Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cornovàllia

Artìculu in LSC

Mapa de sa Cornovàllia
Bandera
Sa **Cornovàllia** (in inglesu**: Cornwall** (/ˈkɔːnwɔːl/ o /ˈkɔːnwəl/; in còrnicu: **Kernow**, [ˈkɛɹnɔʊ]; in gallesu: **Cernyw**, [ˈkɛrnəu]) est una contea tzerimoniale inglesa, in su Rènniu Aunidu. Est una penìsula chi faghet làcanas cun su mare tzèlticu in su norti, cun su canale de sa Màniga in su sud e cun sa contea de Devon in s'estu.

Sa Cornovàllia est su territòriu prus meridionale e otzidentale de s'ìsula de Britànnia Manna. Tenet istèrrida de 3563 km² e populatzione de unos 536.000 bividores. Su tzentru amministrativu est Truro, sa bidda majore est Saint Austell.

Is prus antigos bividores suos torrant a su Paleolìticu e Mesolìticu. Ocupada de pòpulos bàrios in su Neolìticu e in s'Edade de su Brunzu, de is Britannos in s'Edade de su Ferru, chi teniat però tretos culturales diferentes de is àteros grupos tzèlticos chi biviant in s'ìsula.

B'ant pagus tesitmònias subra su fatu chi su domìniu romanu subra sa regione esseret profetosu, a s'uestu de s'Exter e difatis sunt istados agatadas pagu rastas issoro. Sa Cornovàllia fiat logu de is *Cornovos*, tribù de is *Dumnonos* chi teniant tzentru in sa chi oe est sa contea de Devon. De s'Edade Mèdia sa cultura e sa limba fiant aparentemente cumpartzidas cun is brètonos chi s'agataiant in is duas partes de sa Màniga.

Istoricamente s'economia de sa Cornovàllia s'est apoderada subra is minas de istàngiu, chi at sighidu a crèschere impare a s'estratzione de su ràmine fintzas a su de 19 sèculos, de in ue indùstria estrativa a pèrdidu importu, cun agabbu in su 1990. In paris tempus s'est isvilupada sa bogadura de s'arghidda. Traditzionalmente sa pisca (mescamente de sadrinas), sa produtzione de casu e sa massaria (mescamente birduras) fiant is àteros setores econòmicos printzipales.

Is collegamentos cun is ferrovias ant permìtidu s'isvilupu de su turismu in su de 20 sèculos, ma s'economia est nointames ruta in crisi cun sa serrada de is minas e de is indùstrias de pische.

Sa Cornovàllia est sa terra de su pòpulu còrnicu, reconnotu che una de is natziones tzèlticas, cun identidade culturale peculiare a s'istòria de sa regione. In die de oe su movimentu natzionalista est chirchende de otènnere autonomia majore de su guvernu tzentrale, in forma de una assemblea legislativa devòlvida. Su 24 de abrile de su 2014 est istadu decraradu chi a su pòpulu còrnicu at a èssere dadu istatutu de minoria, suta sa cunventzione pro s'aguardu de is minorias natzionales.

## Àteros progetos
# Gaborone

Artìculu in LSC

File:Gaborone Montage.pngGaborone
Posidura in s'istadu
**Gaborone** est sa capitale de su Botswana. Tenet una populatzione de 231.626 bividores (tzensu 2011), agiomai su 10% de sa populatzione totale de su Botswana, mentras sa sua agglomeratzione acasàgiat 421.907 bividores a su tzensu de su 2011. Casi sa metade de is tzitadinos de su Botswana bivet in intro de 100 chilòmetros de Gaborone. Su tassu de crèschida de sa populatzione de Gaborone est de su 3,4%, su prus artu de s'istadu.

Gaborone City, s'agatat intre is montigros de Kgale e Oodi, a curtzu a su puntu de acosidu de su riu Notwane e su riu Seshane in s'ingrone sud-orientale de su Botswana, e a 15 km dae sa làcana sudafricana. Sa tzitade est serbida dae s'Aeroportu Internatzionale Sir Seretse Khama. Est unu distritu amministrativu a sese, ma est sa capitale de su distretu sud-orientale chi dd'istat a inghìriu. Sa gente de su logu fatu·fatu si riferit a sa tzitade che a *Gabs*.

Sa tzitade de Gaborone pigat su nùmene de su cabu Gaborone de sa tribù Tlokwa, chi unu tempus cuntrollaiat sa terra in is intòrrios. Sigomente ca non teniat carchi afiliatzione tribale e s'agataiat acanta de s'abba durche, sa tzitade fiat istada progetada pro èssere sa capitale a metade de sos annos '60, cando su protetoradu de su Bechuanaland fiat divènnidu una natzione indipendente.

Su tzentru de sa tzitade est una tiria longa de fainas cumertziales, narada "*Main Mall*" cun un' àrea a forma de semichircu de ufìtzios guvernativos a estu. Gaborone est una de is tzitades cun crèschida prus lestra de su mundu, e custu at criadu problemas cun s'edilìtzia abitativa e sos acasagiamentos illegales. In su cursu de sos annos '80, sa tzitade s'est fintzas ocupada de gestire de is cuntierras chi si furriaiant torra in su paisu dae Sudàfrica.

Est sa capitale econòmica, non prus sede de su guvernu, de sotziedades medas e de sa Bursa de Botswana. Est fintzas sede de sa Southern African Development Community (SADC), una comunidade econòmica regionale fundada in su 1980.

Si faeddant su Setswana (Tswana), s'inglesu, su Kalanga e su Kgalagadi.

## Àteros progetos
# Fusile

Fusile
Su **fusile** est un'arma de fogu longa de casta cumbentzionale, prozetada pro tirare sende imbarada a una pala.

Si diferèntziat dae sas armas curtas (che sa pistola) pro sa presèntzia de una culàrtziga e de una canna prus longas. Tennigamente diant esser definidas comente “fusiles” petzi sas armas probidas de “fosile”, est a narrer cun unu mecanismu de tiru peri pedra ischintiddadorza. Belle gasi, su tèrmine in sardu, che s'echibaledore suo italianu “fucile”, at assuntadu una semantizadura ampra a beru, devenende sinònimu de totu sas armas de fogu longas, siat cun canna riada, siat cun canna lissa, e incruende finas sas cun mertze o roda.
# Limbas turcicas

Articulu in campidanesu

Is **limbas turcicas**, o **turcas**, funti una famiglia linguistica de trinta linguas circa, fueddaras in un'area chi bandara de s'Europa orientali a sa Siberia e sa Tzina occidentali du una comunitari de 140 milionis de madrelinguas, e dexinas de milionis de fueddaroris cumenti segunda lingua. La lingua turca cun prus fueddaroris est su turcu, lingua uffitziali de sa Turkia.

Sa famiglia de is linguas turcas manifestara armonia vocalica, e est cumposta de linguas agglutinantis, mentris sa struttura de sa frasi est de tipu SOV.

## Classificatzioni

* **Linguas turcas occidentalis**
	+ **Gruppu Bulgaru**
		- Ciuvasciu
		- Kazaru (mortu)
		- Bulgaru de su Volga (mortu)
	+ **Gruppo Oghuz (sudovest)**
		- Turcu
		- Azeru
		- Turkmenu
		- Tataru de Crimea
		- Urum
		- Qashqai
		- Khorasani
		- Salar
		- Gagauz
		- Khalaj
		- Pecenegu (mortu)
		- Turcu ottomanu (mortu)
	+ **Gruppo Kypchak (nordovest)**
		- Linguas Kypchak-Bolgar
			* Tataru
			* Baškiru
			* Baraba
		- Linguas Kypchak-Cuman (Kypchak-Oghuz, Ponto-Caspiano)
			* Tatare de Crimea
			* Urum
			* Caraciai-Balcaru
			* Cumuccu
			* Karaim
			* Krymchak
			* Cumanu (mortu)
			* Kipchaku (mortu)
		- Linguas Kypchak-Nogay
			* Kazaku
			* Karakalpak
			* Nogai
	+ **Gruppu Chagatai (sudest, Karluk)**
		- Uzbecu
		- Uyghuru
		- Lop
		- Chagatai (mortu)
* **Linguas turcas orientalis**
	+ **Gruppu Kyrgyz-Kypchak**
		- Kirghisu
		- Altai
	+ **Gruppu Uyghur (nordest)**
		- Yakutu
		- Tuvano
		- Khakasu
		- Shoru
		- Fuyü Gïrgïs
		- Chulymu
		- Tofa
		- Dolganu
		- lingua Yugur occidentali
		- Altai settentrionali
# Limba ispagnola

Isparghidura in su mundu
Connoschèntzia de sa limba ispagnola in Europa

S'**ispagnolu** (*español*) o su **castiglianu** (*castellano*) est una limba romanza otzidentale, commente su sardu, faeddada in Ispagna e in una parte manna de América. Est sa limba romanza prus faeddada in su mundu. Atualmente la faeddant como 500 miliones de pessonas commente limba mama e unos 60 miliones commente segunda limba. Sa limba ispagnola benit de su latinu vulgare faeddadu in sa Penìnsula Ibérica septentrionale e tenit influèntzias de sas limbas faeddadas antigamente in cudda penìnsula.

## Sas bariedades

S'ispagnolu faeddadu tenet duas bariedades fundamentales: septentrionale et meridionale. Sa bariedade septentrionale est carateritzada dae sa pronuntzia de totu sas "s" da chi sunt in antis de consonantes et in fine de peràula et dae sa pronùntzia de sas sìlabas "ce/ci" e sa "z" commente [th].
Sa bariedade meridionale si caraterizat pro no pronuntziare sempre sa "s" finale in antis de sas consonantes.

## Esempros de pronuntziatzione

*"Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos. Y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros"*.
Pronuntziatzione
* bariedade septentrionale de Ispagna
* bariedade septentrionale de América (Messicu) Archiviadu su 29 cabudanni 2007 in s'Internet Archive.
* bariedade meridionale (Chile) Archiviadu su 29 cabudanni 2007 in s'Internet Archive.
# Alabama

Artìculu in LSC

S'Alabama, inditadu in ruju in sa mapa de sos Istados Unidos de Amèrica
Bandera de s'Alabama
S'**Alabama** (/ˌæləˈbæmə/) est unu istadu federadu chi s'agatat in sa regione de Sud-Est de sos Istados Unidos de Amèrica. Sa capitale est Montgomery, sa prus manna tzitade Birmingham.

Su nomìngiu de s'Alabama est *"Yellowhammer State"* (Istadu de su Cincirri Grogu). Su cincirri est difatis su pugione chi rapresentat s'istadu. Àteros nomìngios sunt *"Cotton State"* (Istadu de su Cotone) e *"Heart of Dixie"* (Su coro de Dixie). Dixie est unu paranùmene usadu a inditu de sos bividores de su Sud de sos Istados Unidos.

## Geografia

Allàcanat in su Nord cun su Tennessee, in s'Est cun sa Geòrgia, in s'Ovest cun su Mississippi, in su Sud-Est cun sa Flòrida e in su Sud tenet bessida a mare in su Gulfu de Mèssicu.

S'Alabama est su de 30 istados prus istèrridos e de 23 prus populados intre sos 50 chi cumponent sa natzione. Tenet abbas intranàbiles navigàbiles.

## Istòria

Sos primos isproradores europeos de s'Alabama sunt istados ispagnolos in su sèculu XVI. Prus de 160 annos a pustis sos frantzesos nde aiant fundadu sa prus antiga tzitade: Mobile.

Cun sa derrota de sa Frantza in sa gherra de sos sete annos fiat tzèdidu a su Renniu Aunidu. Passadu a èssere territòriu de sos Istados Unidos, s'Alabama fiat aprovadu a istadu federadu de 22 in su 1819. S'economia in s'800 fiat crèschida gràtzias a sos cultibos de cotone, ma fiat basada mascamente subra su traballu de sos iscravos nieddos.

S'11 de ghennàrgiu 1861 s'Alabama aiat decraradu sa bessida de s'Unione. Fiat abarradu indipendente una pariga de dies e a coa si fiat aunidu a sos Istados Cunfederados. De s'acabu de sa Gherra Tzivile, at connotu pagu isvilupu e economicamente est abarradu acapiadu a sa massaria. Fintzas a sos annos '60 de su sèculu XX s'Alabama at antamas bidu sos interèssios de sas classes ricas biancas prevalèssire subra cussos de sos poburos. Sos afro-americanos fiant sos prus agrabiados, fintzas a tando ant bividu discriminados e chentza deretos.

## Economia

A pustis de sa II Gherra Mundiale s'economia de s'istadu est passada de s'apoderare mascamente de massaria a si disvariare, fintzas gràtzias a imbestimentos de sas fortzas armadas de sos Istados Unidos.

## Àteros progetos
# Pi grecu

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Su sìmbulu de su Pi grecu
Su nùmeru **π** (**Pi grecu**) est una costante matemàtica: su raportu intra sa tzircunferèntzia de una chircu e su diàmetru suo aprossimadu a 3,14159.

Custu nùmeru est istadu rapresentadu cun sa lìtera greca "π" fintzas de sa metade de su de degheoto sèculu.

Essende unu nùmeru irratzionale, π no podet èssere esprìmidu in manera esata che una fratzione. Sa rapresentatzione detzimale sua no acabbat mai e no tenet nemmancu unu ischema ripetitivu permanente de nùmeros. Is tzifras parent tènnere una dispositzione casuale mancari fintzas a oe no amus galu provas de custu fatu. π est puru unu nùmeru trascendentale, est a nàrrere unu nùmeru ca no est sa raighina de nissunu polinòmiu diferente dae zeru chi tenet coefitzientes ratzionales.

Mancari is tziviltades antigas teniant bisòngiu de su valore de su Pi grecu pro resones pràticas, custu est istadu computadu, imperende tècnicas geomètricas, isceti fintzas a sa de sete tzifra. Istoricamente, sa prima fòrmula esata pro π, basada a pitzus de sèries infinidas, est istada iscoberta in su de batòrdighi sèculu dae matemàticos indianos. In su de binti e in su de bintunu sèculos, matemàticos e iscientziados de cumputadores ant iscobertu tècnicas noas ca oe ant portadu a 13,3 triliones de tzifras.

## Artìculos ligados

* Die de su Pi gregu

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | BNE (ES) XX536170 (data) · GND (DE) 4174646-6 · LCCN (EN) sh85101712 · LNB (LV, EN) 000186054 · NDL (EN, JA) 00562015 · NKC (EN, CS) ph117728 |
# Macau

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Macau
Bandera
Posidura in relatu a sa Tzina
**Macau** ( in tzinesu 澳門T, 澳门S, *Àomén*; in portughesu *Macau*), est una de sas regiones amministrativas ispetziales de sa Tzina paris comente Hong Kong.

Macau s'agatat in su chirru otzidentale de su delta de su riu de sas Perlas e allàcanat cun Hong Kong in s'estu, cun sa provìntzia de Guangdong in su norte e in s'ovest, mentras in su sud si ghetat a su mare Tzinesu Meridionale. S'economia de su territòriu est fortemente dipendente dae su giogu de azardu e dae su turismu, ma cumprendet fintzas fainas produtivas.

Ex colònia portughesa, Macau est abarradu atacadu a su Portugallu dae sa metade de su de 16 sèculos fintzas a su 1999, ùrtima colònia europea in Àsia. Cummertziantes portughesos si fiant istabilidos in Macau giai in su 1550 e in su 1557 Macau fiat fatu parte de su Portugallu comente a portu cummertziale a cara de s'Impèriu tzinesu. Noantimes s'amministratzione portughesa de sa tzitade est abarrada in suta de s'autoridade e sa soberania tzinesa fintzas a su 1887, cando Macau fiat fata colònia de s'Impèriu portughesu.

Sa soberania subra Macau est torrada a sa Tzina su 20 de nadale 1999. Sa declaratzione annta tzinu-portughesa e sa lege fundamentale de Macau istabilint su mantenimentu de unu gradu artu de autonomia pro sa regione a su nessi fintzas a su 2049, chimbanta annos a pustis de su passàgiu, comente istabilidu pro Hong Kong.

In s'àmbitu de sa polìtica de "un'istadu, duos sistemas" su guvernu populare tzentrale de sa Tzina est responsàbile pro sa defensa de su territòriu e de sos afàrios èsteros, mentras Macau mantenet sistema giurìdicu pròpiu, fortza pròpia de politzia, su sistema monedàriu, sa polìtica doganale e sa polìtica de immigratzione.

Segundu su World Factbook Macau tenet su segundu prus artu isperu de vida intre totu sas natziones de su mundu. Macau est annotamala una de sas pagas regiones in Àsia cun un'artu inditu de isvilupu umanu.

## Àteros progetos
# Amtrak

**Amtrak** est su nùmene de sa cumpanzia ferruviària printzipale de sos Istados Aunidos de Amèriga.

Est chistione de sotziedade privada chi tenet sa sea sua in Washington. Amtrak aiat cumintzadu s'atividade sua s'1 de maju de 1971. Sa retza sua est ispainada e efissiente, totalizende 34.000 chilòmetros, mancari siat eletrifigada petzi in parte mìnima. Belle chi su trenu in sos IAA siat semper istadu prus pagu impreadu a petus de sa betura, su postale e s'aparèchiu, e in prus apat semper tentu unu costu elevadu (prus chi totu in cumparadura cun su de su postale), in sos ùrtimos deghe annos su tràfigu de passizeri at rezistradu un'aumentu sensìbile. Amtrak impreat in s'atualidade prus de 20.000 pessones. Onzi die, tzìrculant prus de 300 trenos Amtrak, a belotzidades finas a 240 km. s'ora, aunende prus de 500 destinos in 46 istados e tres provìntzias canadesas.

In s'annu cumertziale de su 2012, Amtrak at trasportadu finas a como unu nùmeru primadu de passizeris, 31,2 milliones, logrende un'intrada de 2.020 milliones de dòllaros IAA. In mesu de s'àteru, Amtrak si notat pro sa sintzillesa e s'efissièntzia de su cuntrollu de sos billetes: cando s'averiguadore cuntrollat su tìtulu de biazu, intregat a su passizeri unu carteddigheddu adesivu a apicare a su seidorzu: in custa manera, sos cuntrolladores chi colant prus a tardu zai ischint chi su billete est istadu averiguadu e non tenent bisonzu de pregontare a su biazadore si su billete zai siat istadu cuntrolladu, comente acontessit in àteros paìsos, Sardinna incrùdida. In Noa Iorcu, sas cumponiduras AMTRAK impreant sa Penn Station, situada zustu intro de bidda.