Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Formiga

**Formiga** o **frommiga** est unu insettu de sa Familia Formicidae. Conca triangulare, mandibulas robustas. Vivet in sotziedade. Bi sunt sas formigas oberajas, sos mascios, sa regina. Sos mascios sunu po sa fecundatzione, sas feminas po continuare s'ispetzia, sas oberajas, chi sunu neutras e chi devent solu trabagliare a servitziu de sas ateras. Sas formigas pitigana e dana malighinzu.

Fraigant formigalzos suta terra, inue ammuntonant sas provvistas e inue vivet sa regina e-ì sas larvas. Sas formigas regoglint semenes, fozigheddas, e bicculos de fozas, chi carrant a su nidu in longas camineras e cun meda trabagliu. Sunu fortes e carrana pesos chi sunu superiores a s'insettu matessi. Meda diffusa sa frommiga conca ruja, chi vivet in sos buscos, ed'est utile ca distruet insettos nocivos. Est connottu su contu de La Fontaine, *sa chigula e sa frommiga*, inue si narat de sa frommiga trabagliadora in s'istiu, po sas provvistas de s'ijerru.
# Minnie Mouse

Disènniu de Minnie
**Minnie Mouse** est unu personàgiu imaginàriu de is fumetus e de is disènnius animaus creau de Walt Disney e Ub Iwerks in su 1928, famau po essi s'eterna amorada de Mickey Mouse. Su personàgiu est apartu po sa primu borta in su film animau *Plane Crazy* (*S'aeroplanu amachiau*) e apustis in àterus film, pruschetotu de is annus trinta a is annus coranta, e in millajus de stòrias a fumetus in paisus vàrius de su mundu.

## Riferimentus
# Bidru

Articulu in logudoresu

Su **bidru** est unu materiale duru, trasparente e frazile, impreadu meda. Est a base de silicio, po su mediu de una fusione. Esistidi su 'idru comune e de custu sunu fatas sas tazzas, de ogni fromma, lastras, lampadinas; b'est su idru po ampullas, biancas o iscuras. Tra sos bidros b'est su cristallu, chi est lughidu e prejadu ( de valore su gristallu de Boemia). Prejadu meda est su idru de Murano (bidru trabagliadu, suladu, lampadarios ). De idru ispetziale sunu sas lentes de sos occhiales.
Ispantosas sunu sas vetradas in meda crejas e cattedrales de seculos passados.
# Fotografia

Sa **fotografìa** est sa tecnica de produìre una imagine artifitziale dae unu mezzu mecànicu o digitàle. Issa faghet parte de sas artes visivas. A parte sas finalidades artistigas sa fotografia est impreada finas, atoratora, pro àere imagines pro usos pratigos.
# Felis

| **Battu** |
| --- |
|  Felis silvestris silvestris |
| **Classificatzione sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Rennu: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Classe: | Mammalia
 |
| Òrdine: | Carnivora |
| Famìlia: | Felidae |
| Gènia: | **Felis** (Linnaeus, 1758) |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Abàida àteros documentos a pitzu de Commons |

 |

**Batu**, **gatu** o **vatu** (*Felis* sp.) est una gènia de mamìferu de sa famìlia de is fèlidos (*Felidae*) tzerriadu de solitu **battu**, **attu**, **gattu** o **pisittu** in campidanesu.

Animale pettalzu, ma mandigada meda su pische. Ne esistini de varia ispetzias, chi sunu divescias po mannaria, pilu e colore. In sa lara de subra tenet pilos sensibiles (vibrisse). Sa coa est longa. Tenet farrancas acutas. Su attu miaulat. Animale catzadore de sorighes, puzones e àteros animaleddos. Como vivet meda in sa domos che animale de cumpagnia e no at bisonzu de sorigare. Cando anzat faghet divescios battolinos, chi naschent cun sos ojos serrados. Esistint battos de ratza: de Angora, siamesos e ateros. Bi sunu sos battos arestes chi vivene in campagna e in sos buscos in Europa e in Àfrica. Sunu pius mannos de sos battos domesticos.

## Ispètzias

Ispètzias de attu:

* *Felis bieti*
* *Felis chaus*
* *Felis manul*
* *Felis margarita*
* *Felis nigripes*
* *Felis silvestris*
* *Felis silvestris silvestris*

## Riferimentos
# Santu Marinu

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura de Santu Marinu In Europa
Mapa de s'istadu
**Santu Marinu** (in italianu: **San Marino**; in dialetu sanmarinesu *San Marèin* o *San Maroin*), ufitzialmente **Sa Prus Serena Repùblica de Santu Marinu** (in italianu: **Serenissima Repubblica di San Marino**), est unu micro-istadu enclave, inghiriadu dae s'Itàlia e postu in sa penìsula italiana, in su chirru norte-est de sa cadena montosa de is Apenninos.
Tenet istèrrida de a penas 61,19 km² e populatzione istimada a unos 33.000 bividores. Sa capitale est Tzitade de Santu Marinu, sa bidda prus manna Dogana. Sa limba ufitziale est s'italianu. Santu Marinu est su membru de su Cussìgiu Europeu cun prus pagos bividores.

Santu Marinu si bantat de èssere su prus antigu istadu soberanu cun costitutzione republicana in su mundu, a resurtu ùrtimu de sa comunidade monàstica fundada su 3 de cabudanni 301 dae su picapedreri Marinu de Arba. Segundu sa legenda, Marinu fiat mòvidu de Rab - tando colònia romana de Arba - in su 257, annu cando s'imperadore benidore Diocletzianu aiat postu decretu pro torrare a fraigare sos muros de Rìmini, chi fiant istados isciarrocados dae sos piratas liburnos.

Sa costitutzione de Santu Marinu (*Leges Statutae Republicae Sancti Marini*) cunsistet in una sèrie de ses libros iscritos in latinu a manu de s'agabbu de su de 16 sèculos, chi ditant su sistema polìticu de s'istadu, intre àteras chistiones. Sunt is documentos de guvernu chi benint a èssere galu bàlidos cunsiderados prus antigos de su mundu.

S'economia de s'istadu s'apoderat massimamente subra sa finàntzia, s'indùstria, sos servìtzios e su turismu. Contrasemper a s'economia istremamente minore, est unu de is istados cun rèdditu peròmine prus artos in su mundu, cun inditos cumpartzìbiles cun is regiones europeas prus isvilupadas. Santu Marinu tenet economia istàbile, unu de is inditos de disimpreu prus bàscios de su continente, dèpidu pùblicu perunu e fintzas surplus de budget.

## Àteros progetos
# Uzbekistàn

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura de s'Uzbekistàn in su mundu
S'**Uzbekistàn**, ufitzialmente **Repùblica de Uzbekistàn** (in uzbecu: *O‘zbekiston Respublikasi*, Ўзбекистон Республикаси) est un'istadu de s'Àsia tzentrale, giai parte de s'Unione Soviètica. Sa capitale sua est Tashkent, chi contat prus de 2,3 milliones de bividores.

S'istadu tenet istèrrida de 447.400 km² e contat populatzione de unos 22.444.000 bividores. Làcanat in su norte e in s'ovest cun su Kazachistàn, in s'estu cun su Kirghisistàn e su Tagikistàn, in su sud cun s'Afganistàn e su Turkmenistàn; paris a su Liechtenstein est s'ùnicu istadu in su mundu dapiamente chentza de isbucos a su mare, overas non tenet isbucu a su mare e làcanat cun istados issos e totu privos de isbucu a su mare. Sa limba ufitziale est s'uzbecu.

Su territòriu de s'Uzbekistàn fiat in passadu parte de s'impèriu samànida fintzas a cando fiat passadu a sa dinastia Timùrida. Sa regione fiat conchistada in su de 16 sèculos dae sos nòmades uzbecos, chi faeddaiant unu dialetu turcu orientale, faeddadu galu oe in die de sa majoria de sa populatzione de s'istadu. S'Uzbekistàn fiat incorporadu in s'Impèriu Russu in su de 19 sèculos e in su 1924 s'aiat costituidu in repùblica soviètica in sinu a sa neocostituida Unione de sas Repùblicas Sotzialistas Sovièticas suta nùmene de República Sotzialista Soviética de Uzbekistàn. Aiat balangiadu a fines indipendèntzia in su mese de nadale de su 1991 a pustis de sa ruta de URSS.

S'economia de Uzbekistàn s'apoderat subra sa produtzione de materias primas, comente cotone, oro, uràniu e gas naturale. Cuntantu chi apat declaradu s'intentu de si cunvèrtere in una economia de lìberu mercadu, oe che oe sighit mantenede cuntrollos chirdinos, chi a bias iscoràgint sos imbestidores istràngios. Sa polìtica de transitzione graduale, istrintamente controllada at produidu comente chi siat resultados in su progressu econòmicu a partire de su 1995. Sa polìtica interna pro su chi pertocat sos deretos umanos e sas libertades individuales est fatu·fatu criticada de sas organizatziones internatzionales.

## Àteros progetos
# Capitale

Una **capitale** est sa tzitàde inue funt sos corpos de guvernu de una comunidade (manna o pitica, lìbera o sutaposta). Sa paraula benit de *capita* (campidanesu *cabitza*): comente custa, sa tzitade in ogetu est apitzos de sas àteras, in artu.
# Confutziu

Articulu in logudoresu

Retrattu de Confutziu, a obera de Qui Ying
**Confùtziu** (**Kǒngzǐ**, *孔子* o **Kǒng Fūzǐ**, *孔夫子* - Mastru Kong) (551 a.C. – 479 a.C.) est istadu unu filosofu tzinesu. Sa filosofia sua at dau bida a una traditzione culturale, su Confucianesimu (Rújiā 儒家): sos insinzos suos an influentzadu a fundu su pensamentu e s'istiliu de vida de sos cinesos, coreanos, giapponesos e vietnamitas.
# Chiapas

Artìculu in LSC

Positzione de su Chiapas in su MèssicuSu **Chiapas** est unu de sos 32 istados federados de su Mèssicu. Tenet una populatzione totale de 4'796'580 bividores in 124 munitzipalidades. Tuxtla Gutiérrez est su cabu de logu e sa tzidade prus manna.

Su territòriu est parte de su suta-cuntinente de s' Amèrica Tzentrale.

Tenet una mannària de de 73.211 km².
# SARS-CoV-2

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| SARS-CoV-2 |
| --- |
|  Immàgine de su SARS-CoV-2 |
| Classificatzione tassonòmica |
| Domìniu | Riboviria |
| Regnu | Othonavirae |
| Phylum | Pisuviricota |
| Classe | Pisoniviricetas |
| Òrdine | Nidovirales |
| Suta-ordine | Cordinivirineae |
| Famìlia | Coronaviridae |
| Suta-famìlia | Orthocoronavirinae |
| Gènene | Betacoronavirus |
| Suta-gènere | Sarbecovirus |
| Ispètzia | SARS-related coronavirus |
| Classificatzione de Baltimore |
| IV: Virus a ssRNA+ |
| **Sinònimos** |
| 2019-nCoV |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

Su **coronavirus de tipu 2 causadore de sa sìndrome respiratòria aguda severa**,​ incurtzadu **SARS-CoV-2** (dae s'inglesu *severe acute respiratory syndrome coronavirus 2*)​​ est unu tipu de coronavirus chi càusat sa maladia de coronavirus de 2019, s'isparghinadura mundiale de sa cale at provocadu sa pandèmia de COVID-19. A primìtziu fiat istadu denumenadu **2019-nCoV** (in inglesu, *2019-novel coronavirus*, ‘coronavirus nou de 2019’) e aici puru, a s'ocasione, **HCoV-19** (in inglesu, *human coronavirus 2019*).​Est istadu iscobertu e isuladu sa prima borta in Wuhan, Tzina. Si creet chi tèngiat un'orìgine zoonòtica, est a nàrrere, chi si siat trasmìtidu dae un'ospedadore animale a un'umanu.​

Est unu clade in intro de sa famìlia de is Coronaviridae, gènere Betacoronavirus, subgènere Sarbecovirus, ispètzie virus SARS ​(virus relatzionadu cun sa sìndrome respiratòria aguda severa o grae).​

Su genoma de su virus est formadu dae una cadena sola de ARN, e si classìficat comente unu virus ARN monocatenàriu positivu. Sa secuèntzia gènica sua est istada isulada partende dae una mustra otenta dae unu malàidu fèrridu dae purmonite in sa tzitade tzinesa de Wuhan, mancari sa farta de isperimentatzione de controllu dòpiu tzurpu in sa tècnica de secuentziatzione publicada podet pònnere in cuntierra sa valididade sientìfica de sa tècnica.​ Est istadu isuladu sa prima borta su 12 de santandria de su 2019. Su contàgiu dae una persone a un'àtera acontesset mediante gutas de salia emìtidas a traessu de su tùssiu e is istùrridos o espirende (bie microgutas de Flügge).​ Podet provocare maladia respiratòria aguda e purmonite grae in is èsseres umanos. ​

In su mese de nadale de 2020 est comintzada una campagna de vatzinatzione cun is primos vatzinos aprovados.​

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Lao Tze

Articulu in logudoresu

**Tze Lao** (... – VI seculu a. C.) est istadu  unu filosofo cinesu.

Retrattu de Lao Tze
Lao Tze (cinesu:老子, nadu puru **Lao Tzu**, **Lao Tse**, **Laozi**, **Lao Tzi** e ateras) est una de sas figuras printzipales de sa filosofia cinesa. Segundu sa traditzione cinesa, issu aiat vividu in su VI secolu a.C., ma medas istoricos lu collocana in su IV secolu a.C.. A issu est attribuida s'iscrittura de su *Tao Te Ching*, chi est su testu sacru de su taoismu, de cui issu matessi est cunsideradu su fundadore.
# Suitzìdiu

Artìculu in LSC

Una fèmina atzapat unu òmine chi s'est suitzidadu impichende·si·nche a unu balcone
Su **suitzìdiu** (de su latinu *suicidium*, dae *sui caedere*, 'si ochire sene matessi') est s'atu de si dare sa morte de manera voluntària, critèriu chi, duncas, escluet sos màrtires, sos gherradores in una gherra o sas vìtimas de un'intzidente. S'inclusione o no de s'eutanasia a intro de su suitzìdiu est cuntierrada, sende chi partit de sa pròpia boluntade de mòrrere, ma s'atzione o no evitamentu dda cumprit un'àtera persone. Sos motivos pro su suitzìdiu sunt diversos, ma si podent agrupare suta unu matessi denominadore: sa farta de sentidu de sa vida. S'Organizatzione Mundiale de sa Salude inditat ca prus de unu millione de persones si ochint onni annu, e chi est una de sas càusas printzipales de morte intre sos giòvanos e sos mannos minores de 35 annos. S'istimat chi cada annu si produint intre 10 e 20 milliones de intentos de suitzìdiu non fatales a banda de totu su mundu.

Sa bisura dominadora de sa meighina moderna est chi su suitzìdiu est unu problema de salude mentale, assòtziadu a fatores psicològicos comente pro esempru sa dificultade de bìvere cun una depressione, unu patimentu o timoria ineludìbile, o àteros istrobos e pressiones mentales. A bortas s'interpretat unu tentativu de suitzìdiu comente unu "tzèrriu de agiudu" e atentzione, o un'espressione de disisperu e su disìgiu de si nche fuire, e non comente unu tentativu autènticu de mòrrere. Sa majoria de cuddos chi intentat de si ochire no l'otenet a su primu tentativu; sos chi prus a tardu tenent un'istòria de tentativos repìtidos tenent una probabilidade significativamente prus arta dae s'ochire cun sutzessu.

Mancari siat istadu sugeridu chi sos animales no umanos si podent ochire issos e totu, su cunsensu sientìficu est chi sa manna majoria de ispètzies mancant de sas capatzidades cognitivas pretzisas pro cunsiderare sa possibilidade de pònnere fine a sa vida issoro.

Sa Sardigna est una de sas regiones cun prus artos tassos de suitzidiu in Itàlia, impare a su Südtirol e a sa Badde de Aosta.

## Notas

## Àteros progetos