Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Facenna

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sta pàggina è **òrfana**, zzuè nun àvi lijami a tràsiri.

---

Pi favuri, agghiunci na lijami a sta pàggina e scancella st'abbisu.
Pâ lista cumpleta dî pàggini òrfani, vidi a pàggina dâ catigurìa. |

La **facenna** è n'affari.
# Lingua dî Signa Miricana

La **lingua dî signa miricana** ('n ngrisi *American Sign Language*; in acrunimu *ASL*) è na cumunicazzioni nun virbali. Fatta sulamenti di mani, curpu, espressiuni facciali, muvumentu di lu curpu. E' assai usata da la Cumunitati Surda 'n USA, Portu Ricu dô circa 2.000.000, ma macari da nun surdi.

## Noti

## Talìa puru

* Lingua dî Signa
* Àlencu dî lingua dî signa
# Pòlisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sta pàggina è **òrfana**, zzuè nun àvi lijami a tràsiri.

---

Pi favuri, agghiunci na lijami a sta pàggina e scancella st'abbisu.
Pâ lista cumpleta dî pàggini òrfani, vidi a pàggina dâ catigurìa. |

La **pòlisa** è na scrittura privata ca servi di ricivuta, contrassignu o di cui risurta n'ubbricazzioni. Poti èssiri lu tìtulu rapprisintativu d'un crèditu. Poti èssiri un documentu c'havi valuri di cuntrattu. E' macari lu documentu rilativu a opirazzioni di caràttari cummirciali e finanziariu o a particulari garanzìi o cuncissioni di parti di l'auturità.

Sta vuci è na difinizzioni sìmprici di na palora n sicilianu. Lu sò cuntinutu pò èssiri migghiuratu.

| Lingua Siciliana |
| --- |
| Cosi di tutti jorna - Azzioni umani - Prufissioni - Sprissioni Tipici - Lingua Siciliana |
# Statu

Lu **statu** è un ordinamentu giurìdicu pulìticu, chi duna lu putiri suvranu a nu ditirminatu tirritoriu e li soi suggetti. Di sòlitu iddu cumanna macari l'usu dî forzi armati, dî quali riteni nu drittu assulutu.

## Vuci currilati

* Cuvernu
* Nazziuni
* Stati dû munnu
* Formi di statu e formi di cuvernu (Drittu Custituzziunali)
* Mutamenti ntô tirritoriu dî Stati
* Paisi
* Putiri cintrali

* Statu fidirali
# Agnosticismu

L'**Agnosticismu** (ca veni dû grecu ἀγνωστικισμός, ca di sò parti veni di ἀγνoεῖν, *a-gnoèin*, ca va a significari littirarmenti *nun canusciri*) è ddâ forma di pinzari ca nun duna lu judìzziu 'n capu quarchi prubblema picchì arricanusci ca nun si havi sufficienti canuscenza pi putìri dari na rispunnuta, o ca è umanamenti mpussibbili fallu.
Sta pusizzioni è sulitamenti pigghiata supra lu prubblema dâ canuscenza di l'urìggini dû Universu, di l'esistenza dû Signuri, ma certiduni voti pò macari rivardari la pulìtica, l'etica oppuru la sucità.

Spissu succedi ca li agnostici sunu ncurpati di èssiri minifrighìsti 'n capu ô prubblema dâ fedi e di nun avìri niddunu ntiressi spirituali o riliggiusu.

Lu nomu vinni addupiratu pâ prima vota ntô 1869 dû naturalista britannicu Thomas Henry Huxley, pi fari accapiri la sò pusizzioni supra â sò cridenza ntô Signuri; lu termini addiveni comu cuntrappusizzioni a l'antichi duttrini cristiani gnostichi, ca dicunu ca la canuscenza dâ riartà ùrtima (gnosi) è dintra a ogni òmu.

## Varianti di agnosticismu

L'agnosticu sparti li pusizzioni riliggiusi dû sapiri e dâ fedi. Ntî sta manera na pirsuna riliggiusi veni spartuta di n'ateu, pô fattu ca nu riliggiusu cridi mentri n'ateu nun cridi. L'agnosticu s'allonca 'n capu sti pusizzioni jènnu a diri ca sia l'uni ca l'àutri (riliggiusi e atei) si jettunu supra nu liveddu di canuscenza supra la riartà supiriuri dê cosi, cosa chista cu cui l'agnosticu nun si veni a truvari d'accordu. Assai pirsuni dicunu ca nun ci pò èssiri sta spartuta ntî l'affirmazzioni ca lu cridiri ô Signuri implica ca iddu esisti pi daveru.
Ntra l'agnosticismu ci sunu certiduni varianti comu:

* **Agnosticismu lèggiu**: ca è cunzidiratu comu n'upinioni pirsunali. Chistu rivarda la pirsuna ca dici ca nun c'è canuscenza o cirtizza supra la riartà supiriuri.

* **Agnosticismu forti**: ca veni cunzidiratu comu n'affirmazzioni catigorica supra la canuscenza dê riartà supiriuri innicanti ca chisti nun si pònu canusciri e ca l'èssiri umanu nun è 'n cunnizzioni pi affirmarini l'esistenza oppuru niàlla.

* **Agnosticismu apaticu**: è chiddu ca dicia ca la scuperta dê riartà supiriuri, simmai chistu pò succeriri, nun cancia lu cunnizzioni di l'òmu e, pi chistu, li riliggiuni sunu nùtili.

## Talìa puru

* Ateismu
* Gnosticismu

|  |
| --- |
| **Riliggiuni** |
| Ateismu - Agnosticismu - Monoteismu - Politeismu - Enoteismu - Panteismu - Animismu Buddismu | Cunfucianismu | Cristianèsimu | Ebbraismu | Giainismu | Innuismu | Islam | Shintuismu | Tauismu | Zoruastrismu |
| **Diu - testi sacri - cleru - erisìa - mituluggia - lista di divinitati** |
# Àfrica dû Nord

Li paisi di l'Àfrica dû Nord
Pi **Àfrica dû Nord** si ntenni tutta l'Àfrica ô nord dû Sahara.

## Storia

Abbitata di na pòpulazzioni di etnia e di culuri di peddi diversa dû restu dû cuntinenti, l'Africa dû Nord ha ntrattinutu rapporti cummirciali, culturali assai ntensi cu l'uccidenti. Già in èbbica rumana, l'Africa dû Nord fu amministrata pi na quattrina di sèculi di Roma.

Ntô mediuevu l'Africa dû Nord fu occupata di l'àrabbi, chi tintaru puru di tràsiri in Europa. La civilizzazzioni àrabba trasìu e s'affirmau nnâ Spagna e pi na para di sèculi puru 'n Sicilia, ma fu cummattuta dû papatu, dî bizzantini, e dî tutti li regni cristiani chi duminavanu l'Europa cuntinintali (nurmanni, franchi).

## Stati

* Sudan dû Sud
* Maroccu
* Algiria
* Libbia
* Egittu
* Sudan
* Mauritania
* Tunisia
* Ripùbbrica Dimucràtica Àrabba Sahrawi

## Lingua e cultura

La pòpulazzioni di l'Africa dû nord sugnu li berberi chiamati *Tamazgha* o Tuareg. La lingua è lu berberu.

## Ecunòmia

Ntô vintèsimu sèculu, l'Africa dû nord, doppu nu piriudu di diversi sèculi di dicadenza, s'affrancau dî paisi culunizzatura (Francia, Italia, Regnu Unitu) e accuminzau nu piriudu di sviluppu ecunòmicu e cummiriciali, grazzî n particulari ô pitroliu, in Libbia, ô gas in Algirìa, e ô turismu in Eggittu, n Tunisia e ô Maroccu.

## Lijami di fora

* North-Africa
* CLIO
* CNRS
* Amazigh World
# Leucippu

Ritrattu di Leucippu.
**Leucippu** (n grecu Δημόκριτος) (Miletu, prima mitati dû V sèculu a.C. – terzu quartu dû V sèculu a.C.) fu nu filòsufu grecu anticu presocraticu. Mastru di Democritu fu lu co-funnaturi di la tiuria atomica. E' praticamenti mpussibbili di cerniri li idei chi si ponnu attribbuiri a Leucippu di chddi dû sò picciottu.
# Spirimèntu mintàli

Nu **spirimèntu mintàli** è nu spirimèntu ca s'attròva nta l'immagginazziòni ri na pirsùna mmèci ri li spirimènta ca si fanu 'nta nu labboratoriu unni i canciàmenti vènunu misuràti. Li spirimènta mintàli nun si pònu misurari e si cuntànu a l'amici e ai cumpàri ppi avidenziàri paradossa: ma chìssu nun signìfica ca, cirtuni, nun si putissiru ppi davèru fari 'nta nu labboratoriu ppi vìrri cchi succèri comu, pa isempiu, lu spirimentu mintali ri lu jattu ri Schrodinger. Solo ca 'nta stu casu s'avissi a sacrificàri nu poviru jattu ca nun ni fìci nènti.
# COVID-19

Lu **COVID-19** (acronimu di lu ingrisi CO**rona**VI**rus **D**isease 19*), canusciuta puru comu **malatìa rispiratoria acuta di SARS-CoV-2** o **malatìa dû coronavirus 2019**, è na maladdia nfittiva rispiratoria causata dû virus SARS-CoV-2 appartinenti â famigghia dî coronavirus.

## Storia

Isulatu pi la prima vota n Cina â fini di lu 2019, l'epidimìa di COVID-19 si diffunnìu ntî tuttu lu munnu, tantu ca l'OMS la dichiarau na pandimìa. Lu tassu rilativamnte àutu di morti suprattu pî ggènti ca supiranu la cinquantina, ni fici una dî malatì cchiù piruculusi doppu la nfluenza spagnola dû 1939. Tra lu 2020 e lu 2022 lu COVID causau miliuna di morti ntî tutti lu cuntinenta.

Nu vaccinu misu ô puntu ntî na pocu do misi, arriniscìu a firmari la murtalità, cuntribbuennnu di manera significativa a criari na mmunitati cullittiva.
# Jurnalismu

Lu **jurnalismu** è lu travagghiu di chiddi ca, upirannu ntô munnu di l'editurìa, sunnu spicializzati ntâ cugghiuta e ntâ trasmissioni dê nutizzi. Lu cuntattu cô pùbbricu è funnamintali: na nutizzia veni scrivuta pi putiri èssiri spargiuta. Li mezzi dâ nfurmazzioni sunnu diversi: dê jurnali ê mass media elittrònichi, comu la radiu, la televisioni e tràmiti internet.

L'attivitati dû jurnalismu cumprenni - oltri a chidda dû jurnalista - àutri mpurtanti roli prufissiunali; comu pi asempiu chiddi dû tipògrafu e dû foturiporter, oltri ca - ntâ materia dû jurnalismu televisivu e radiufònicu - chiddi dû teleupiraturi, dû tècnicu dû sonu e dû *muntaturi*, lu addettu ô Muntaggiu radiutelevisivu dê sirvizza jurnalìstichi.

Ntô cursu dû tempu, 'n particulari ntâ secunna mità dû XX sèculu, lu jurnalismu - e cu iddu la libbirtà di stampa - hà statu ô centru di mpurtanti battagghi: la scaciuni di pàrtuta era - e tali veni ancora arritinuta - ca na pubbricazzioni lìbbira di ogni cunnizziunamentu putìa garantiri na sucità e nu stari nzemi megghi. Nun pi casu lu jurnalismu hà statu addifinutu lu Quartu Putiri (appressu a chiddi liggislavtivu, esicutivu e judizziariu), pâ mpurtanza ca di sempri havi ntâ sucità civili e pê putenti ntiressi ca ricogghi.

L'attivitati dû jurnalismu ntâ sò unitati e - 'n senzu cchiù granni - chidda dû munnu di l'editurìa (o armenu chiddu di na pricisa editurìa di nu tempu) hannu statu discrivuti ntô film *Citizen Kane*, caputravagghiu dû cìnima, ntirpritatu e diriggiutu ntô 1941 di Orson Welles.

## Storia dû jurnalismu

Hà a èssiri dittu ca, si lu nomu **jurnalismu** è rilitivamenti mudernu, la sò storia è assai cchiù antica e si veni a jùnciri cu chidda dâ stampa, di quannu zoè lu *stampaturi* pi eccillenza Johann Gutenberg pirfizziunau la tècnica di ripruduzzioni dê testi tràmiti lu addupiramentu di caràttiri mòbbili, rinnennu accussì pussìbbili la calata dê prezzi dê libbra, uggettu ca nzinu a ddu pirìudu era risirvatu sulu a panuràmichi assai strinciuti. Li luntanu avi dê jurnali di oi, canusciuti 'n Francia comu *canari*, accuminciaru a circulari ntra li cummircianti e li bancheri ntâ secunna mità dû 1200 e àppiru na forti espanzioni ntâ prima mità dû 1700: si trattava di fogghi a nùmmiru cancianti di pàggini ca cugghièanu nutizzi di diversu gèniri, spissu di caràttiri miraculusu e catastròficu. Mancunu di na piridiucità rigulari ma sunnu rapprisintativi di nu ntiressi criscenti pô scanciu di nfurmazzioni 'n capu fatti liati a l'attualità.

## Nuti
# Saddam Hussein

**Saddam Hussein**, (Tikrit, 28 di aprili 1937 – Iraq, 31 di dicèmmiru 2006), fu prisidenti di l'Iraq, scchianatu ô putiri â fini di l'anni '70.

## Biografìa

Ntra lu 1980 e lu 1988, appujatu dî miricani, urdinau na guerra contra l'Iran.

Ntô 1991 pirdìui n'àutra guerra contra lu Kuweit, appujatu di na forza ntirnazziunali cumannata di l'amiricani.

Accusatu di aviri cumannatu diversi straggi contra la stissa pupulazzioni irachena, ntô 2003 fu pigghiatu dê miricani, chi lu dèsiru â giustizzia irachena, chi ntô 2006 lu cunnannau a morti.

## La cunnanna a morti

La cunnanna a morti fici l'oggettu di nu prucessu d'appellu, chi pirò cunfirmau la cunnanna, nunustanti certi pirsunalità nternazziunali avìanu dumannatu climenza, e nunustanti lu cuvernu irachenu ntê primi jorna doppu la libbirazzioni di l'amiricani avìa abbulutu la pena di morti.

## La fini

Lu jornu 31 di dicèmmiru dû 2006, l'ammazzaru mpiccatu, cu tanti crìtichi nta tuttu lu munnu.