Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Diòssidu de carbòniu

Articulu in logudoresu

Diòssidu de carboniu
Su **diòssidu de carbòniu** (CO2) est unu gas incolore, inodore e insàbidu, formadu dae protzessos biolòzicos naturales de ossidatzione totale de su carboniu, resurtadu de sa deforestatzione, o dae sa combustione de combustìbiles fòssiles e de sa matèria orgànica in ue b'at tropu ossìzenu. Sos efetos prus craros de custu contaminante atmosfèricu sunt sos cambiamentos climàticos e s'aumentu de s'efetu serra. Sa denominatzione anidrìde carbònica no est amìtida dae sas normas de nomencladura de chìmica inorgànica de s'Unione Internatzionale de Chìmica Pura e Aplicada (UICPA).
# Addis Abeba

Articulu in campidanesu

Addis Abeba
Posidura in su stadu
**Addis Abeba** (in amàricu: አዲስ አበባ [Adisə Abäba], "frori nou") est sa capitali de Etiòpia, situada a 2.355 m a sus de su livellu de su mare. Contat populatzioni de unus 3.040.740 bividoris e tirat a unus 527 chilòmetros cuadraus.

Addis Abeba est tantis una tzitadi comenti una regioni de su stadu de Etiòpia. Est sa tzitadi in ui ddoi at sa basi de s'Unioni Africana e s'antepassada sua, s'Organizatzioni po s'Unidadi Africana (OUA). Si ddui agatant fintzas sa Cumissioni Econòmica po s'Àfrica de is Natzionis Unias (UNECA) e atras organizatzionis mundialis e continentalis medas. A Addis Abeba si fait fatu·fatu relatu comenti de "sa capitali polìtica de Àfrica" po s'importàntzia stòrica, diplomàtica e polìtica po su continenti.

## Atrus progetus
# Freàrgiu

Articulu in logudoresu

**Freàrgiu** (dae su latinu *februum*, purificatzione) est su segundu mese de su calendàriu gregorianu. Est s'ùnicu mese cun 28 dies e 29 onnia bator annos.

| Meses de su calendàriu gregorianu |
| --- |
| ghennàrgiu | freàrgiu | martzu | abrile | maju | làmpadas | trìulas/argiolas  | austu | cabudanni | santugaine/ladàmine | santandria/onniasantu | nadale/meseidas |
# Malawi

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Bandera
Posidura in su continente africanu

Su **Malawi** est un'Istadu de s'Àfrica orientale cun capitale in Lilongwe. Is limbas ufitziales sunt s'inglesu e su chewa.

Tirat a 118.480 km² pro unos 16.362.567 bividores. Allacanat a sud e a est cun su Mozambicu, a norte cun sa Tanzània e a ovest cun su Zàmbia. Non tenet bessida a su mare, ma est infùndidu dae su lagu Malawi (naradu fintzas *Niassa*), chi est su de tres lagos prus mannos de Àfrica e ammuntat tzirca su chimbe unu de sa superfìtzie de su Paisu.

S'orìgine de su nùmene Malawi (chi est su nùmene dadu in orìgine a su lagu, in limba bantù) no est tzerta. Si suponet chi derivet de su nùmene de una tribù de su sud de su Paisu o chi fatzat relatu a s'ischintiddadura de su sole chi pesat subra su lagu (rapresentadu in sa bandera natzionale). Su nùmene antigu, semper ligadu a sa toponomàstica de su lagu, est *Niassaland*.

In su 2005, unu 14% de sa populatzione adulta cun edade intre 15 e 50 annos fiat sorupositiva o teniat s'AIDS. Is fèminas fiant is prus tocadas dae sa maladia. S'economia de su Malawi est basada subra s'agricultura, chi rapresentat su 38.6% de su PIB de su paisu e frunit prus de su 80% de s'ocupatzione e s'80% de sas esportatziones. Sa richesa est cuntzentrada prus che totu in is manos de una élite istrinta, mentras ca su de bator tres de sa populatzione si bivet cun prus pagu de 1,25 dòllaros istadunidensos a sa die.

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Arizona

Artìculu in LSC

S'Arizona, inditadu in ruju in sa mapa de sos Istados Unidos de Amèrica
Bandera de s'Arizona
S'**Arizona** (/ɛrɪˈzoʊnə/; /ærɪˈzoʊnə/) (Limba Navajo: Hoozdo Hahoodzo; Limba O'odham: Alĭ ṣonak) est unu istadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione sud-otzidentale de sa natzione. Faghet fintzas parte de sas regiones de Istados Unidos Otzidentales e de sos istados de Montes Rocosos. Sa capitale e prus manna tzitade est Phoenix.

Sos nomìngios de s'Arizona sunt *"The Grand Canyon State"* (S'Istadu de su Gran Canyon) e *"The Copper State"* (S'Istadu de su Ràmene).

## Geografia

S'Arizona est su de 6 prus istèrridos istados e su de 15 prus populados de sos 50 chi cumponent sa federatzione. Est fintzas unu de sos bator istados chi in unu solu matessi puntu geogràficu faghent impare làcana (sos àteros sunt Colorado, Utah, Nou Mèssicu).

Allàcanat a su Nord cun su Utah, in su Nord-Est peri unu angrone cun su Colorado, in s'Est cun su Nou Mèssicu, in s'Ovest cun sa Califòrnia e su Nevada, in su Sud cun sos istados federados messicanos de Sonora e Bàscia Califòrnia. Non tenet bessida a s'ocèanu.

Una parte de bator de su territòriu de s'istadu est fata a riserva indiana.

## Clima

Su clima de s'Arizona est desèrticu in sa parte meridionale, cun istades meda caentes e ierros friscos. In sa parte setentrionale s'agatant padentes de opinu e pixi.

In sas partes de montes, comente sos de San Francisco, is temperaduras istias sunt meda prus bàscias e in ierru sas niadas podent èssere abundantes.

## Istòria

S'Arizona fiat s'istadu de 48 a intrare in s'Unione, su 14 friàrgiu 1912. Fiat fintzas s'ùrtimu istadu contiguosu a b'intrare.

In antis at fatu parte de su territòriu de *Arta Califòrnia*, in sa chi tando fiat Noa Ispagna, tzerriada a pustis Mèssicu cun s'indipendèntzia. Fiat a coa tzedidu a sos Istados Unidos de Amèrica a s'acabu de sa Gherra Messicanu-Americana chi su Mèssicu aiat pèrdidu. Sa parte prus meridionale de s'istadu fiat comporada in su 1853 cun s'Achistu de Gasden.

## Àteros progetos
# Bahrein

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura in su mundu
Su **Bahrein** o **Bahrain**, ufitzialmente **Regnu de su Bahrein** (in àrabu: مملكة البحرين‎, *Mamlakat a su-Baḥrayn*), est unu istadu minore postu in un'artzipèlagu de 33 ìsulas a curtzu a sas costeras otzidentales de su Golfu Pèrsicu, sa capitale est Manama, sa limba ufitziale s'àrabu.

Su Bahrein, in pretzedèntzia emiradu, est fatu unu regnu in su 2002, costituidu a monarchia costitutzionale. S'istadu est ghiadu dae sa famìlia reale Āl Khalīfa.

Tenet istèrrida de 765 km² e contat unos 1 343 000 bividores, de chi unos 235 108 istràngios. Sas abbas territoriales làcanant a ovest cun sas de s'Aràbia Saudita e a sud cun sas de su Qatàr. S'ìsula prus importante est Bahrein, chi paris cun sas ìsulas Sitrah e Muharraq format su nùcleu prus importante de s'artzipèlagu. S'ammentant fintzas sas ìsulas minores de Nabih Saleh, su penitentziàriu de Jidda, Umm a su-Nasan. In su sud-estu s'agatat, annotamala, s'artzipèlagu Hawar.

Nòdidu pro su petròliu e pro sas perlas, su Bahrein est fintzas sede de medas istruturas mannas in sa capitale Manama, intre chi su Bahrain World Trade Center e su Bahrain Financial Harbour. Su Grand-Prix de Fòrmula 1 de Bahrein tenet logu a curtzu de su Bahrain International Circuit.

## Àteros progetos
# Aràbia Saudita

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura in su mundu
S'**Aràbia Saudita** (in àrabu: السعودية‎, *al-Suʿūdiyya* o *al-Saʿūdiyya*) ufitzialmente connota che **Regnu de s'Aràbia Saudita** (in àrabu: المَمْلَكَة العَرَبِيَة السَعُودِية‎, *al-Mamlakaẗ al-ʿArabiyyaẗ al-Suʿūdiyyaẗ*) est su prus mannu istadu àrabu de s'Àsia otzidentale pro subrafache e su segundu prus mannu de su mundu àrabu (a fatu de s'Algeria). Sa capitale est Riyad.

Sa populatzione arribat a prus de 31 milliones de persones e su paisu si ponet a su segundu logu a livellu mundiale pro nùmeru de immigrados retzidos in su territòriu suo. Tirat a 2.149.690 km² e làcanat cun Giordània e Iràq in su norte, cun su Kuwait in su nord-estu, cun su Qatàr e sos Emirados Àrabos Unidos in estu, s'Omàn in su sud-estu, su Jemen in su sud, su mare Ruju in s'ovest e su golfu Pèrsicu in s'estu.

Su Regnu de s'Aràbia Saudita est istadu fundadu in su 1932 de ʿAbd al-ʿAzīz b. Saʿūd (nòdidu durante sa majoria de su regnu suo che *Ibn Saʿūd*), fintzas chi sas conchistas chi infines ant batidu a sa creatzione de su Regnu aiant pigadu s'inghitzu in su 1902, cando issu e totu aiat conchistadu Riyad, logu de orìgine de sa famìlia sua, sa dinastia Saudita, denominada in àrabu *Āl Saʿūd*. Giai de su naschimentu suo, su guvernu de s'Aràbia Saudita fiat una monarchia assoluta e sighit sas lìnias ghia islàmicas in matèria de sutzessione. S'Aràbia Saudita est su logu de nàschida de s'Islam e su regnu est a bortas naradu "*sa terra de sas duas moscheas sacras*", in riferimentu a su al-Masjid a su-Ḥaram (de sa Meca) e a s'al-Masjid a su-Nabawī (de Medina), sos duos santuàrios prus sacros de s'Islam.

S'Aràbia Saudita tenet sas prus mannas riservas de petròliu in su mundu chi sunt cuntzentradas in manna parte in sa provìntzia orientale. Su petròliu rapresentat prus de su 95% de sas esportatziones e su 70% de sas intradas de su guvernu, fintzas chi sa cuota de economia non petrolìfera est andada reghentemente creschende. Custu at fatzilitadu sa mudadura de unu regnu desertu suta-isvilupadu in una de sas natziones prus ricas de su mundu. Ampros proventos de su petròliu ant permìtidu una modernizatzione lestra, comente pro esempru sa criatzione de un'istadu sotziale. Tenet annotamala sa de ses prus mannas reservas de gas naturale in su mundu. S'Aràbia Saudita est s'ùnicu istadu soberanu, paris cun sa Tzitade de su Vaticanu, a non tènnere unu parlamentu.

## Àteros progetos