Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1801

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | XVIII sèculu - **XIX sèculu** - XX sèculu |  |
|       | annos 1780 - annos 1790 - **annos 1800** - annos 1810 - annos 1820 |
|       | 1797 - 1798 - 1799 - 1800 - 1801 - 1802 - 1803 - 1804 - 1805 |

S'annu **1801** (MDCCCI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu giòia segundu su calendàriu gregorianu.
# 1892

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | XVIII sèculu - **XIX sèculu** - XX sèculu |  |
|       | annos 1870 - annos 1880 - **annos 1890** - annos 1900 - annos 1910 |
|       | 1888 - 1889 - 1890 - 1891 - 1892 - 1893 - 1894 - 1895 - 1896 |

S'annu **1892** (MDCCCXCII in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in chenàbura segundu su calendàriu gregorianu.
# Albert Einstein

Articulu in logudoresu

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** S'istudiu e sa chirca de sa veridade e de sa bellesa sunu attividades in sas cales est permissu de restare criaduras pro tota sa vida. **»** |
|  | (A. Einstein) |

Einstein a s'edade de 4 annosEinstein in su 1921

**Albert Einstein** (Ulma, 14 de martu 1879 – Princeton, 18 de abrile 1955) est istadu  unu iscietziadu, fisicu e filosofo tedescu, naturalizzadu isvitzeru e poi americanu.
# Tzitade de su Vaticanu

Sa bandera
Posidura de Tzitade de su Vaticanu in Europa
Sa **tzitade de su Vaticanu** est unu istadu naschidu in su 1929 po su mediu de Sos Pattos Lateranesos tra s'Italia e-i su Paba. No faghet parte de Sa Comunidade Europea, est guvernadu dae sa Creja catolica; est s'istadu pius minore chi esistit in su mundu (pro tirada e populatzione).

Como su Vaticanu est sa sea de su Paba, su sucessore de s'apostolu Pedru, su Piscamu de Roma e po cussu su Capu de sa Creja catolica. De su 8 de Maju 2025 su paba soberanu est Paba Lioni XIV.

In sa tzitade de su Vaticanu b'est sa basilica de Santu Pedru, unu capolavoro de architettura, cun sa cupola pius manna in muradura, opera de Michelanghelu Buonarroti. Sa piatta de santu Pedru est famosa po su colonnadu de Bernini, e ca dae unu balcone de s'istudiu sou, su Paba faeddada e saludada a sos fideles chi bi acudini dae totu su mundu. Bi sunu sos Museos Vaticanos, istraordinaria regolta de capolavoros de pintura scultura aratzos e de ateru, dae s'antighidade a oe. In sos palatos de sa tzidade de su Vaticanu s'agatana Salas monumentales cun operas de sos massimos pintores; no si podede irmentigare sa Cappella Sistina, costruida suta su Paba Sisto IV a sa fine de su 1400 e inue sunu pinturas de Botticelli, Luca Signorelli, Ghirlandaio, Perugino, e ateros, e s'opera manna de Michelanghelu chi b'ada tribagliadu po deghe annos. Da ammentare Su Giudisciu Universale.

## Àteros progetos
# Quintana Roo

Quintana Roo collage
Positzione in sa federatzione
Fotografia de Cancún

Artìculu in LSC

Su **Quintana Roo** est unu de sos 32 istados de su Mèssicu. Tenet 1'325'578 bividores in 11 munitzipalidades, Chetumal est su cabu de logu e Cancún est sa tzidade prus manna.
# 1891

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|       | XVIII sèculu - **XIX sèculu** - XX sèculu |  |
|       | annos 1870 - annos 1880 - **annos 1890** - annos 1900 - annos 1910 |
|       | 1887 - 1888 - 1889 - 1890 - 1891 - 1892 - 1893 - 1894 - 1895 |

S'annu **1891** (MDCCCXCI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis segundu su calendàriu gregorianu.
# 1906

Articulu in logudoresu

S'annu **1906** (MCMVI in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu lunis segundu su calendàriu gregorianu.

## Fattos

* Grazia Deledda aiat pubricadu su romanzu L'edera

## Naschidos

* Josephine Baker
* Enrico Mattei
* Luchino Visconti

## Mortos
# Plazas de Soberania

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

*Plazas de soberanía* ispagnolas.
Plazas de soberanía (*"pratzas, logos de soberania"*) est su trèmene chi istòricamente (su de 19 sèculos e su de 20 sèculos) s'est dadu a is possedimentos ispagnolos in su Maghreb (in contraposidura a su chi costituiat su protetoradu ispagnolu in Marrocu). Atualmente non tenent perunu connotatzione coloniale, ma unicamente amministrativa.

## Geografia

Is duas majores sunt in realidades *tzitades autònomas* (simbigiantes a is comunidades autònomas de s'Ispagna), cun cumpetèntzias majores a is de su munitzìpiu (podent decretare regolatziones esecutivas), ma minores respetu a is de una comunidade autònoma (non tenent càmbaras legislativas propriamente naradas). In su limbàgiu currente su tèrmine de *plaza de soberanía* casi non s'impreat pro Ceuta e Melilla. Is tres minores sunt imbetzes isùleddas situadas acanta de sa costa setentrionale de su Marrocu, chentza populatzione tzivile e amministradas deretamente dae su Guvernu ispagnolu.

Is chimbe *plazas* sunt parte de s'Unione Europea. Cando in su 1956 s'Ispagna aiat abbandonadu su Protetoradu e at reconnotu s'indipendèntzia de su Marrocu, no aiat lassadu is logos de soberania dae chi non fiant istados mai parte de su protetoradu. Atualmente is territòrios ispagnolos a curtzu de is costas de su Marrocu sunt pretèndidos dae sos irredentistas che a parte de su Marrocu Mannu.

## Territòrios

Si nde agatant chimbe, partzidos in majores e minores.

Is majores sunt:

* **Ceuta**: ﻿ / ﻿
	+ Ìsula de Santa Cadalina: ﻿ / ﻿
* **Melilla**: ﻿ / ﻿

Is minores sunt:

* **Ìsulas Alhucemas**: ﻿ / ﻿
	+ Peñón de Alhucemas: ﻿ / ﻿
	+ Ìsula de sa Terra: ﻿ / ﻿
	+ Ìsula de su Mare: ﻿ / ﻿
* **Ìsulas Chafarinas**: ﻿ / ﻿
	+ Ìsula del Congreso: ﻿ / ﻿
	+ Ìsula Isabella II: ﻿ / ﻿
	+ Ìsula de su Re: ﻿ / ﻿

* **Ispuntone de Vélez de la Gomera**: ﻿ / ﻿

Francas custas, ddoe at fintzas s'ìsula minore e disabitada de Perejil, situada a curtzu de sa tzitade de Ceuta e a pagos metros de sa costa marrochina, pro sa cale in su 2002 b'est istada una proa de fortza intre Ispagna e Marrocu; est istada denumenada dae tando comente a una *plaza de soberanía*, mancari istoricamente siat sempre istada terra de nemos. In manera simbigiante fintzas s'ìsula de Alborán est istada inbestida de su tìtulu de *plaza de soberanía*, mancari fintzas issa istoricamente no ddu siat istada mai.

## Galleria de imàgines

* Ceuta
* Melilla
* Peñón de Alhucemas
* Peñón de Vélez de la Gomera
* Perejil
* Isla Isabel II, Ìsulas Chafarinas
# Alaska

Artìculu in LSC

Inditadu in ruju s'istadu federadu de Alaska, in is Istados Unidos. In sa mapa, in ue est acostadu a su restu de sa natzione e imminorigadu, non si iscerat chi s'Alaska nd'est meda istesiadu, a Nord-Ovest de su cuntinente.
Bandera de s'Alaska
S'**Alaska** (/əˈlæskə/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat a su cabu prus setentrionale de su Cuntinente Americanu. Sa capitale est Juneau, ma sa tzitade prus manna est Anchorage.

Su nòmene Alaska (in cirillicu Аляска) ddi fiat dadu in su perìodu coloniale de is russos e dependiat de unu faeddu in una limba Aleutina, chi cheret nàrrere "cosa chi est posta a s'atzione de su mare". Est fintzas connotu comente *Alyeska*, faeddu de matessi orìgine chi cheret nàrrere "Terra Manna".

## Geografia

Cun 1,717,854 km2 de istérrida e unos 735.000 residentes, s'Alaska bènet a èssere su prus mannu istadu de sos USA, su cun sa prus bàscia densidade de abitantes e su de 4 prus pagu populados. Unu 50% de is bividores totales istat in su territòriu de s'àrea metropolitana de Anchorage, sa tzitade prus manna de s'istadu.

Tenet làcana in s'Est cun sos territòrios canadesos de Yukon e sa provìntzia de Colùmbia Britànnica, in su Nord si ghetat in su Mare Articu, in s'Ovest e Sud in s'Ocèanu Patzìficu. Cun is territòrios russos de Čukotka e Kamčatka format s'Istritu de Bering, chi isceberat su Cuntinente Americanu de su Cuntinente Asiàticu.

## Istòria

S'Alaska est istadu comporadu a sa Russia de sos Istados Unidos a su prètziu - fintzas tando baratu - de 7,2 milliones de dòllaros su 30 de martzu de su 1867. In antis de bènnere ordingiadu a territòriu at tentu medas mudàntzias amministrativas. Est istadu ammìtidu in s'Unione su 3 de ghennàrgiu 1959. Fiat su de 49 istadu a b'intrare.

## Economia

S'economia s'apoderat prus a totu cun s'istratzione de petròliu, gas naturale e indùstrias de pische. Fintzas su turismu est una faina de importu.

## Àteros progetos
# Limbas germànicas

Artìculu in LSC

Isparghidura. In biaitu sos istados in ue una limba germànica est prima limba; in colore de chelu istados in ue una limba germànica est uffitziale ma non prima limba faeddada
Sas **limbas germànicas** sunt unu brancu de sa famìllia de sas limbas indo-europeas, faeddadas che limbas nadias dae unas 500 milliones de pessones in su mundu, ispartas mescamente intre Amèrica setentrionale, Otzeània, Europa tzentrale, setentrionale e otzidentale.

S'iscerant tres brancos de limbas germànicas: unu otzidentale, unu orientale e unu setentrionale.

Su brancu otzidentale includet sas duas faeddadas prus ispartamente:

* inglesu cun unos 300-400 milliones de faeddadores nadios
* tedescu cun prus de 100 milliones de faeddadores nadios
* olandesu unos 23 milliones de faeddadores nadios
* afrikaans. Derivadu dae s'olandesu, contat prus de 7,2 milliones de faeddadores)
* bassu tedescu cun unos 5 milliones de faeddadores nadios in Germània e 1,7 milliones in sos Paisos Bàscios

Su brancu setentrionale includet limbas faeddadas essentzilmente in sos paisos nòrdicos cun unu totale de 20 milliones de faeddadores nadios:

* isvedesu faeddadu dae unos 9,2 milliones de pessones in Isvètzia e Finlàndia
* danesu faeddadu dae unos 5,5 milliones de pessones in Danimarca e in mesura minore in Groenlàndia e Germània setentrionale e ìsulas Føroyar
* norvegesu faeddadu dae unos 5 milliones de pessones in Norvègia
* islandesu faeddadu dae unos 300.000 pessones in Islanda
* faroesu faeddadu de unos 66.000 pessones in sas ìsulas Føroyar

Su brancu orientale includet gòticu, burgundu, vandàlicu, limbas oe totus estintas. S'ùrtima a s'ispèrdere fiat su gòticu de Crimea, faeddadu in àreas isuladas de sa Crimea fintzas a su de 18 sèculos.

Totu sas limbas germànicas derivant de una limba comuna narada proto-germànicu o germànicu comunu, chi fiat faeddadu aprossimadamente in su primu millènniu a.C., durante s'Edade de su ferru, in s'Europa setentrionale.
# Normandia (regione amministrativa)

Artìculu in LSC

Logo de sa regione
Posidura in Frantza
Bandera
Sa **Normandia** est una regione posta in su nord-ovest de Frantza creada dae sa fusione de sa'Arta Normandia e de sa Bàscia Normandia a pustis de sa riforma territoriale de su 2014 adotada su 17 de nadale de su 2014, operativa a pustis de sas eletziones regionales de nadale 2015, e efetiva dae sa 1 de ghennàrgiu de su 2016. Sa capitale amministrativa s'agatat a Rouen e sa capitale polìtica est in Caen, sea de su Cussìgiu regionale.

S'isterret 29.906 km², cun unu totale de unos 3.322.756 bividores. Geograficamente lacanat in su sud-ovest sun sa Bretagna, in su sud cun sos Paisos de sa Lòira e su Tzentru-Badde de Lòira, in su sud-estu cun s'Ìsula de Frantza, in s'ovest cun s'Artos de Frantza e in su norte si ghetat a su Canale de sa Màniga. Sas Ìsulas de su Canale de Jersey e de Guernsey chi istant a curtzu de sas costeras suas pertènnent a su Rennu Unidu.

Reproduet aprossimadamente sas làcanas territoriales de sa provìntzia antiga de Normandia.

## Àteros progetos
# Olimpu (mitologia)

Articulu in logudoresu

Su **Monte Olimpu** est in Grèghia, a su confine tra sa Macedonia e-i sa Tessaglia. Est altu guasi 3000m. e affacca a mare, e si mustrat imponente. Famosu in s'antighidade poite si pensaiada chi fudi sa dimora de sas deidades se sa Grecia antiga (Zeus, Era, Ares, Artemide, Pallade, Persefone e ateros e ateras).