Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Noa Inghilterra

Artìculu in LSC

Posidura de sa Noa Inghilterra in sos USA
Bandera istòrica de sa Noa Inghilterra
Sa **Noa Inghilterra** (in inglesu **New England**) est una regione de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat a cara de s'Ocèanu Atlànticu.

Cun sa regione de Atlànticu Mèdiuformat s'area Nord-Est de sa natzione. Sa prus manna tzitade est Boston, chi est fintzas tzentru econòmicu e de cultura printzipale.

Est cumposta de sos 6 istados de :

* Connecticut
* Maine
* Massachusetts
* New Hampshire
* Rhode Island
* Vermont

Su faeddu inglesu pro inditare unu bividore de sa Noa Inghilterra est *New Englander*, o su nomìngiu *Yankee*.

## Istòria

In origine sa Noa Inghilterra fiat bivida de populatziones amerindas, ma de su sèculu XVII est istada a manu a manu colonizada de sos Babbos Pilligrinos chi, persighidos pro chistiones religiosas in Europa, fiant emigrende de su Renniu Aunidu.

Est sa regione chi at progetadu sa rivolutzione contra sos britànnicos chi at pois tentu a resurtadu s'indipendèntzia de sa corona. Annos a pustis si fiat imbetzes oponida a sa gherra de su 1812 contra su Rennu Aunidu.

In su sèculu XIX at tentu rolu de prima lìnia in s'abolitzione de s'iscravidade, s'isvilupu de sa literadura e sa filosofia e no a ùrtimu de s'industrializatzione.

Est istada sa prima regione de sos Istados Unidos de Amèrica a s'iscerare cun identidade propia.

## Tzitades Majores

*tzitade, istadu (nùmeru bividores) - (residentes àrea metropolitana)*

* 1 Boston, Massachusetts (636.479) - (4.552.402)
* 2 Worcester, Massachusetts (182.669) - (798.552)
* 3 Providence, Rhode Island (182,042) (1,600,852)
* 4 Springfield, Massachusetts (153.155 ) - (692.942)
* 5 Bridgeport, Connecticut (147.216) - (916.829)
* 6 New Haven, Connecticut (130.741) - (862.477)
* 7 Stamford, Connecticut (126.456) - (parte de sa de Bridgeport)
* 8 Hartford, Connecticut (124.893) - (1.212.381)
* 9 Waterbury, Connecticut (110.366) - (228,984)
* 10 Manchester, New Hampshire (110.209) - (400.721)
# Gustàvia

Artìculu in LSC

Su portu de Gustàvia
Posidura in s'ìsula
**Gustàvia** est su tzentru printzipale de s'ìsula de Saint-Barthélemy. Depet su nùmene a su re Gustavu III de Isvètzia. St. Barts est istadu in orìgine unu possedimentu frantzesu e a custa àrea ddi fiat naradu *Carenage* pro s'amparu chi oferiat a sas naes. Sa tzitade est istada fundada a pustis, cando s'Isvètzia aiat otentu s'ìsula in su 1785 in càmbiu de deretos cumertziales in Göteborg ofertos a sa Frantza, chi aiat torradu a otènnere comente si siat s'ìsula in su 1878.

S'economia atuale de sa tzitade, comente sa de totu s'ìsula, si basat in su turismu de arta gama, cun butegas de lussu e istruturas de retzida esclusivas.

## Àteros progetos
# Ebreos

Artìculu in LSC

Imàgines de unos cantos ebreos famados. De sus a bàsciu e de manca a dereta: Albert Einstein, Maimònide, Golda Meir, Emma Lazarus
Isparghidura de is ebreos in su mundu
Is **ebreos** o **giudeos** (in ebreu: **יְהוּדִים**, *yehoudim;* in grecu antigu:  *Ἰουδαῖοι*, *Ioudaĩoi;* in latinu: *Iudaei*) sunt is membros de unu pòpulu caraterizadu de religione propia, s'ebraismu, e in sensu ladu de su faeddu inditat is chi apartenet a unu grupu ètnicu e religiosu. Sunt totu de pesada de antigos israelitos de su levante mediterràneu.

Is ebreos non costìtuint unu grupu omogèneu, sa definitzione chi si ddis dat fatu-fatu est duncas cuntierrada e mudat segundu s'ènfasi chi si faghet subra su credu religiosu o s'identidade seculare ligada a traditziones, caràteres culturales e linguìsticos comunos.

S'istòria issoro est caraterizada de sufferèntzias dadas de is persighidas a chi ant dèpidu aguantare fatuvatu in logos e èpocas diferentes, susetotus a òpera de cristianos. Oe in die, sa majoria de is autoridades càrculat chi is pessones ebreas in su mundu tzàntzighent intre is 12 e 15 milliones, rapresentende unu 0,2% de sa populatzione mundiale.

Sa prus parte de issos bivet in is Istados Unidos d'Amèrica e in Israele. Segundu istùdios fatos dae s'Universidade Ebrea de Gerusalemme, su 96% de is ebreos residentes foras de Israele sunt ispaniados in deghe paisos, totus democràticos.

Is ebreos ant tentu importu mannu fintzas in s'istòria e cultura de Sardigna. Rastas de su cuntatu intre gentes sardas e ebreas si nd'agatant galu in is costumas, contos e fintzas in sa limba (*chenabura*, pro esempru, faghet relatu a s'aprontada de su mandigare - sa *"chena pura" -* sa die in antis de su Shabbat). Is testimonias prus antigas de ebreos in Sardigna torrant a su 19 p.C. suta s'imperadore romanu Tibèriu, e pertocant 4.000 libertos deportados a Tharros. Est dàbile però chi medas prus esserent is ebreos betidos pro triballare che minadores in Surcis o in is minas de Lùvula.

Pro totu s'Edade Mèdia sardos e ebreos diant àere bìvidu impare in paghe in totu s'ìsula, e de is connoschèntzias tentas paret chi tènnerent medas carateres ètnicu-culturales simigiantes, de su restu segundu unas cantas chircas, fintzas a su 1492 unu 50% o prus de is sambenados de Sardigna teniat derivatzione semìtica.

A pustis de 1492, su re de Ispagna Ferdinandu su Catòlicu ddos aiat obligados a si cunvèrtere a su catolitzèsimu (is *marranos*) o a si nche andare.
# Atollu Palmyra

Artìculu in LSC

Bandera de s'Atollu Palmyra
Mapa de s'Atollu Palmyra
Posidura in su mundu
S'**Atollu Palmyra**, naradu incurtzadu **Palmyra**, est unu atollu postu in s'Otzèanu Patzìficu setentrionale, chi s'agatat in su chirru setentrionale de sas Ispòrades ecuadoriales, e apartenente a sas ìsulas minores perifèricas de Istados Unidos de Amèrica.

S'ìsula est propiedade privada (de s'ente de Istados Unidos *The Nature Conservancy*), ma est sutaposta a sa giurisditzione de sos Istados Unidos e amministrada deretamente dae su Ministèriu de sos Internos (*United States Department of the Interior*).

S'atollu tenet subrafache de 12 km² e contat bator bividores, localizadu pretzisamente 5°52′N 162°06′W. S'agatat a su norte de Kiribati, a metade caminu intre Hawaii e Samoa Americanas.

## Àteros progetos
# Prima Repùblica Austrìaca

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Bandera dae su 1934 a su 1938
Posidura in sa mapa polìtica europea de s'època
Sa **Prima Repùblica Austrìaca**, in s'istòria de s'istadu mitteleuropeu, si referit a su perìodu a fatu de sa prima gherra mundiale chi aiat sighidu sa ruta de s'Impèriu Àustro-Ungheresu (*Finis Austriae*) fintzas a sa segunda gherra mundiale. Custu perìodu est istadu singiadu dae una violenta cuntierra intre dereta e manca, comente in s'avolotu de su mese de trìulas de su 1927 e in sa de su mese de freàrgiu 1934. Sa costitutzione austrìaca fiat intrada in vigore in su 1920 e emendada in su 1929.

Su perìodu de sa Prima Repùblica finit cun s'Anschluss a òpera de sa Germània nazista in su 1938, opuru cun s'istitutzione de sa ditadura àustro-fascista de su 1933-1934, chi aiat sighidu sa gherra tzivile austrìaca, dae chi sa costitutzione de s'istadu àustro-fascista non cunsideraiat prus s'Àustria una repùblica, prusaprestu unu Bundesstaat, est a nàrrere una federatzione.

## Àteros progetos
# Douglas (ìsula de Man)

Artìculu in LSC

Douglas
Posidura in s'Ìsula de Man
**Douglas** (in mannesu: **Doolish**) est una bidda de unos 29.950 bividores, capitale e tzentru majore de s'ìsula de Man. Posta a sa buca de su frùmene omònimu, est logu de cummèrtzios printzipale pro s'ìsula.

Douglas fiat una cussòrgia minore, ma gràtzias a s'isvilupu de acàpios cun su portu inglesu de Liverpool durante su de 18 sèculos, at pòdidu crèschere meda in presse.
# Crìmene de gherra

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Messajos polonesos ochidos dae is fortzas tedescas in su 1943 durante s'ocupatzione in sa segunda gherra mundiale.
Tziviles cinesos interrados bios dae is fortzas giaponesas durante sa segunda gherra mundiale
Unu **crìmene de gherra** est sa violatzione de is protetziones istabilidas dae is leges e is costùmenes de sa gherra, integradas dae infratziones graes de su deretu interantzionale umanitàriu cummìtidas in unu cunflitu armadu e dae is violatziones de su deretu internatzionale. Su trèmene si definit in mesura manna in su deretu internatzionale, incluende sa Cunventzione de Ginevra. Is malos tratos a presoneris de gherra, tziviles e is genotzìdios sunt cunsiderados crìmenes de gherra.

S'1 de trèulas de su 2002, at incomintzadu a funtzionare sa Corte penale internatzionale in S'Aja, cun su fine de persighire is crìmenes de gherra cummìtidos a pustis de custa data. Custu tribunale, istabilidu dae s'Istatutu de Roma, cuntemplat in intro de is crìmenes de persighire in s'artìculu 5, a is crìmenes de gherra. A intro de sa definitzione chi su propiu istatutu cuntemplat, in s'artìculu 8 si singialant intre àteros:

* Violatzione de is Cumbènnidos de Ginevra de su 12 de austu de su 1949
* Violatzione de is leges de gherra vigentes, tantis natzionales comente internatzionales
* Violatzione de is costùmenes de gherra aplicàbiles.

Prus a sa minuda sunt is chi sighent:

* Sa bochidura, is malos tratos o su disterru pro obligare a realizare traballos fortzados a sa populatzione tzivile de is territòrios ocupados
* Sa bochidura o is malos tratos de is presoneris de gherra o nàufragos
* S'esecutzione de ostàgios
* Su secuestru de benes pùblicos o privadu
* S'iscagiadura chentza de motivos de tzitades e biddas
* Su devastu chi non tèngiat giustificatzione pro netzessidade militare

I primos cabos de guvernu imputados de crìmenes de gherra fiant istados su ex-primu ministru giaponesu Hideki Tōjō (in su 1946, in sinu a is Giudìtzios de Tokio) e s'ex-presidente jugoslavu Slobodan Milošević (in su 2002 pro òrdine de su Tribunale Penale Internacionale pro s'ex-Jugoslàvia).

## Riferimentos