzogni e la disinfurmazzioni ca fu diffusa circa li nazzioni nta via di sviluppu. L'Occidenti lu rifiutàu e li Stati Uniti si ritiràru di l'organizzazzioni comu segno di prutesta ntô 1984 e lu Regnu Unitu ntô 1985. (*Lu Regnu Unitu c'arriturnàu ntô 1997 e li USA ntô 2003*). L'UNESCO ha statu criticatu di arcuni macari pâ sô burocrazzìa enormi.

Fu rispunsabbili dâ funnazzioni di l'OANA. L'UNESCO dugna macari funni ô Cunsigghiu Nternazziunali dâ Scienza.

Una dî missioni di l'UNESCO è chidda di mantiniri la lista dû Patrimoniu di l'Umanitati. Chiddi sunnu siti mpurtanti assai ô liveddu curturali o naturali, la cui cunsirvazzioni e sicurezza è ritinuta mportanti pâ cumunitati munniali.

L'UNESCO è rapprisintatu dî "*Mmasciaturi di l'UNESCO*".

## Li 20 Stati funnaturi

* Regnu Unitu
* Nova Zilanna
* Arabbia Saudita
* Africa dû Sud
* Australia
* India
* Mèssicu
* Francia
* Ripùbblica Duminicana
* Turchia
* Eggittu
* Norveggia
* Canada
* Cina
* Danimarca
* Stati Uniti
* Cecoslovacchia
* Brasili
* Lìbbanu
* Grecia

## Dirittura Ginirali di l'UNESCO

1. Julian Huxley, Regnu Unitu (1946-1948)
2. Jaime Torres Bodet, Mèssicu (1948-1952)
3. John Wilkinson Taylor, Stati Uniti (1952-1953)
4. Luther Evans, Stati Uniti (1953-1958)
5. Vittorino Veronese, Italia (1958-1961)
6. René Maheu, Francia (1961-1974)
7. Amadou-Mahtar M'Bow, Senegal (1974–1987)
8. Federico Mayor, Spagna (1987-1999)
9. Koïchiro Matsuura, Giappuni (1999-2009)
10. Irina Bokova, Bulgaria (2009-2017)
11. Audrey Azoulay, Francia (2017-*prisidenti attuari*)

## Talìa puru

* Patrimoniu di l'Umanitati

## Lijami di fora

* Situ officiari di l'UNESCO
* Situ dû Patrimoniu di l'Umanitati
# Oceanugrafìa

Li currenti oceànichi ntô 1911
L'**oceanugrafìa** è la scienza di studî ociànici dâ Terra, dî prucessi biològgici, giològgici, chìmici e fìsici chi sunnu tutti currilati. Cci sunnu cincu vranchi principali, chi agghiùncinu nzèmmula â canuscenza dû sistema dî granni massi di acqua supra lu pianeta.

## Li cincu vranchi

Gioluggìa marina - lu studiu dâ gioluggìa dû pavimentu di l'ocèanu zoccu ncludi la tittònica

Oceanugrafìa fìsica - lu studiu dî prupitati fìsichi di l'ocèanu, p'asempiu dî currenti, di l'unni, e dâ circulazzioni termu-alina.

Oceanugrafìa chìmica - lu studiu dâ chìmica di l'ocèanu, di particulari ntiressa ê cicli di l'elemènti chìmici.

Oceanugrafìa biològgica - lu studiu dî ciura e dâ fauna dî ocèani.

Oceanugrafìa meteorològgica - lu studiu dû rapportu ntra l'attimusfera e l'ocèanu.

## La storia

L'antichi greci si ntirissaru assai dû studiu dû Mari Miditirràniu. Secunnu na liggenna, unu dî primi studî supra lu mari fu di Aristòtili, cui s'ammazzau iddu stissu doppu nun arricugghìu li risurtati suddisfacenti.

Si pò nutari la nàscita di l'oceanugrafìa comu scienza ntô 1872 quannu Sir Wyville Thomson e Sir John Murray si nni jeru pâ Spidizzioni Challenger (1872-1876). Ô stissu tempu tanti nazzioni si rializzaru la mpurtanza arrinasciuta di l'ocèanu pû cummerciu e nizziaru li sò stissi studî, finanzati privati e pùbbrichi.

Tanti stituti foru doppu criati pû studiu di l'oceanugrafìa. La prima tali organizzazzioni ntirnazziunali fu criata ntô 1901 e chiamata Cunzigghiu ntirnazziunali pâ splurazzioni dû mari.

Ntô 1966, lu Cungressu dî Stati Uniti criau lu Cunzigghiu Nazziunali pî Risursi Marini e lu Sviluppu Ncignirìsticu. La sò missioni fu splurari e studiari tutti l'aspetti di l'oceanugrafìa. La Riserva Nazziunali pâ Scienza garantisci la munita pi cui voli fari la ricerca di sta scienza.

## Vuci currilati

* Harald Sverdrup
* Idrugrafìa
* Batimetrìa
# 1978

Lu **1978** (MCMLXXVIII a nùmmaru rumanu) è n'annu dû XX sèculu.

## Abbinimenti

* 16 di uttuviru - Giuvanni Paulu II, veni numinatu papa

## Nasciuti

* 11 di giugnettu: Massimilianu Rosolinu

## Morti

* 9 di maiu: Pippinu Impastato
* 28 di sittèmmiru: Papa Giuvanni Paulu I
* 20 di nuvèmmiru: Giorgiu de Chiricu

==Premiu Nobel==

| **Premiu Nobel** |
| --- |
|  |
| * Alfred Nobel
* Premiu Nobel
* Premi Nobel taliani
 |
| Premiu | n òrdini |
| --- | --- |
| Paci: | alfabbèticu | crunulòggicu |
| Littiratura: | alfabbèticu | crunulòggicu |
| Midicina: | alfabbèticu | crunulòggicu |
| Fìsica: | alfabbèticu | crunulòggicu |
| Chìmica: | alfabbèticu | crunulòggicu |
| Econumìa: | alfabbèticu | crunulòggicu |

* Premiu Nobel pâ paci:
* Premiu Nobel pâ littiratura:
* Premiu Nobel pâ midicina:
* Premiu Nobel pâ fisica:
* Premiu Nobel pâ chimica:
# Amerigu Vespucci

Amerigu Vespucci.
**Amerigu Vespucci** (Firenzi, 9 di marzu 1454 – Siviglia, 22 di frivaru 1512) fu nu navigaturi italianu. Ntî uni dî quattru viagghi ca fici ntê terri scuperti allura allura, si rinnìu cuntu ca li terri agghicavanu nzinu â latitudini 50 sud. Fu iddu ca capìu pi primu ca la terra scuperta di Cristofuru Culommu nun era l'estremu orienti (li *Indi*), comu cridìa Culommu, ma nu cuntinenti novu. Grazzi a chistu lu cuntinenti pigghiau lu nomu di America, in unuri di Vespucci.

Tra l'àutri cosi, agghicannu ntî nu paisi dâ costa di l'Oceanu Atlanticu visitau la cità ndiggina ca avìa cu casi n menzu all'acqua ca ci arricurdava la cità di Venezzia, comu lu dici iddu stissu ntî na littra. Di sta discrizzioni veni lu nomu di Venezzuela.
# Bill Clinton

Bill ClintonWilliam Jefferson Clinton (natu a lu 19 d'austu 1946), cchiù megghiu canusciutu comu **Bill Clinton**, hà statu lu 42èsimu prisidenti di li Stati Uniti dâ Mèrica, pristannu sirvizzu dô 1993 ô 2001.
Li sò cchiù granni avvirsari pulìtichi foru George W. Bush e Bob Dole. Fa parti dû Partitu Dimucràticu.
Clinton fu lu primu prisidenti dâ ginirazzioni di l'accussiddittu Baby Boom e lu terzu cchiu jùvani prisidenti ntâ storia di li Stati Uniti: avìa 46 anni quannu fu eliggiutu.

Iddu stissu si cunzìddira puliticamenti dimucràticu e li sò simpatizzanti dìciunu ca aiutàu lu *boom* ecunòmicu di l'anni nuvanta, mentri ca â maggiuritati di li ripubbricani, ca nun foru cuntenti di chiddu ca iddu urganizzau e fici, dìciunu ca la sò prisidenza fu cuntruversa assai.

Prima di èssiri prisidenti, Clinton era macari cuvirnaturi di l'Arkansas (1979-1981 e 1983-1993). Nta lu 1994, duranti lu primu mannatu elitturali prisidinziali, lu Cungressu passau a na maggiuranza ripubbricana, ma, nta ogni casu, Clinton s'â firau lu stissu a vìnciri a Bob Dole nta l'elizzioni dû 1996.

Ntô Dicèmmiru 1998, pô scànnalu di Monica Lewinsky , Clinton fu accusatu di cumpurtàrisi mali dâ Càmmira di li Rapprisintanti di li Stati Uniti. Macari ca dissi na munzignarìa nijannu ca cu ssa fimmina avìa faciutu sessu urali, li sinaturi miricani, nta lu frivaru 1999, dicideru ca, â fini e tuttu summatu, nun avìa fattu nenti di malu, arifirennusi strittamenti a lu sò ncàricu di prisidenti.

Lu scànnalu appi nfatti picca effettu pâ sò pupularitati e, quannu lassau lu ncàricu prisidinziali, Clinton avìa la cchiù àuta pircintuali d'appruvazzioni di quarsìasi àutru prisidenti.

Lu Prisidenti Clinton e Pele ca jòcanu ô palluni
Eni maritatu câ sinatrici Hillary Clinton e ora campa a Nova Yokki.

## Lijami di fora

* Fotugrafìi di Bill Clinton 'n azzioni ppi purtari la paci nta lu Mediu Urienti
* La biugrafìa di Bill Clinton ntô situ dâ Casa Janca
# Rubidiu

Rubidiu
Lu **rubidiu** è n'elimentu chìmicu. L`àtomu di putassiu si cumponi di 37 protoni e 48 neutroni. Lu sìmmulu chìmicu è **Rb**.

La tàvula piriòdica di l'elimenti

**■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■**