Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Berna

Artìculu in LSC

**Berna** (in tedescu *Bern*, in frantzesu *Berne*, in romanciu Berna) est una tzitade de unos 134.000 abitantes de s'Isvìtzera.

Communemente cunsiderada capitale de s'istadu, est prus de pretzisu sa sea amministrativa de su Cunsigiu Federale e de is Dipartimentos de sa Cantzelleria de Istadu. S'Isvìtzera difatis non distinghit deaderus una capitale federale.

Sa bidda est fentzamentas sea de su *Canton Berna*, segundu in sa cunfederatzione pro populatzione.

Est sa tzitade de bator prus manna de Isvìtzera a segus de Zürich, Genève e Basel.
# Repùblica de su Congo

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura in su continente africanu
Sa **Repùblica de su Congo** (nodida fintzas che *Congo-Brazzaville* o *ex-Congo frantzesu*; in frantzesu *République du Congo*; in kikongo *Repubilika ya Kongo*; in lingala *Republiki ya Kongó*) est un'Istadu de s'Àfrica tzentrale e un'ex-colònia frantzesa. Dae su 1969 a su 1992 est istadu denumenada *Repùblica Populare de su Congo*. Sa capitale est Brazzaville.

Tenet istèrrida de 342.000 km² pro unos 5.125.821 bividores, allàcanat a norte cun Camerùn e Repùblica Tzentrafricana, a estu e a sud cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, a sud pro unu tretu curtzu cun s'exclave angolana de Cabinda, a sud-ovest s'acarat in su Golfu de Guinea e a ovest allàcanat cun su Gabòn.

Sa Repùblica de su Congo est una repùblica presidentziale; s'atuale presidente est su generale Denis Sassou Nguesso, a su pòdere dae su 1979 francu su perìodu 1992-97. Sa limba ufitziale est su frantzesu.

## Àteros progetos
# Paisu Bascu (comunidade autònoma de s'Ispagna)

Articulu in logudoresu

Sa bandera de su Paisu Bascu.

Sa **Comunidade Autònoma de Paisu Bascu** (*Euskal Autonomia Erkidegoa* o *Euskadi* in limba basca, *País Vasco* in ispagnolu) est'una comunidade autònoma de s'Ispagna. Su cabu-de-logu este Vitoria-Gasteiz.

## Boghes curreladas

* Paisu Bascu (Euskal Herria)
* Limba basca
# Angola

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura in su continente africanu
S'**Angola** (ufitzialmente *Repùblica de Angola*) est un'istadu postu in sa costa otzidentale de s'Àfrica meridionale.
Cun istèrrida de 1.246.700 km² est su de sete istados africanos pro istèrrida e làcanat a norte cun sa Repùblica Democràtica de su Congo, a est cun su Zàmbia, a sud cun sa Namìbia e a ovest s'acarat in s'otzèanu Atlànticu. Faghet parte de s'istadu fintzas s'exclave de Cabinda posta a sa làcana intre Repùblica Democràtica de su Congo e Repùblica de su Congo. Sa capitale e tzitade prus manna est Luanda.

Su territòriu de s'Angola est abitadu giai dae de su Paleolìticu, e at acasagiadu una variedade manna de grupos ètnicos, tribùs e regnos. S'istadu natzionale de s'Angola at tentu orìgine de sa colonizatzione portughesa, incumentzada cun aposentamentos in sa costa e trading post fundados in su de 16 sèculos. In su de 19 sèculos is colonos europeos aiant incumentzadu a s'aposentare in s'internu. Sa colònia portughesa chi si diat faghere a pustis Angola no at tentu is làcanas atuales fintzas su de 20 sèculos, pro neghe de sa resistèntzia de grupos comente a is Cuamato, is Kwanyama e is Bundas.

A pustis de unu abbolotu anti-coloniale longu, at otentu s'indipendèntzia in su 1975 che a Repùblica Populare de Angola marxista-leninista, un'istadu monopartidicu sustentadu dae s'Unione Soviètica e dae Cuba. Sa gherra tzivile intre su *Movimentu Populare de Liberatzione de s'Angola* a su guvernu e is rebeldes anti-comunistas de s'*Unione Natzionale pro s'Indipendèntzia Totale de s'Angola*, sustentados dae sos Istados Unidos e de su Sudàfrica, est durada fintzas a su 2002. S'istadu soberanu dae tando s'est fatu una repùblica costitutzionale presidentziale unitària relativamente istàbile.

S'Angola possedit riservas minerales e de petròliu ampras, e s'economia sua est intre de is chi prus a sa lestra sunt creschende in su mundu, ispetzialmente dae sa fine de sa gherra tzivile. Nointames, s'istandard de vida abarrat bàsciu pro casi totu sa populatzione, e s'isperu de vida in Angola est intre de is prus bàscios in su mundu, mentras sa mortalidade infantile est intre is prus artas. Sa crèschida econòmica angolana no est omogènea, cun sa majoria de sa richesa natzionale cuntzentrada in una fita de populatzione meda reduida.

S'Angola est un'istadu membru de s'Organizatzione de sas Natziones Unidas, de s'Opec, de s'Unione Africana, de sa Comunidade de sos Istados de limba portughesa e de sa Comunidade de isvilupu de s'Àfrica meridionale. Si tratat de un'istadu meda multiètnicu, e sa populatzione de 25,8 milliones de persones partenet a diversos grupos tribales, chi faghent relatu a traditziones distintas. Sa cultura angolana rifletet sèculos de domìniu portughesu, in piessignu in sa limba e in sa Crèsia catòlica.

## Àteros progetos
# 1757

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | XVII sèculu - **XVIII sèculu** - XIX sèculu |  |
|       | annos 1730 - annos 1740 - **annos 1750** - annos 1760 - annos 1770 |
|       | 1753 - 1754 - 1755 - 1756 - 1757 - 1758 - 1759 - 1760 - 1761 |

S'annu **1757** (MDCCLVII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in sàpadu segundu su calendàriu gregorianu.
# Olanda

Olanda Settentrionale e Olanda Meridionale (in giallu) in evidentzia in mesu a sos Logos Bascios.
S'**Olanda** est una *regione* de sos Paisos Bàscios de guasi 16 miliones de abitantes (datos de su 2009).

Sas tzitades pius mannas de s'Olanda sunu Amsterdam, Rotterdam, Leiden, L'Aia, Dordrecht e Haarlem.
# Limba papiamentu

Artìculu in LSC

Ispainadura de sa limba
Su **papiamento** o **papiamentu** est una limba crèola faeddada in sas ìsulas caraìbicas de Aruba, Curaçao e Bonaire.
Su papiamentu est naschidu de unu pidgin portughesu faeddadu dae sos ebreos sefarditas e de sos iscraos issoro fuende·si·nche dae Brasile. Unu àteru pidgin portughesu at lòmpidu in sas gai naradas ìsulas *ABC* (Aruba, Bonaire e Curaçao), batidu de sos ebreos bènnidos de Cabu Birde: si trataiat de un'ammesturu de crèolu basadu subra su portughesu *Mina* (issu e totu ammesturu de crèolu de Cabu Birde e de twi) e de crèolu basadu subra su portughesu *angolar* (ispaniadu in Angola e Congo).

Cun sa dominatzione ispagnola, tale limba est istada ulteriormente arrichida cun influèntzias ispagnolas (de su restu, una forte imprenta ispagnola fiat giai presente in sa limba giudeu-ispagnola allegada dae sos ebreos sefarditas de su Brasile).

Cando a pusis sas ìsulas *ABC* sunt istadas atacadas a s'impèriu coloniale olandesu, numerosos imprèstidos sunt arribados dae sa limba olandesa. Est istadu gai chi at tentu orìgine s'idioma atualmente connotu cun su nùmene de papiamentu, in ue *papia* signìficat "faeddare"; tèrmine chi derivat de su portughesu *papear*. De su restu, unas àteras limbas crèolas basadas in su portughesu sunt naradas papia, pro esèmpru su Papia Kristang de sas ìsulas Cabu Birde (Sud).
# Artos de Frantza

Artìculu in LSC

Logo de sa regione
Posidura in Frantza
Bandera proposta
S'**Artos de Frantza** (in frantzesu: *Hauts-de-France*) est una regione de sa Frantza, istituida in su 2016 in cunsighidu a sa reforma territoriale de s'annu pretzedente, cun chi sunt istadas acorpadas is regiones Norte-Passu de Calais e Picardia. Est partxida in chimbe dipartimentos e su cabulogu suo est Lilla. Is tzitades printzipales de sa regione, a parte de Lilla, sunt Amiens, Dunkerque, Calais e Beauvais.

Sa regione s'isterret pro una subrafache de 31.813 km² e tenet una populatzione de unos 6 milliones de bividores. Làcanat in s'ovest cun sa Normandia, in su sud cun da regione de Ìsula de Frantza, in su sud-estu cun sa regione de Grand-Est, in su nord-estu cun su Bèlgiu, in su norte ovest si ghetat in su Canale de sa Màniga e in su norte in su Mare de su Norte.

Est assentada in sos dipartimentos: Aisne (02), Nord (59), Oise (60), Passu de Calais (62) e Somme (80). Sunt inclùidos in sa regione 145 cantones e 3838 comunas.

Cun sa fusione, sa regione at assùntadu su nùmene provisòriu de Norte-Passu-de-Calais-Picardia (*Nord-Pas-de-Calais-Picardie*). Su 14 martzu 2016 est istadu votadu dae su cussìgiu regionale, cun 116 votos favorèvoles e 54 contràrias, su cambiu de su nùmene in *Hauts-de-France* (Artu de Frantza). Partende dae su 30 cabudanni 2016 su nùmene est istadu ufitzializadu dae su Guvernu.

## Àteros progetos
# Amnesty International

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

File:The Amnesty Candle.jpgSu logo de s'organizatzione
**Amnesty International** est una organizatzione non guvernativa indipendente impignada in totu su mundu in sa defensa de is deretos umanos. Sa faina sua est sa de promòvere e fàghere  serretzare is deretos umanos ristabilidos in sa Decraratzione Universale de sos Deretos de s'Òmine. Est presente in prus de 150 istados e tenet prus de tres milliones de sotzios in totu su mundu.

## Istòria

Amnesty International est istada fundada a Londra in su 1961 de s'abogadu Peter Benenson a pustis de sa publicatzione de s'artìculu suo «The Forgotten Prisoners» in The Observer su 28 de maju de su 1961. S'idea de fundare s'organizatzione est nàschida a pustis de àere lèghidu in su 1961 unu artìculu chi contaiat de duos pitzocos portughesos chi fiant istados impresonados e cundennados a sete annos de galera de sa ditadura salazarista pro àere brindadu a sa libertade.

Fundada su 28 de maju de su 1961 de s'abigadu inglesu Peter Benenson, s'organizatzione contat oe prus de 7 miliones de sustenidores, ca bivint n prus de 150 natzionesi. Su sìmbulu suo est una stearica in su filu spiandu.

Isparghidura in su munduAt tentu su Prèmiu Nobel pro sa paghe in su 1977 pro sa defensa de sa dignidade umana, contra a sa torrtura, sa violentzia e sa degradatzione".S'annu dd'ant donadu su prèmiu de s' ONU pro is Deretos umanos.

In su 1991, at tentu su premiu "Colombe d'Oro per la Pace dell'Archivio Disarmo di Roma", pro s'atzione contra sa violatzione de is deretos umanos in s'annu de sa Gherra de su Golfu, ca coincidiat cun su trentennale de sa fondatzione sua.

Amnesty International operat in favore de is persones impresonadas pro motivios de cuscientzia, òmines o fèmminas, ca pro is credentzias, s'origine o s'apartenentzia religiosa o politica issoro ant pèrdidu sa libertade. Amnesty International s'est oposta chentza riserva a totu is formas de pena de morte.

In su perseghimentu de custa atzione,Amnesty International chircat de svolgere atziones pro prevenire e fàghere tzessare abusos importantes de s'integridade fìsica o mentale, a sa libertade de cuscientzia o de espressione e a cussa de discriminatzione.
# Ditadura

Artìculu in LSC

Sa **ditadura** est unu regìmene polìticu in ue una pessone o unu grupu de pessones esèrtzitant totu sos pòderes in manera assoluta, chentza de lege o istitutziones perunos chi los allindent. Est duncas sinònimu de *regìmene autoritàriu*.

Si caraterizat pro una ausèntzia de partzidura de sos pòderes, s'ingrinu de si serbire de su mandu a benefìtziu de sa minoria chi l'apoderat, s'indipendèntzia de su guvernu de su fatu de tènnere o non tènnere cunsensu de cale chi siat parte de sos guvernados e s'impossibilidade chi peri unu protzedimentu istitutzionalizadu s'oponidura polìtica los potzat bogare de su cumandu.

S'orìgine de su faeddu torrat a sa Roma antiga, in ue ditadura deignaiat unu istadu de sa Repùblica romana in ue su magistradu (su ditadore), in casos de cuntronos graes, si bidiat integrare in manera temporànea e legale pòderes prenos.
# Apartheid

Articulu in logudoresu

Localizatzione de sos Bantustans
**Apartheid** (pronuntziadu *ɐˈpartɦɛit* in afrikaans) cheret narrer separatzione in sa limba Afrikaans e fit unu sistema legale de segregatzione ratziale mantentu in pè dae su guvernu de su National Party in Sudàfrica, dae su 1948 a su 1994.

Su primu atzinnu chi s'at de sa paràula est in unu discursu de Jan Smuts de su 1917, su tando primu ministru. Su tèrmine est istadu adotadu dae medas àteras limbas, creschende·nde su significadu pro isplicare situatziones de discriminatzione ratziale, e reclamadu cun pius o pius pagu sutzessu dae pòpulos o grupos oprìmidos vàrios. Sa segregatzione ratziale in Sudàfrica fiat comintzada durante su colonialismu, ma s'ufitzializatzione de s'apartheid fit comintzada pois de sas eletziones zenerales de su 1948. Sa lezislatzione noa classificaiat sos abitantes in grupos ratziales (biancos, nieddos, coloured e indianos) e sas zonas residentziales fint inserradas pro mèdiu de tramudaduras fortzadas. Sos abitantes nieddos fint ispozados dae sa tzitadinàntzia e tramudados a unos 10 territòrios autònomos tribales o bantustans de su paisu, bator de sos cales diant divènnere istados indipendentes. Su guvernu aiat segregadu s'educatzione, sa sanidade e àteros servìtzios pùblicos, e aiat reservadu pro sos biancos cussos de calidade mezus e pro sos nieddos cussos peus.

S'apartheid aiat contadu subra una resistèntzia interna de cunsideru. Su guvernu aiat rispostu a sas protestas e abolotos faghende illegale s'opositzione, promovende una reprimida forte e impresonende a sos cabos pius significativos de anti-apartheid, comente Nelson Mandela. Sas riformas promòvidas in sos annos '80 non fint resèssidas a suffogare s'opositzione, e in su 1990 su presidente Frederik Willem de Klerk aiat comintzadu sas negotziatziones pro pònnere fine a su sistema. In su 1994 fint tzelebradas eletziones multiratziales a sufràzu universale chi aiat bintu su Cungressu Natzionale Africanu de Nelson Mandela.

## Àteros prozetos
# Abu Dhabi

Artìculu in LSC

Posidura in sos Emirados Àrabos Unidos
**Abū Dhabī**, o prus curretamente **Abu Ẓaby** (in àrabu: أبو ظبي), est sa capitale de sos Emirados Àrabos Unidos e cabulogu de s'emiradu omònimu. S'agatat in un'ìsula a forma de T chi ispronghet a su Golfu Pèrsicu dae sa costa tzentru-otzidentale. In su 2014, sa tzitade bera e pròpia contaiat una populatzione de 1,5 milliones de persones.

Sa tzitade fiat fundada in su 1791 de sa tribù beduina de sos Banū Yās, chi aiant ocupadu sa regione, lassende su Najd pro more de cuntrastos cun sos wahhabitos de s'Aràbia.

Abu Dhabi acasàgiat ufìtzios de su guvernu federale, est sa sede de su guvernu de sos Emirados Àrabos Unidos, sede de sa famìlia de sos Emiros de Abu Dhabi e de su Presidente de sos Emirados Àrabos Unidos, chi pertenet a custa famìlia. Su isvilupu lestru e s'urbanizzazione, paris cun su rèditu mèdiu relativamente de sa populatzione sua, at mudadu sa tzitade in una metropoli manna e adelantada. Oe sa tzitade est su tzentru de su paisu in sas fainas polìticas e industriales, froas de èssere un'importante tzentru culturale e cummertziale. Abu Dhabi rapresentat agiomai sos tres duos unu de s'economia de sos Emirados Àrabos Unidos cun unos 400 milliardos de dollaros istadunidensos.

Abu Dhabi est sa de bator tzitades prus caras pro sos traballadores espatriados in sa regione, in su 2014 est istada sa de 68 tzitades prus gastosas de su mundu.

Propassende prus de 300 tzitades, intre chi Tokyo, Basilea, Mònacu e Vienna, sa capitale de sos Emirados Àrabos Unidos est torrada in pitzu a sa lista che tzitade prus segura de su mundu.

## Àteros progetos