Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Limba de sos sinnos americana

Sa **limba de sos sinnos americana** (inglesu: *American Sign Language*, *ASL*) est una limba de sos sinnos de Comunidade Surda. ISO-639 est **ase**. L'ASL è usata anche in Istados Unidos de Amèrica (2.000.000).
# San Diego

Artìculu in LSC

San Diego
Posidura de San Diego in sa contea, Califòrnia
**San Diego** (/ˌsæn diːˈeɪɡoʊ/) est una tzitade de sos Istados Unidos, e una de sas printzipales de sa Califòrnia. Est fintzas sea de sa contea omònima.

S'agatat in sa costera de s'Ocèanu Patzìficu in su Sud de sa Califòrnia, a unos 200 Km de sa tzitade de Los Angeles e pagu a tesu de sa làcana cun su Mèssicu.

Cun unos 1.345.000 abitantes chi sighint a crèschere cun lestresa meda, est sa tzitade de 8 prus manna de sa natzione e sa segunda de s'istadu.

Antigamente abitada de su populu *Kumeyaay*, San Diego est istadu su primu logu de sa costa otzidentale Nord-americana isproradu de is colonizadores europeos.

Sa prima cussòrgia europea est de su 1769. In su 1821 San Diego fiat parte de s'istadu indipendente de Mèssicu e de su 1850, a pustis de sa Gherra Messicanu-Americana est parte de sos Istados Unidos impare a sa Califòrnia.

Sa tzitade, chi pigat parte a s'area metropolitana de San Diego-Tijuana est tzentru econòmicu in sa regione.
# Colùmbia Britànnica

Artìculu in LSC

Colùmbia Britanniaca in su Cànada
Bandera de sa Colùmbia Britànnica

Sa **Colùmbia Britànnica** (in inglesu: *British Columbia*, in frantzesu: *Colombie-Britannique*) est una provìntzia de su Canada posta in s'uestu de s'istadu, in sa costa de s' Ocèanu Patzìficu. Su cabulogu est Victòria, sa tzitade prus manna Vancouver.

Contat populatzione de unos 4,6 milliones, de cale prus de sa metade bivet in s'area metropolitana de Vancouver.

Impare a is istados USA de Oregon e Washington cumponet sa regione de Patzìficu de Norti-Uestu.

Allàcanat in su norti-uestu cun s'Alaska, in su norti cun Yukon e is Territòrios de Norti-Uestu, in s'estu cun s'Alberta, in su sud cun is istados USA de Idaho, Montana e Washington.

Su nòmine de Colùmbia Britànnica ddi fiat dadu in su 1858 de sa reina Victoria, a chie est istada pois dedicadu su cabulogu. Est provìntzia de su 1871, sa de ses de su Cànada.

Gràtzias a sa posidura sa Colùmbia Britànnica s'est semper portada bene cun is istados de s'estu de s'Asia. In tempus de sa Segunda Gherra Mundiale medas bividores de orìgine giaponesa sunt nointames istados inserrados in is zonas prus de aintru de sa provìntzia.

A pustis de sa gherra Victòria e Vancouver sunt diventadas tzentros culturales e ant atiradu medas artistas. S'economia est crèschida fintzas cun su turismu e at tentu benefìtziu mannu de sa de su Giapone.

## Tzitades Majores

*(nòmine, bividores)*

* Vancouver, 603.502
* Surrey, 468.251
* Burnaby, 223.218
* Richmond, 190.473
* Abbotsford, 133.497
* Coquitlam, 126.456
* Saanich, 109.752
* Kelowna, 117.312
* Distretu de Langley, 104.177
* Delta, 99.863

Medas sunt parte de s'area metropolitana de Vancouver.
# Istadu

Artìculu in LSC

S'**Istadu** est una **organizatzione polìtica e giurìdica** chi si format de una **populatzione**, una sia de normas mentovadas che a "**ordinamentu giurìdicu**" e unu **territòriu** cun làcanas pretzisas in ue istat cussa populatzione e guvernat una autoridade cunforma a sas règulas de s'ordinamentu giurìdicu etotu. S'Istadu chi sighit sas normas in piessìnniu cosa sua sene s'agiudu o peri s'infrichimentu angenu de àteros paisos est mutidu "soberanu".

Frontespìtziu de su Leviatanu de Thomas Hobbes, unu traballu chi tocat sa teoria de s'Istadu modernu.Sos istudiosos dant diferentes definiduras de "Istadu". Sa de s'impare de territòriu, prus pòpulu, prus autoridade guvernativa, comente subra ditu, est sa teoria fundamentale, utilosa pro dessinire s'Istadu, propònnida dae Georg Jellinek.

In sas sièntzias sotziales e in antropologia polìtica si podent atobiare simpres comunidades polìticas sene regulas iscritas e cun maneras informales de apoderamentu de sas resursas manchiles fentomados che a "Istados". De custu ghetu, non manchet de cunsiderare fintzas tribù che a cussa amatzònica che a Istados.

Sos istòricos tirant imbetzes a restrìnghere su cuntzetu de Istadu e a lu cunsiderare comente a su produtu de un'àndala de acudimentu de su podere polìticu in manu de una istitutzione impersonale (cunsideremus sos annos chi brincant dae su Duighentos a su Otighentos), chi esèrtzitat su podere polìticu supremu in subra sa gente chi istat in su territòriu in ue viget sa lege de su rennu chi istituit. S'istadu, che a una istitutzione, est cussu modernu de pustis Otighentos, chi regulat sa bida, non prus de "sùdditos", ma de "tzitadinos", cando si bortat dae rennu a repùblica.

Sotziòlogu mannu est Max Weber, chi identificaiat s'Istadu cun s'istitutzione a tretu de esertzitare unu monopòliu a subra de s'impreu legìtimu de sa fortza fìsica in intro de unu territòriu dislindadu. Cunforma a custa bisione esistint profintzas istados in fìeri, est a nàrrere in fràigu, istitutziones chi sunt acanta de devènnere istados cumpridos che a cussos ingiminados o abbisados dae s'istudiosu tedescu.

## Riferimentos

## Artìculos ligados

* Istadu satèllite
* Istadu buatone

## Ligàmenes esternos

* Òperas subra de s'Istadu, in Open Library. URL consultadu s'11 cabudanni 2024.

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | BNF (FR) cb11937050q (data) · GND (DE) 4056618-3 · LCCN (EN) sh85127474 · NDL (EN, JA) 00566274 · NKC (EN, CS) ge131523 · TDVİA (TR) devlet |
# Àfrica de su Norti

Artìculu in LSC

S'Àfrica de su Norti.

Inditados in birde prus craru is istados chi fatuvatu benint cunsuderados de nde faghere parte.

S'**Àfrica de su Norti** o **Nordàfrica** est sa regione prus setentrionale de su cuntinente africanu. Segundu sa definitzione de is Natziones Unidas nde faghent parte ses istados:

* Algeria
* Egitu
* Lìbia
* Maroco
* Sudan
* Tunisia

A custos, segundu is bisuras benint azuntos fintzas:

* Chad
* Mali
* Mauritània
* Niger

Algeria, Maroco, Tunisia, Lìbia e fatuvatu sa Mauritania e su Sahara Otzidentale cumponent su *Maghreb*, intames Egitu e Sudan cumponent sa *Badde de su Nilu* (chi pigat nùmene de su frùmene omònimu).

S'Egitu est unu istadu transcuntinentale, sende chi sa penìsula de su Sìnai geograficamente est posta in Àsia. S'Àfrica de su Norti contat fintzas is possidèntzias ispagnolas de Ceuta, Melilla, duas exclaves chi s'agatant a cara de sa costera de su Maroco. Is ìsulas Canàrias, chi faghent parte de s'Ispagna e is ìsulas de Madeira, chi sunt portughesas, a illargu de sa costera norti-otzidentale de s'Àfrica, sunt carchi bortas cunsideradas a partes de sa regione.

Culturalmente su Nordàfrica s'iscerat de su restu de su cuntinente africanu, pro ite su desertu de su Sahara at fatu de barriera limitende is cuntatos cun is àteros populos chi bivent in a sud de su desertu. S'Àfrica de su norti est duncas istoricamente e antropologicamente prus custrinta a s'Oriente Mèdiu, in Àsia e a s'Europa. S'influèntzia islamica in s'àrea, nde faghet fintzas una parte significativa de su mundu àrabu.
# Grenada

Artìculu in LSC

Bandera de Grenada
GrenadaPosidura de Grenada in is Caràibes e in su mundu
**Grenada** est unu istadu insulare formadu de s'ìsula de Grenada e de àteras ses ìsulas minores chi dd'istant a su sud. Sa capitale est St.George's e sa limba uffitziale s'inglesu.

Sìistadu portat isterrida de 344 km² e populatzione de unos 110.000 bividores.

Grenada s'agatat in su mare Caraìbicu meridionale, in posidura norti-uesta de Trinidad e Tobago, norti-esta de su Venezuela e sud-uesta de Saint Vincent e sas Grenadinas.

S'ìsula est fintzas nòdida cun nomìngiu de "Island of Spice" (Ìsula de is Saboridas) sende chi bi sunt produdidas nughes muscadas e mace, de chi Grenada est fintzas su prus mannu isportadore in su mundu.

## Àteros progetos
# Limba mama

Articulu in logudoresu

Sa **limba mama** (naràda fintzas **de bratzolu** o **de late**, o galu **L1**) de una persone est dontzi limba chi unu imparat pro mèdiu de acchirida limbistica, est a nàrrer simpremente creschènde sena tènner in cunsideru s'imparu in iscola.

Èsser de limba mama no est a lu cunfùnder cund unu tènner "sa prima limba", chi est cussa chi unu imparat a primu, cando est piseddu, dae sos parentes suos.
# Aruba

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura in su mundu
**Aruba** est una natzione costitutiva de su Regnu de sos Paisos Bàscios, chi nde cumprendet unas àteras tres: sos Paisos Bàscios e sos Istados caraìbicos de Curaçao e Sint Maarten. S'ìsula (180 km², 108.587 bividores in su 2014) est posta in su Mare Caraìbicu, a norte de su Venezuela, in s'Amèrica tzentrale caraibica. A su contràriu de medas àteras ìsulas de sos Caràibes, Aruba est un' ìsula pagu montosa, cun pagu vegetatzione e cun clima sicu; tales caraterìsticas ant favorèssidu s'isvilupu de su turismu. Su cabulogu est Oranjestad.

Su Regnu de sos Paisos Bàscios si movet comente natzione unitària in matèria de defensa, polìtica èstera e tzitadinàntzia, mentras Aruba, cale natzione costitutiva, faghet comente natzione indipendente pro totu sas àteras matèrias (pro esempru internas, sanidade, imparu e trasportos).

## Àteros progetos
# Giogos olìmpicos

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Logotipu de su comitadu olìmpicu
Sos **Giogos olìmpicos de s'era moderna** sunt un'eventu isportivu fatu cada bator annos chi previdet sa cumpetitzione intre sos mègius atletas de su mundu in belle totu sas disciplinas isportivas praticadas in sos chimbe continentes abitados.

Sos giogos, fintzas si los mutint fatu-fatu fintzas **Olimpìades**, non sunt de confùndere cun s'Olimpìade: custa ùrtima inditat s'intervallu de tempus de bator annos chi colat intre un'editzione de sos Giogos olìmpicos e sa sutzessiva. Pro custu, mancari sos Giogos de su 1916, 1940 e 1944 non los apant fatos, s'est sighidu a contare sas Olimpìades, gasi chi sos Giogos de Parigi 2024 nde sunt istados sa de trintaduos editziones.

Su nùmene Giogos olìmpicos l'ant isseberadu pro ammentare sos Giogos olìmpicos antigos chi si faghiant in sa Grètzia Antiga, in onore de sos deos in sa tzitade de Olìmpia. Su barone Pierre de Coubertin, a sa fine de su de XIX sèculos, aiat tentu s'idea de organizare giogos sìmiles a sos de sa Grètzia antiga, e duncas aia impedidu a su sessu femininu, ma subra de custu puntu non l'aiant ascurtadu. Sas primas Olimpìades de s'era moderna las ant fatas in Atene in su 1896. Partende dae su 1924, ant istituidu fintzas Giogos olìmpicos ispetzìficos pro sos isport ierriles. In prus, esistent fintzas sas Paralimpìades, cumpetitziones intre persones isentas. Dae su 1994 s'editzione ierrile non si tenet prus in su matessi annu de cudda istiale, ma a distàntzia de duos annos.

Sa bandera olìmpica rafigurat chimbe aneddos intritzidos in campu biancu, chi simbulègiant sos chimbe continentes. Sos colores seberados sunt presentes in sas banderas de totu sas natziones.

Sas règulas e sas lìnias de ghia pro s'organizatzione de sos giogos olìmpicos, chi incluent comente depet èssere su sìmbulu de sas Olimpìades, cale depet èssere sa bandera e su motu, sunt cuntènnidos in sa Carta Olìmpica, unu documentu ufitziale formadu dae 6 capìtulos e 61 paràgrafos, in ue s'ispiegant sos balores de su Movimentu olìmpicu e comente a si tzèlebrant, s'ammàniant e s'amministrant sos giogos olìmpicos.

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | VIAF (EN) 127994918 · BIBSYS (EN) 90657347 · BNE (ES) XX11098 (data) · BNF (FR) cb13568581t (data) · GND (DE) 2021059-0 · HDS (DE, FR, IT) 016345 · LCCN (EN) n94004448 · LNB (LV, EN) 000084281 · NARA 10644012 · NKC (EN, CS) ph115588 · NLI (EN, HE) 000101413 · SELIBR (SE) 218023 · SUDOC (FR) 052611736 · WorldCat Identities (EN) n94-004448 |
# Édith Piaf

Articulu in logudoresu

**Édith Piaf**, naskida *Édith Giovanna Gassion* (Parigi 19 de Nadale 1915 - Grasse, 10 de santuaine 1963), fit una cantante frantzesa e *icona culturale* edd'est guasi universalmente cussiderada sas pius grande cantante populare frantzesa de sempre. Fra sas cantones suas pius famosas "La vie en rose" (1946), "Hymne à l'amour" (1949), "Milord" (1959), "Non, je ne regrette rien" (1960), "l'Accordéoniste" (1941), "Padam...Padam", e "La Foule".
# Angela Davis

Davis in su 2006

Articulu in logudoresu

**Angela Yvonne Davis** (Birmingham Alabama, 26 de ennalzu 1944) est  una attivista USA.
Si fit distinta in sos annos '60 comente una de sas prointzipales attivistas de sa controcultura e radicale, comente e leader de su Partidu Comunista de sos USA, e aiad appidu cuntattos vicinos a su Black Panther Party comente attivista de pro sos Derettos Ziviles.