Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Terremotu

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **logudoresa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · LSC · nugoresu

In sa zeofìsiga, sos **terremotos** (dae su latinu “*terrae motus*”, est a narrer “movimentu de sa terra”), narados finas sismos o trèmidas tellùrigas (dae su latinu “Tellus”, diosa romana de sa Terra), sunt bivraduras o ossilladuras repentes, lestras e prus o mancu poderosas, de sa crosta terrenca, provocadas dae s’iscostiamentu repente de una massa rocosa in su sutasolu.

S’iscostiamentu naradu est zeneradu dae sas fortzas de creze tetòniga, chi assionant in manera costante in intro de sa crosta terrenca provochende s’ispossiamentu de enerzia in unu puntu internu de sa Terra naradu ipotzentru; moende dae sa fratura chi s’est formada, una filera de undas elàstigas, numenadas “undas sìsmigas”, si propagant a totu sas dereturas dae s’ipotzentru, zenerende su fenòmenu chi si notat in sa superfìtzie; su logu de sa superfìtzie terrenca postu in sa bertigale de s’ipotzentru si narat epitzentru e, in modo zenerale, est su prus pertocadu dae su fenòmenu. S’arrampu de sa zeofìsiga ch’istùdiat custos fenòmenos est sa sismolozia.

Sas istrussiones bàsigas in casu de terremotu sunt sas sighidoras:

* mantenzat su sussegu;
* s’arrimet a suta de una mesa pro èvitare de esser còrfidu dae ozetos e fratamaza (amentet chi sos terremotos non sunt bastante isprosivos pro frumbulare sos ozetos a foras de sos parastazos, los faghent petzi ruer a inghìriu);
* no impreet sas iscalas: sunt s’istrutura prus bidrina de sa domo;
* no impreet s’assensore: si diat poder brocare pro farta de eletritzidade;
* sigat petzi sas istrussiones de sa proteghidura tzivile e iscunfiet de sas noas no ufissiales;
* no impreet su telèfonu si no est netzessàriu astrintamente: si diat poder imbarare sos chi tenent bisonzu a beru.
# Bolìvia

Artìculu in LSC

Bandera de Bolìvia
Mapa de Bolìvia in su Sudamèrica
Sa **Bolìvia** est unu istadu chentza bessida a mare chi s'agatat in su tzentru-uestu de s'Amèrica meridionale. Sas capitales sunt Sucre e La Paz.

## Geografia

Sa Bolìvia tenet istèrrida de 1.098.581 km² e populatzione de unos 10.028.000. Allàcanat in su norti cun su Brasile, in su sud-estu cun su Paraguay, in su sud cun s'Argentina, in s'estu cun Cile e Perù.

S'istadu est caraterizadu de ispàtzios geogràficos diferentes chi nde cunditziònanat clima e biodiversidade. S'iscerant tres regiones:

* regione andina: s'agatat in su sud-estu de s'istadu rapresentende·nche unu 28% de su territòriu. Cun artària mèdia de prus de 3.000 metros subra su mare, contat unos de sos pitzos prus elevados de Amèrica cun sos montes *Elevado Sajama* (6.542 m.s.m) e *Illimani* (6.462 m.s.m). Bi si podet agatare fintzas su Lagu Titicaca, chi est su lagu navigàbile prus artu de su mundu (3.810 m.s.m).
* regione sub-andina: posta in su tzentru-sud, rapresentat unu 13% de su territòriu natzionale. Est formadu de baddes e de yungas (tretos de padentes chi s'agatant in sas costeras estas de sas Andes). Gràtzias a su clima temperadu e càlidu custa regione est dedicada a sa massaria.
* regione de sos pranos: rapresentat unu 59% de sa subrafache, isterrende·si·nche de sas Andes a su riu Paraguay. S'agatat a artària mèdia prus bàscia de 400 m.s.m e est ammuntada in manna parte de padentes.

## Istòria

In antighidade su territòriu de Bolìvia est istadu bìvidu de tzviltades comente sos Tiwanaku, la cultura idràulica de sas Lomas sos moxos. Sos Incas ant dominadu sa regione, sighidos in su de 16 sèculos de sos ispagnolos, de chi sa Bolìvia at balangiadu indipendèntzia in su 1825. Durante sa dominadura ispagnola s'àrea fiat nòdida cun nùmene de *Perù Artu* e amministradu de sa *Corte Reale de Charcas*.

Sos primos isfortzos de otènnere indipendèntzia de Ispagna torrant a su 1809. A pustis de unos 16 annos de gherras fiat istabilida sa repùblica, su 25 de austu 1825, e mudadu nùmene in s'atuale, in onore de Simón Bolívar. De tando sa Bolìvia at bìvidu bàrios perìodos de instabilidade, in ue at fintzas pèrdidu unos cantos terrìtòrios perifèricos e sos chi li daiant bessida a mare.

In die de oe est una repùblica democràtica partzida in noe dipartimentos.

## Demografia

Sa populatzione boliviana est meda disvariada etnicamente, èssende difatis formada de s'ammesturu de amerìndios e europeos.

Sa limba printzipale est s'ispagnolu, ma fintzas s'aymara e su quechua sunt meda faeddados. Sa costitutzione de su 2009 reconnoschet unas 37 limbas uffitziales.

## Economia

Sas fainas printzipales de sa Bolìvia sunt sa massaria, sa silvicultura, sa pisca, produtos de maniestu e s'indùstria estrativa, essende difatis ricas de metallos che istàngiu, prata e lìtiu.

S'inditu de poberesa lòmpet a unu 60% de sa populatzione.

## Àteros progetos
# Albania

Sa Bandèlla
Posidura de s'Albania in Europa
S'**Albania** (in albanesu *Shqipëria*, chi bolit nàrrere *"Paesi de is Àquilas"*) est unu istadu de sa penìsola de sos Balcànos. Sa capitale sua est Tirana.

Cunfinat a setentrione cun su Montinieddu, a oriente cun su Kosovo e sa Matzedònia de su Norte, a meridione cun sa Grèghia e a otzidente tenit su Mare Adriàticu.

Tenet istèrrida de 28.748 km2 e populatzioni de unus 2.886.026 bividores (2016).

## Istòria

Pustis de unu perìodu de indipendèntzia cun sos Illìrios, sa regione de s'atuale Albania est istadu conchistada dae s'Imperu Romanu. Dae custu momentu no at prus tentu indipendèntzia fintzas a su 1912 candu est nàschida sa Repùblica de Albania de su chi fiat s'Imperu Otomanu.
In casi duamilla annos, sa regione est istadu dominada dae sos romanos, sos bizantinos e sos turcos.

Cun su declinu de s'Imperu Ottumanu, s'Albania est diventada indipendente comente Repùblica ma sùbitu pustis su generale Ahmet Zogu s'est dichiaradu rei e arit trasformadu sa repùblica in unu regnu.

S'indipendèntzia albanesa est durada pro pagu tempus, poita in su 1924 s'Itàlia fascista arit dichiarau su *protetorau* in pitz'e sa pitica repùblica balcànica (chi fiat *de facto* un'ocupatzione) e in sa segunda gherra mundiale (1939) d'arit ocupada cumpletamente.

Pustis de sa segunda gherra mundiale, s'Albania est diventada una Repùblica Sotzialista de imprenta soviètica, peroe nch'est essida dae su Patu de Barsàvia in su 1961 no cumpartzende sa lìnia contraistalinista de s'Unione Soviètiga, e posteriormente s'est acurtziada de sa politica Tzinèsa. Su rezìmene comunista fiat meda tostu: sa pobuladura fiat privada de sas liberdades prus elementales, sena perunu deretu de ispressare sas opiniones suas, botare e biazare. Sa currespondèntzia cun logu istranzu fiat rigurosamente proibida, e finas s'interna fiat sutaposta a cuntrollos rìzidos, non b'aiat nemancu cassitas de sos curreos e onzi lìtera cheriat bida dae sa polima pro esser aproada e imbiada.

In is primus anu '90, cun sa disgregatziòni de su mundu sovièticu, in Albania puru nch'est ruta sa ditadura e est mudada sa polìtica econòmica, oberendisì a su mercadu mundiale.

## Economia

Sa ditadura comunista aiat destruìdu s'economia e, cun s'agabu de sa ditadura e s'abertura de sas làcanas, unu numeru elevadu meda de arbanesos at dassadu su paìsu, mescamente pro s'Itàlia e sa Grètzia. S'Arbania sighit a esser unu paìsu poberu, peroe est democràtigu e s'economia sua est creschende.

## Àteros progetos
# Donald Trump

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Donald Trump |
| --- |
| Donald Trump in su 2025 |
| Nàschida | 14 làmpadas 1946 Noa York, Noa York, IUA |
| Natzionalidade | americana |
| Còjube | * Ivana Zelníčková (1977-1990)​
* Marla Maples (1993-1999)​
* Melania Knauss (2005-)​
 |
| Fìgiu/a(os/as) | * Donald Jr.
* Ivanka
* Eric
* Tiffany
* Barron
 |
| *Alma mater* | Universidade de sa Pennsylvania |
| Traballu | imprendidore, polìticu e personàgiu televisivu |
| Firma  |
| Situ ufitziale  |

**Donald John Trump** (Noa York, 14 làmpadas 1946) est un'imprendidore, polìticu e personàgiu televisivu istadunidensu. Est istadu su de 45 e 47 presidentes de sos Istados Unidos de Amèrica dae su 2017 a su 2021. Est istadu torradu a elègere in su mese de onniasantu de su 2024 pro unu mandadu chi at a incumentzare in su 2025.

## Riferimentos
# David Hockney

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| David Hockney |
| --- |
|  |
| Nàschida | 9 de trìulas de su 1937 Bradford |
| Morte | 11 de làmpadas de su 2026 Londra |
| Natzionalidade | inglesa |
| Tzitadinàntzia | britànnica |
| Traballu | pintore, fotògrafu |

**David Hockney** (9 de trìulas de 1937 – 11 de làmpadas de 2026) est istadu unu pintore e fotògrafu britànnicu.

Membru importante de su movimentu Arte pop de sos annos Sesanta, est istadu unu de sos artistas prus influentes de sa segunda metade de su XX seculu e de su comintzu de su XXI seculu.
S'òpera de Hockney, *Portrait of an Artist (Pool with Two Figures)* (1972), at bàtidu su rècord mundiale pro un'artista biu su 2018 cando est istada bèndida pro 90 milliones de dòllaros (70 milliones de libras) in Christie's.

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | VIAF (EN) 103648062 · ISNI (EN) 0000 0001 2146 1787 · AAG 2594 · AGSA 3310 · BIBSYS (EN) 90102315 · BNE (ES) XX901755 (data) · BNF (FR) cb11907599t (data) · CiNii (JA, EN) DA0297657X · Europeana agent/base/62486 · FNZA 7086 · GND (DE) 118551760 · KulturNav 1bb17521-7a9b-403f-868e-2ee84c17bfe1 · LCCN (EN) n50034617 · LNB (LV, EN) 000187753 · MusicBrainz d1f7d81c-ddbb-4414-99a8-553a8eee88f7 · NDL (EN, JA) 00443480 · NGV 1024 · NKC (EN, CS) xx0001392 · NLA (EN) 35072035 · NLG (EN) 204225 · NLK (KO) KAC201617920 · NLP (PL)  · NSK (HR) 000133100 · NTA (EN) 068812612 · OL OL243683A · PIC 1363 · Su valore A003375797 de RERO no est vàlidu. · RKD (EN) 38654 · SBN (IT) CFIV048407 · SELIBR (SE) 249291 · SNAC (EN) w62911zw · SUDOC (FR) 026923068 · TePapa (EN) 1076 · Trove (EN) 818229 · ULAN (EN) 500017273 · WorldCat Identities (EN) n50-034617 |
# Universidade de Oxford

Articulu in logudoresu

sa Bandela s'Universidade de Oxford cun su motto Dominus illuminatio mea
S'Universidade de Oxford (jamada finas Oxford University, o solu Oxford), s'agatat in sa tzittade de Oxford, in sa regione de s'Oxfordshire, in s'Inghilterra. Fundada in su 1096, este s'universidade pius antiga de su mundu de limba inglesa. In dies de oe est cunsiderada una de sos mezus istitutziones accademicas de su mundu.
# 1893

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | XVIII sèculu - **XIX sèculu** - XX sèculu |  |
|       | annos 1870 - annos 1880 - **annos 1890** - annos 1900 - annos 1910 |
|       | 1889 - 1890 - 1891 - 1892 - 1893 - 1894 - 1895 - 1896 - 1897 |

S'annu **1893** (MDCCCXCIII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in dominiga segundu su calendàriu gregorianu.
# Sibèria

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Sibèria
Сибирь |
| --- |
|  Mapa de sa Sìberia |
| Istadu |  Rùssia
Distretos federales de Sibèria, Urales, Oriente Estremu |
| Tirada | 13 100 000 km2 tzirca |
| Populatzione | 36 milliones tzirca |
| Limbas | Russu |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

Sa **Sibèria** (in russu: Сиби́рь, tradùsidu: *Sibir*) est una regione geogràfica manna chi s'agatat in sa parte asiàtica orientale de sa Federatzione Russa, pro custu puru si ddi narat **Rùssia asiàtica**, **Rùssia orientale** o **Rùssia de s'Est**; e pro more sa posidura geogràfica sua respetu a su continente asiàticu si ddi narat fatu·fatu **Àsia Setentrionale**, **Àsia de su Norte**, **Norte de Àsia**.

Est una regione chi s'iscàmpiat dae is montes Urales in s'ovest, fintzas a s'otzèanu Patzìficu in s'estu, e chi si ghetat in su norte in s'otzèanu Àrticu, mentra is in su sud allàcanat cu Kazachistàn, Mongòlia, Corea de su Norte e Tzina. Su frùmene Enisej partzit sa Sibèria in duas partes, otzidentale e orientale. Non rapresentat peruna partzidura polìticu-amministrativa, dae chi est formada dae distretos vàrios de sa Federatzione Russa.

Sa Sibèria rapresentat unu 76% de su territòriu de sa Rùssia (13,1 milliones de chilòmetros cuadrados), cun densidade de populatzione bàscia meda, sende chi ddoe bivet isceti su 28% de sa populatzione de Rùssia, chi benint a èssere unos 36 milliones de persones . Custu est echivalente a una densidade de populatzione mèdia de tzirca tres bividores pro chilòmetru cuadradu (simigiante a sa densidade de s'Austràlia), faghende de Sibèria una de is regiones cun populatzione prus iscassa dae sa Terra.

## Àteros progetos
# Limba serba

Artìculu in LSC

isparghidura de sa limba serba in su grupu serbu-croatu (inditadu in colore prus iscuru)
Su **serbu** (in tzirìllicu: **српски**, in latinu: **srpski**, pronuntziadu [sr̩̂pskiː]) est sa bariedade istandardizada de su serbu-croatu, usada mascamente dae is serbos de Sèrbia, Montenegro e Bòsnia e Ertzegòvina. Est fintzas limba de minoria reconota in Croàtzia, Matzedònia de su Norte, Romania, Ungheria, Islovàchia, Repùblica Ceca, Albania e Grèghia.

Su serbu standard s'apoderat subra su dialetu prus ispartu de su serbu-croatu, chi est fintzas base de su croatu, de su bosnìacu e de su montenegrinu. Àteru dialetu faeddadu dae is serbos est su torlak, in su sed-estu de s'istadu, chi est una bariedade de mesu cun su matzèdonu e su bùlgaru.

Su serbu est sa sola limba europea istandard chi impitat in paris tempus siat s'alfabetu tzirillicu, siat su latinu. S'alfabetu tzirìllicu serbu fiat isceradu in su 1814 dae su linguistu Vuk Karadžić, su latinu fiat creadu dae su linguistu croatu Ljudevit Gaj in su 1830.

## Artìculos ligados

* serbocroatu
* limba croata
* limba bosnìaca
* limba montenegrina
# Limba albanesa

Artìculu in LSC

Ispainadura e partzidura dialetale de sa limba albanesa
S'**albanesu** (*shqip* [ʃcip] o *gjuha shqipe* [ˈɟuha ˈʃcipɛ]) est una limba indo-europea faeddada de unos 7,6 milliones de pessones, mescamente in Albania, Kosovo, Matzedònia de su Norte e Grèghia, ma fintzas in àteras partes de s'Europa balcànica in ue b'ant minorias albanesas, comente Montenegro e is sa badde de Preševo, in Sèrbia.

Comunidades istoricas albanesas s'agatant fintzas in Itàlia meridionale e Ucraina.

Su documentu prus antigu in ue sa limba albanesa est amentuada est una cronaca de sa fine de su de 13 sèculos, in Dubrovnik

Deghet ammentare chi sa limba albanesa mustrat una tenea de peraulas a cumone cun su sardu, fattu chi paret suguzare s'idea che antenados de Albanesos e Sardos appan faeddadu una limba eccante simile
# Matzedònia de su Norte

Articulu in campidanesu

Sa bandera
Mapa de sa Repùblica de Matzedònia de su Nord
Sa **Repùbrica de Matzedònia de su Norte** (in limba matzèdone "Република *Северна* Македонија", *Republika Severna Makedonija*) est unu istadu de sa penìsula de is Balcànus. Cunfinat a setentrioni cun sa Sèrbia e su Kosovo, a orienti cun sa Bulgaria a meridioni cun sa Grèghia e a otzidenti cun s'Albania. Sa capitali est Skopje.

Fintzas a su 1993 faiat parti de sa *Federatzioni de Iugoslàvia*: fiat s'istadu prus meridionali e mancai prus pòburu de sa federatzioni.

Sa Repùbrica de Matzedònia de su Norti est arreconnota dae sa prus parti de is istàdus de su mundu, ma in tempus coladus at tentu problemas pro su nòmini chi aiat sçobedau. Matzedònia defati est su nòmini de una regioni de sa Grèghia puru, chi at protestau in s'ONU poita no boliat chi sa Repùbrica noa teniat cuddu matessi nòmini. Ufitzialmenti oi in di su nòmini est *"Repùbrica ex-Iugoslava de Matzedònia"* e at dèpiu puru cambiai sa bandera: sa chi teniat a su momentu de s'indipendèntzia teniat unu Soli de Verghina, sìmbolu de sempri cullegau a s'antigu Imperu Matzèdone, mescamenti a su rei Filippu, babbu de Alessandru su Mannu. Pustis de is protèstas de sa Grèghia, sa bandera noa tenit unu soli giallu in campu arrùbiu chi regòrdat su Soli de Verghina, ma no porit essi cuntestàu de nisçunus.

Sa limba matzèdone assimilla a su bùlgaru ma tenit influèntzias de su serbu puru, e sa sigunda limba foeddara in Matzedònia est s'albanesu.

Retzentementi nci funt stètius disòrdines in sa popolatzioni de etnia albanesa chi pustis de sa gherra in Kosovo est aumentara de nùmeru (imoi funt su 43% de sa popolatzioni totali poita ca ddui funt medas afitianaus) e bolit prus autonomia. In is pròssimus annus est possìbili chi sa Repùbrica de Matzedònia de su Norti potzat intrai in s'Uniòni Europea.