Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Limba àraba

Articulu in nugoresu

isparghidura de s'àrabu
S'**àrabu** o s'**arabu** (àrabu: عربية [*ʕarabiyya*] o لغة عربية [*luḡa ʕarabiyya*]) est una limba afro-asiàtica chi fachet parte de sas limbas semìticas.

Cun s'ispaniada de s'imperiu islamicu in su seculu de VII, fintzas s'arabu est a commo una limba isparghinada meda, chi tuccat dae s'Arabia fintzas a Marocco, Pakistan e Turchia.
# Bassu tedescu

Articulu in nugoresu

Mapa de sos dialetos bassu-tedescos.
Su **bassu tedescu** o **limba bassu-sassone** (*Plattdüütsch*, tedescu istandard: *Plattdeutsch* o *Niederdeutsch*, olandesu: *Nedersaksisch*) est una limba chistionàda in su nord de sa Germania e appartènet a su grùstiu bassu-tedescu de sas limbas germanicas otzidentales.

Oje in dìe est una limba a puntu de sìche mòrrer, sènde galu in sa bucca de una minorìa semper de prus imminorigàda in sas regiones a làcana chin su Mare de su Nord; pacu, de su bassu sassone, bi nd'abbàrrat in s'allega regionale tedesca. Fìntzas Hannover, su capu de locu de su bassu tedescu, at atzettàu de impreàre s'istandard de s'artu tedescu (*Hochdeutsch*), limba uffitziale de sa Germania.

Est a ammentàre chi "artu" e "bassu" non sèrbin a inditàre un'ispètzia de status apitzigàu a sa limba (comente chi su bassu tedescu sèret limba vulgare e s'artu sèret, a s'imbesse, limba de zente ischìda), ma su locu, sènde chi su bassu sun sos pianos e s'artu sas muntagnas.

Sas tzittàdes prus mannas in ube sa limba bassu-tedsca si chistiònat sun Amburgu, Dortmund, Essen, Brema, Hannover, Bochum, Bielefeld, Wuppertal, Magdeburgu, Münster, Gelsenkirchen (in westfalicu Gelsenkiärken) e Braunschweig. Pèri minorìas de atteros istàdos, comente sa Danimarca e su Paraguay, favèddan su bassu tedescu e calicunu limbazu si atzàpat in Brasile e in sos Istados Unidos.
# Limba māori

Artìculu in LSC

Ispainadura de su maori
Su **maori** o **māori** (pronùntzia in māori: [ˈmaː.ɔ.ɾi]) est una limba polinesiana orientale faeddada de su pòpulu de is māoris, bividores indìgenos de sa Noa Zelanda in ue, impare a s'inglesu est limba uffitziale natzionale de su 1987.

Su māori est est faeddadu meda fluentemente de unu 9% de sa populatzione māori, chi benint a èssere unas 29.000 pessones. Segundu una chirca de su 2006 unu 4% de sa populatzione neozalandesa e unu 23,7% de is de ètnia māori est capatzu de faghere unu chistionu impitende su māori.
# Fìsica

**Movimentos**:
Movimentos in caminos derettos, in caminos curvos, bantzigadores, relativos, cumpostos, vettores.

**Fortzas**:
Sa de duas lezes de Newton, ispessias de fortzas, fortzas de inertzia, meccanica tzeleste, ecuilibriu.

**Printzipios de cunservatzione**:
Cantidade de movimentu, tzentru de massa, enerzia de gravidade, enerzia elastiga, pendulu, colpos, mamentu angulare.

**Undas**:
Movimentos armonigos, undas meccanicas, caratteristigas de sas undas, reflessione, efratzione, diffratzione, printzipiu de Huygens.

**Interferentzia**:
Printzipiu de subrappositzione, interferentzia, esperimentu de Young, undas istatzionarias, cannau vibradore.

**Fenumenos unduladores**:
Sonu, báttidos, effettu Doppler, polarizatzione.

**Ottica**:
Reflexione e refratzione subra pizos pianos, ispizos curvos, pizos curvos, lentes, puntos conzugados, lama, prisma, illuminamentu.

**Termodinamica**:
Mudas in sos gas, tzirculos, movimentu brownianu, macchinas termicas, irreversibilidade, cambiu de istadu.

**Relatividade**:
Relatividade galileana, ispessiale, zenerale.

**Eletritzidade e mannetismu**:
Campos, flussu, movimentu de una garriga in d'unu campu eletrigu, forza de Lorentz, condutzione, tzircuitos.

**Eletromannetismu**:
Indutzione eletromannetiga, generadores, tzircuitos in currente alternada, undas eletromannetigas.
# Bibbia

Una Bibbia de Gutenberg.
Sa **Bibbia** (dae su gregu *βιβλία* = *biblìa*, plurale de *biblìon*, chi cheret narrere *liberos*) est su liberu sagradu de sa religione de sos ebreos e de sos cristianos.

Sos liberos chi cumponen sa Bibbia sun istados iscritos in d'unu periodu de tempus chi andat dae su 900 a. C. a su 100 d. C. Sos testos pius antigos sunu in su Liberu de sos Juighes ("Cantu de Débora") e de su Pentateuco, chi sun datados in s'época de sos duos regnos (dae su X a su VIII sec. a. C.).

## Bibbia cristiana

Si cumponede de duas partes, Antigu Testamentu e su Nou Testamentu. S'Antigu cumprendet 46 liberos o libereddos. Sos pius nodidos sunt Genesi, Esodu,su liberu de su profeta Isaia, de Geremia; su liberu de sos Salmos. Su Nou Testamentu cumprenedet 27 liberos: ammentamos sos Vangelos: de Mateu, Marcu, Luca e Giuanne. Sas Literas de Santu Paulu, de Santu Padru, s'Apocalisse. S'Antigu Testamentu est istadu iscritu in ebraicu (pagos liberos in gregu). Su Nou Testamentu est istadu iscritu in gregu (*koinè*) in su primu seculu de s'era cristiana.Sa bibbia po seculos est istada "trascrita" a manu dae sos amanuenses, in sos monasterios. Est su primu liberu istampadu dae Gutemberg in su 1400. Oe est traduida intrea o in parte in guasi totas sas limbas. Sa Bibbia est istada bortada in limba sarda (nugoresa) dae Bobore Ruju (Salvatore Ruju, Salvatore Ruiu).Est unu liberu fondamentale po sa cultura occidentale e no solu. Suggetos de sa Bibbia sunt istados presentados in sa pintura, iscultura, literatura, in mùsica e in su tzìnema. In su Medioevu, iscenas de sa Bibbia beniant pintas in sos muros de sas crejas, cando zente meda non ischiat legere, e fut sa Bibbia de sos poberos.
# Pasca

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **logudoresa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · LSC · nugoresu

**Pasca**.
Dae s'ebraicu *Pesach*, passazu. S'in de faeddat meda in sa Bibbia spetzialmente in sa Bibbia ebraica o Antigu Testamentu. Sa paraula indicat su passazu de s' Anghelu de su Segnore chi at colpadu sos fizos primogenitos de sos Egitzianos e at risparmiadu sos Ebreos. Sa tzelebratzione de custu eventu si aiat 'occhinde s'anzone pascuale, chi si mandigaiat cun pane azimu, no lievitadu, e irduras amaras. Sa Pasca cheriat tzelebrare s'essida (su passazu) de sos Ebreos dae s'isciaidudine se s'Egittu. Sa festa duraiat sete dies.

## Pasca cristiana

In sos Vangelos si mustrat comente sa morte de Gesu Cristu fut in coincidentzia cun
sa tzelebratzione de sa Pasca ebraica, insinuende goi chi Gesus fut su
veru anzone pascuale, sacrificadu (cun sa morte in rughe), po liberare sos omines dae s'isciaidudine de sa culpa e de su peccadu. Sa pasca ebraica fut una fregura, una antitzipatzione de sa vera Pasca chi fut cudda cumprida dae Gesu Cristu. A s'incomintzu sos cristianos, chi funt ebreos, tzelebraiant sa pasca issoro in sa matessi data de sa Pasca ebraica. Pius a tardu cando puru sos paganos , non ebreos, ant aderidu a sa fide cristiana,in otzidente
si comintzat a tzelebrare sa pasca sa Dominica a poi de su 14 de Nisan, in sa die in cue si mentuaiat sa risurretzione de Gesus dae morte. Ma medas crejas de s'Oriente ant continuadu a la tzelebrare in sa matessi data de sos ebreos. Custa situatzione est durada fintzas a su mesu de su II seculu. Bi funt cuntierras subra sa data de sa Pasca tra sos Piscamos de Roma, est a narrere sos Pabas e tzertos Piscamos de s'Oriente. Paba Vittore at reunidu sos Piscamos de Italia (s'annu 196) po affrontare sa chistione, e fut detzisu de tzelebrare sa Pasca sa prima dominiga a poi de su pleniluniu de 'eranu. Custu no fut chena cuntierras. Sa die de sa tzelebratzione de sa Pasca indicada
dae Paba Vittore, fut confrimmada dae su Conciliu de Nicea in su 325.
# Noa Zelanda

Artìculu in LSC

Posidura de sa Noa Zelanda
Bandera
Sa **Noa Zelanda** (in inglesu: *New Zealand*, in maori: *Aotearoa*) est un'istadu de s'Otzeània, in su sud-uestu de s'otzèanu Patzìficu e formadu de duas ìsulas majores e numerosas àteras minores. Sa capitale est Wellington, sa bidda prus manna Auckland, is limbas uffitziales s'inglesu e su maori.

## Geografia

Sa Noa Zelanda tenet istèrrida de 268.280 km² e populatzione de 4.470.800 bividores. istesiada de unos 2000 km de s'Austràlia de chi est ischirriada de su mare de Tasman, s'agatat a èssere meda isulada geograficamente, cosa chi at permìtidu s'isvilupu de frora e fàuna endèmica rica e disvariada.

## Istòria

S'istòria comente paisu est meda curtza, est difatis unu de is prus reghentemente costituidos.

Su territòriu suo est istadu iscobertu de s'òmine petzi intre su 1050 e su 1070; is primos bividores sunt istados is Māoris intames de is europeos chi bi sunt isbarcados in su 1642 pro sa prima borta. De su 1788 a su 1840 is ìsulas de sa Noa Zelanda sunt istadas parte de su Nou Galles de su Sud, pro èssere fatu a coa colònia britànnica a partire de su 6 de freàrgiu 1840 - die oe fata festa natzionale - cun sa firma de su *tratadu de Waitangi*.

Sa Noa Zelanda est indipendente de su 26 de cabudanne 1907, cando est diventada *dominion* e at otentu sa soberania cumprida in su 1947 cun sa ratìfica de s'*Istatutu de Westminter*. Sighit a mantènnere ligòngios istrintos cun su Rènniu Aunidu, comente fintzas cun s'Austràlia (paisu comente chi siat de cultura anglo-sassone e cun chi ispartzit parte de s'istòria).

Atualmente s'istadu est una monarchia parlamentare, membru de su Commonwealth de sas Natziones. Su pòdere polìticu est mantentu de su parlamentu elèghidu democraticamente. S'inglesu est limba natzionale, ma fintzas su maori e sa limba de is sinnos neozelandesa sunt reconnotos uffitzialmente. Sa moneda est su dòllaru neozelandesu.

## Demografia

Sa majoria de sa populatzione est est de orìgine europea, is Māoris sunt sa minoria prus numerosa. Àteras minorias sunt de orìgine polinesiana e asiàtica.

## Economia

Sa Noa Zelanda at bidu una crèschida econòmica meda lestra a partire de is annos 90 de su de 20 sèculos, ma intre su 2008 e su 2011, in paris tempus cun sa crisi econòmica at registradu una progressione record de s'inditu de isvilupu umanu, passende de su de 21 postos a su de 3 de sa classìfica mundiale, a palas isceti de Norvègia e Austràlia.

## Àteros progetos
# Baseball

Articulu in logudoresu

Unu Campu de Baseball sa palla de baseball
Su **baseball** est unu isport chi si jogada cun d'una mazza e una palla fra duas isquadras cumposta de noe elementos dognuna. Sos puntos si marcana ogni orta chi unu jogadore iscudet a sa palla cun sa mazza e faghet su giru tocchende sas battor bases, postas in sos angulos de unu quadratu chi enit jamadu **diamond** (diamante), e torrada a sa base de partenzia home base.
Sos jogadores, de s'isquadra chi battidi cun sa mazza, iscudene a turnu contra a sa palla lanciada dae su pitcher (su chi lanciat sa palla) de s'attera isquadra, chi tentat in dogni modu de impedire a sos primos de marcare puntos eliminende sos battidores in tantos modos.