Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Argòn

Artìculu in LSC

S'argòn in sa tàula periòdica de is elementos
Argòn
S'**argòn** (de su gregu *ἀργός -όν* "argòs -òn", significadu: praitzosu, mandrone) est s'elementu chìmicu de sa tàula periòdica chi tenet a sìmbulu **Ar** e comente a nùmeru atòmicu 18. Est unu gasu nòbile de su perìodu 3 e costituit su 0,95% tzirca de su volùmene de s'atmosfera terrestre.

## Àteros progetos
# Fogu de campusantu

Articulu in logudoresu

Finghidura de unu fogu de campusantu.
Su **fogu de campusantu** (connoschidu fintzas cun atteros nòmines peri tottu sa Sardigna, comente **Ziròne** in Logudoro, **focu de sas animas** in su trettu de Nugoro e **fogu de Sant'Elmu** in Campidanu) sun frammigheddas de colore turchinu chi si manifestan a libellu de su terrinu in tzertos logos, comente appuntu sos campusantos, ma fintzas padules e istànios. Su periodu menzus pro los bìder est a tardu, in sas dies de su mese de Austu.

Si trattat de frammigheddas chi benin dae su brujamentu de metanu e fosfanu, dèbidu a su pudrìmine de restos organicos.

Sos contos a pizu de sos fogos de campusantu sun paritzos. In s'antigòriu, si naraìat chi fin sa proa de s'esistentzia de s'anima in intro de su corpus. Calicuna populatzione nordica, imbètzes, creìat chi a los sighire si podìat agattare su propriu destinu.
# Michelangelo Merisi da Caravaggio

Ottavio Leoni, Caravaggio (1621)
**Michelangelo Merisi**, naradu **il Caravaggio** (Milanu, 29 de cabudanni 1571 – Porto Ercole, 18 de triulas 1610), est istadu unu pintore italianu. Ativu a Roma, Napoli, Malta e in Sitzìlia intre su 1593 e su 1610, est cunsideradu su primu mannu esponente de sa iscola barocca e unu de sos prus tzelebrados pintores de su mundu.
# Edade de su Ferru

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Isparghidura de sos pòpulos durante s'edade de su Ferru, cara a su 700 a.C.

| Istòria universale |
| --- |
|  |
| **Preistòria** |
| Paleolìticu - Neolìticu Edade de su ràmene - Edade de su brunzu Edade de su ferru |
| **Edade antiga** |
| Mesopotàmia - Egitu Antigu Tziviltade de sa badde de s'Indus Tziviltade nuraghesa Fenìtzios - Etruscos - Cartaginesos Antighidade clàssica (Gregos, Romanos)
Tzina antiga - Ìndia antiga  |
| **Edade mèdia** |
| Edade Mèdia Arta Edade Mèdia Tzentrale Edade Mèdia Bàscia Impèriu Romanu de Oriente  |
| **Edade moderna** |
| Edade de sas esploratziones Rinaschimentu Barocu - Illuminismu Rivolutzione frantzesa Rivolutzione industriale  |
| **Edade cuntemporànea** |
| Prima Gherra Mundiale Segunda Gherra Mundiale Gherra frida
Istòria de su tempus presente |
|

---

v • d • e |

S'**edade de su ferru** est s'ùrtimu perìodu printzipale de sa partzidura traditzionale de sas tres edades, istabilida in su 1820 dae Christian Jürgensen (chi aiat istabilidu una classificatzione segundu sos materiales impreados in cada perìodu), e benit a fatu de s'edade de su brunzu (tenet peri cumbènnidu inghitzu cara a su de 13 sèculos a.C. in su mundu mediterràneu e in s'Oriente Mèdiu; intre su de 9 e su de 8 sèculos a.C. in s'Europa setentrionale). In die de oe, su tèrmine at pèrdidu balore che a tapa istòrica de s'istòria de s'umanidade, bidu ca est petzi aplicàbile in intro de s'àmbitu europeu e mediuorientale. Su perìodu de s'edade de su ferru si partzit issu etotu in perìodu de sa cultura de Hallstatt e perìodu de sa cultura de La Tène. S'edade de su ferru si caraterizat pro s'impreu de su ferru che a metallu, impreu importadu dae s'Oriente peri s'immigratzione de tribùs indoeuropeas chi, partende dae su 1200 a.C. aiant comintzadu a arribare a s'Europa otzidentale.

Custos emigrantes indoeuropeos sunt inditados normalmente che tzèlticos mancari su pòpulu de custu nùmene fiat petzi unu intre de sos vàrios de sos chi pigaiant parte a sas emigratziones, Fiant arribados in unu perìodu longu de emigratziones de grupos diferentes meda intre issos e issos, mancari cunserbaiant tzertos elementos omogèneos comente una sèrie de limbas indoeuropeas e unas cantas costumas culturales simigiantes.

## Àteros progetos

|  |
| --- |
| **Preistòria e Protoistòria de su Mundu Betzu** |
| **Edade de sa Pedra** | **Edade de sos Metallos** |
| **Paleolìticu** | Mesolìticu Epipaleolìticu | Neolìticu | Edade de su Ràmene (franca s'África subsahariana) | Edade de su Brunzu (franca s'África subsahariana) | Edade de su Ferru |
| Paleolìticu inferiore | Paleolìticu mèdiu | Paleolìticu superiore |
# Calendàriu gregorianu

Su **calendàriu gregorianu**, chiamadu finas *calendàriu cristianu*, est su calendàriu chi est istadu reconnottu e atzetadu a livellu internatzionale comente calendàriu tzivile.

Su calendàriu gregorianu est istadu istituidu dae Papa Gregòriu XIII (dae innoi su nùmene) su 4 de santugaine de su 1582. Oe est ufitziale in belle totu sos Paisos de su mundu.
# Austràlia Meridionale

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Bandera
Posidura in Austràlia
S'**Austràlia Meridionale** (in inglesuː *South Austràlia*) est un'istadu federadu de s'Austràlia postu in sa parte tzentru-meridionale de su continente australianu. Òcupat un' àrea de 984.377 km² e contat populatzione de unos 1.751.693 bividores. Allàcanat in s'ovest cun s'Austràlia Otzidentale, in su norte cun su Tèrritoriu de su Norte, in su norte-estu cun su Queensland, in s'estu cun sa Nou Galles de su Sud e su Victòria e a sud si ghetat a s'Otzèanu Antàrticu.

Sa capitale est Adelaide, connota che sa tzitade de is crèsias (*the city of churches*). Sa majoria de is residentes de s'istadu bivet in is zonas costeras saliosas e in sa badde de su riu Murray. Fiat fata colònia britànnica in su 1836 intrende a fàghere parte de su Commonwealth de s'Austràlia in su 1901.

S'Austràlia Meridionale fiat esplorada dae sos europeos in su 1627 cando sa nae olandesa *Gulden Zeepaert* si fiat agatada a viagiende a longu a longu de sa costa de su sud. S'istadu fiat *fissadu* in su 1831 - in su pranu de su deretu - che impresa cumertziale de sa *South Austràlia Company*, cun sa bèndida de terra a sos òmines lìberos.

Custu fatu aiat costituidu una diferèntzia cun unos àteros istados australianos, sa majoria de is cales fiant impreados a colònias penales o penitentziàrios pro sa presone tosta. Est pro custa resone chi s'Austràlia Meridionale est istadu semper legalmente cunsideradu una "provìntzia" de Bretagna Manna e no una colònia penale.

## Àteros progetos
# Limba ungheresa

Ispainadura de s'ungheresu
Sa **limba ungheresa** pertenet a su grupu de sas limbas ugrofìnnigas, chi a dies de oe incruet, in prus de su mazaru, petzi su finlandesu e s’estonianu, bastante assimizadores intre sese, peroe diferentes meda dae s’ungheresu. Est faeddada dae unos 15 milliones de pessones in totale: 11 in sa Repùbriga Ungheresa, 2 in sos paìsos probianos (Rumania, Ucraìna, Isrovàchia, Sèrbia, Croàtzia e, meda pagu, Àustria), in sas reziones istorigamente ungheresas, e sos 2 abarradores ispartzinados peri su mundu, cun comunidades importantes in sos IAA, su Cànada e s’Austràlia. S’ungheresu est una limba gasi narada agrutinadora, su chi cheret narrer chi una paraula ebia podet cuntenner diferentes partes de s’allega a mèdiu de s’impreu de prefissos e sufissos (is.: “városomban” = “in sa tzidade mea”). Su tèrmine “agrutinadore” si referet a unu tipu de limbas, no a una famìlia o a unu grupu. Sunt agrutinadores, pro narrer, finas su bascu e su turcu, chi non tenent peruna relassione limbìstiga cun s’ungheresu. In realidade, unos cantos limbistas no iscruent chi sos idiomas agrutinadores podant aer tentu un’orìzine comuna: peroe si gasi est istadu, est acontèssidu tempus gasi in palas, chi a dies de oe est impossìbile a demustrare custa orìzine.
# Coloradu

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Inditadu in ruju s'istadu de Colorado, in sos USA
Bandera de su Colorado
Su **Coloradu** (inglese: **Colorado**, /kɒləˈrædoʊ/ o /kɒləˈrɑːdoʊ/) est unu istadu de is Istados Unidos chi s'agatat in sa regione Ovest e Sud-Ovest de sa natzione e faghet parte de is istados de montes, chi benint a èssere cussos atraessados de sos Montes Rocosos. Sa capitale e prus manna tzitade est Denver.

Su nòmingiu est *"Centennial State"* (Istadu de su Chentenàriu). Àteros sunt *"Colorful Clorado"* (Colorado Coloradu), *"Rocky Mountain Empire"* (Impèriu de sos Montes Rocosos), *"Mother of Rivers"* (Mamma de sos frùmenes), *"Silver State"* (Istadu de Prata).

## Geografia

Allàcanat in su Nord-Ovest cun su Wyoming, in su Nord cun Nebraska e Kansas, in su Sud cun Nou Mèssicu e Oklahoma, in s'Ovest cun Utah e Arizona. Non tenet bessida a mare.

Impare a Nou Mèssicu, Utah e Arizona est unu de is *Corner States*, is bator istados chi in unu solu, matessi puntu geogràficu s'iscerant s'unu de s'àteru.

Su Colorado est su de 8 prus istèrridos e su de 22 prus populados istados de s'Unione. Pigat nòmene de su frùmene omònimu, chi teniat abbas coloradas de ruju de is aremos colados de montes.

## Istòria

S'intrada de su territòriu in sos USA a istadu de 38 est de su 1 de austu 1876, chentu annos a pustis de sa decraratzione de indipendèntzia.

## Àteros progetos
# Baku

Articulu in logudoresu

Su Palatu de su Shirvanshahs
**Bakou** (azéru : Bakı, russu : Баку *Bakou*, persianu : *باکو* *Badkube*) est sa capitale de s'Azerbaigián. Est collocada in sas rivas de su Mare Caspio. S'istoria sua cominzat in su I millénniu prima de Cristos, ma sos iscrittos pius antigos inue est nominada risalini a su V seculu. In su 2011 contaiat 2.100.000 abitantes, in s'area metropolitana sin de contana calchi 3 milliones, de sos cales medas sunu refugiados de sa gherra de su Altu-Karabagh.
In sa tzitade b'est su Palatu de su Shirvanshahs, iscritu in sa lista de sos Patrimonios de s'Umanidade (World Heritage Sites) de s'UNESCO.

## Notas
# Alfabetu tzirìllicu

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

S'**alfabetu tzirìllicu** est unu sistema de iscritura alfabèticu, derivadu dae s'alfabetu grecu. Est istadu disinnadu in Bulgaria durante su sèculu IX dae unu discìpulu de santu Tzirillu che a iscritura pro s'islavònicu eclesiàsticu antigu. Oe in die custu alfabetu est impreadu in limbas islavas vàrias (mescamente russu, bielorussu, ucrainu, bùlgaru, matzèdonu, serbu), ma finas in limbas uràlicas, altàicas e àteras faeddadas in su territòriu de s'Unione Soviètica.

## S'alfabetu russu

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | BNF (FR) cb11980088r (data) · LCCN (EN) sh85035194 · NDL (EN, JA) 00569747 · NKC (EN, CS) ph158340 |
# Windows 98

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **nugoresa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · LSC · logudoresu

| Windows 98 |
| --- |
| Logotipu |
| Isvilupadore(es) | Microsoft
 |
| Data prima versione | 25 làmpadas 1998
 |
| Ùrtima versione | * 4.10.1998
* 4.10.2222A (5 maju 1999)
 |
| Litzèntzia | proprietary license e Microsoft Software Assurance
 |
|

**Windows 98** (1998-2006) (lumen in codiche Memphis) est su secundu sistema operativu graficu de sa linia Windows 9.x de Microsoft. Comente a su sistema chi lu at pretzediu, tenet unu Kernel monoliticu a 16/32 bit basau issupra MS-DOS. In su 14 de Capidanne de su 2000 Windows Me lu aiat suppriu, ma at tentu comuncas supportu uffitziale fintzas a s'11 de tribulas de su 2006.

Sichidore de Windows 95, tenet unu supportu ammezorau pro sos hardware istandard comente a USB, MMX e AGP; est dotau de su supportu de su file system FAT32, de WebTV e de s'integrassione de Internet Explorer in s'interfaccia grafica (GUI) de Windows, muttiu Active Desktop. Custu ch'at fattu bessire a campu chistiones chin s'antitrust pro sa positura dominante chi Internet Explorer at tentu a pustis de s'integrassione fortzada sua in Windows.

Mancari chi Windows 98 apat ammezorau s'istabilidade cuffroma a Windows 95, est a ammentare chi a s'ispissu capitabat de s'imbenner in iffadosos BSoD; ma fit comuncas menzus de su sistema chi lu aiat deppiu sichire, Windows Me, nodiu in negativu pro sos problemas suos.

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | BNF (FR) cb13195830z (data) · GND (DE) 4484484-0 · NKC (EN, CS) ph117800 |
# Ìsulas Mariannas Setentrionales

Artìculu in LSC

Bandera no ufitziale
Mapa de s'artzipèlagu
Posidura in su mundu
Su **Commonwealth de sas Ìsulas Mariannas Setentrionales** (in inglesu: *Commonwealth of the Northern Mariana Islands*, incurtzadu in *CNMI*) est unu commonwealth in unione polìtica cun sos Istados Unidos de Amèrica, postu in positzione istratègica in s'otzèanu Patzìficu otzidentale. Cunsistet in 14 ìsulas, chi s'agatant aprossimadamente a sos bator tres de caminu intre sas Hawaii e sas Filipinas. S'artzipèlagu tirat a 464 km² e tenet una populatzione de unas 80 362 persones. Sa capitale est Saipan. Sa limba ufitziale est s'inglesu.

## Àteros progetos
# Bismarck

Artìculu in LSC

Su palatzu de su guvernu in Bismarck
**Bismarck** est una bidda de unos 63.000 bividores chi s'agatat in sos Istados Unidos de Amèrica in ue est capitale de s'istadu federadu de Dakota de Nord e sea de sa *Contea de Burleigh*. S'area urbana contat unos 100.000 residentes.

Bismarck est posta in sa riba Est de su frùmene Missouri e format unu solu populadu cun sa bidda de Mandan.

Bismarck est istada fundada in su 1872 e decrarada capitale fintzas de sa nàschida de s'istadu de Dakota de Nord, in su 1889.

Sìmbulu de sa tzitade est su *North Dakota State Capitol*, chi est su fàbricu prus artu de s'istadu e s'innòdidat in mesu a s'abitadu.

Bismarck est su coro econòmicu de manna parte de sa Dakota de Nord tzentru-meridionale e de su Dakota de Sud tzentru-setentrionale.
# Istìria

Artìculu in LSC

S'Istìria
Bandera
S'**Istìria** (in tedescu: **Steiermark** [ˈʃtaɪ.ɐmaʁk], in islovenu e croatu: *Štajerska*, in ungheresu: *Stájerország*) est unu istadu o Bundesland postu in su sud-estu de s'Àustria. Sa capitale est Graz, sa limba su tedescu, ma s'agatat fintzas unu minoriu islovenu (unas 4250 pessones).

S'Istìria contat populatzione de unos 1.246.400 bividores e cun istèrrida de 16,399.34 km2 est su segundu land prus mannu de sa natzione. Allàcanat in s'uestu cun su Land de Salzburg, in su norti cun is land de Arta Àustria e Bàscia Àustria, in s'estu cun su de Burgenland, in su sud cun sa Carìntzia e cun s'Islovènia.

## Àteros progetos
# Limbas in intro de s'Unione Europea

Articulu in nugoresu

Sas **limbas de s'Unione Europea** sunt totu cuddas chi impreant sos chi vivent in intro de sa UE, siat ufitziales siat de minorìa. A como sas limbas ufitziales de s'UE sunt 23; dae sa primu die de jannarju de su 2007 nche ant annantu su bulgaru, su rumenu e s'irlandesu. In sa pagina printzipale de su zassu de sa UE si nat: "Limbas: sa sienda de s'Europa" chind una setzione a sa sola totu dedicada a custu argumentu.

S'UE incorazat su plurilimbismu, alentat sos tzitadinos suos a esser bonos a faveddare ateras limbas in prus de cussa de mama, offerinde e finantziande una seria de programmas chi promovent ativamente s'imparu de limbas e sa diversidade limbistica, ma s'UE non tenet boche meda in capitulu ca bi la ant sos istados singulos.
# Oslo

Oslo
**Oslo** est sa capitale e sa tzitade prus manna de sa Norvègia.

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | VIAF (EN) 137191199 · ISNI (EN) 0000 0001 1554 4893 · BIBSYS (EN) 90094909 · BNE (ES) XX460251 (data) · BNF (FR) cb11882326b (data) · CERL (IT) cnl00029165 · GND (DE) 4043968-9 · LCCN (EN) n79018884 · MusicBrainz f80d529e-f242-46ef-a090-d193ed23075f · NARA 10045056 · NDL (EN, JA) 00628309 · NKC (EN, CS) ge259811 · NLA (EN) 35869001 · NLI (EN, HE) 000974537 · NSK (HR) 000765505 · SUDOC (FR) 026608200 · WorldCat Identities (EN) n79-018884 |
# Marsìllia

Articulu in logudoresu

Su portu de Marsiglia
**Marsìllia** o **Marsìglia** (in frantzesu: *Marseille*, in otzitanu: *Marselha*) est una tzitade de su Sud-Est de sa Frantza, capitale de sa regione Proventza-Alpes-Costa Asula.
Fundada in su 600 a. C. dae marinajos grecos originarios de Focea in s' Asia Minore. Su 'e Marsìglia est su primu portu frantzesu e de su Mediterràneu e su de bator portu europeu.

Su portu de Marsìglia umpare a su 'e Tolone fin sos aprodos printzipales de su cummerciu sardu in su XIX seculu.

## Riferimentos

|  |  |
| --- | --- |
| Controllu de autoridade | VIAF (EN) 157970874 · BNE (ES) XX452612 (data) · BNF (FR) cb11864855c (data) · GND (DE) 4037694-1 · HDS (DE, FR, IT) 006597 · LCCN (EN) n79108882 · MusicBrainz e815db74-f1aa-4fbc-a78c-f3e76f53409e · NARA 10045029 · NKC (EN, CS) ge129970 · NLG (EN) 177422 · SUDOC (FR) 026392356 · WorldCat Identities (EN) n79-108882 |
# Angelo Secchi

**Angelo Secchi** ( Reggio Emilia, 1818 – Roma, 1878), Astronomu, Gesuita. Direttore de s'Osservatoriu astronomicu de su Collegiu Romanu. Ada lassadu informatziones fruttu de osservatziones subra Marte e ateros pianetas. Ada istudiadu su Sole e sa macchias suas.

*Sui recenti progressi della meteorologia* (1861)
# Radiatzione infraruja

Ischema de s'ispetru eletromagnèticu
S'infraruju, **radiatzione infraruja** o lughe **infraruja** (**IR**) est sa parte de su ispetru eletromagnèticu cun una longària de unda prus larga de sa lughe visìbile ma prus curtza de sa radiatzione de micro-undas. Su nùmene suo signìficat "dae suta de su ruju", dae chi su ruju est su colore de sa lughe visìbile cun longhesa de unda prus manna (e duncas frecuèntzia prus bàscia). Sa radiatzione infraruja s'isterret in tres òrdines de mannesa, cun longàrias de unda de intre 700 nanòmetros e 1 millìmetru. Cun totu chi sos vertebrados non podent bìdere sa radiatzione infraruja in forma de lughe, dda podent sentire comente a calore pro mèdiu de terminatziones nervosas ispetzializadas de sa pedde connotas comente a termoretzetores.

## Postura intro su ispetru eletromagnèticu

Sa radiatzione infraruja faghet parte de su ispetru eletromagnèticu, chi includet totu sas frecuèntzias de sas undas eletromagnèticas, e s'òrdinat in funtzione de sa frecuèntzia de sos signales e de sa longària sua de unda de acordu cun su chi s'indicat a sa tabella imbeniente:

| Tipu de radiatzione | Frecuèntzia | Longària de unda |
| --- | --- | --- |
| Ionizante | > 3000 THz | < 100 nm |
| Ultra-basca (UV) | 750 - 3000 THz | 100 - 400 nm |
| Visìbile | 385 - 750 THz | 400 - 780 nm |
| Infraruja (IR) | 0,3 - 385 THz | 0,78 - 1000 µm |
| Micro-undas | 0,3 - 300 GHz | 1 - 1000 mm |
| Radiofrecuèntzias (RF) | 0,1 - 300 MHz | 1 - 3000 m |
| Frecuèntzias Estremas Bassas (ELF) | 0 - 300 Hz | = 5000 km |

## Impreu

Sa radiatzione infraruja est impreada a fitianu in sistemas de visione noturna, de allarme e in sistemas de trasmissione de datos.

Su sistema prus simpre de imbiu de datos est su telecuntrollu de dispositivos comente televisiones e àteros trastos domèsticos. Impreos prus cumplessos includent s'imbiu de sinnale a sistemas àudiu chene filos, una de is primas versiones de IEEE 802.11 (WiFi) e is protocollos IrDA pro sa comunicatzione intre dispositivos a istesiada curtza.
# Otzèanu Indianu

Artìculu in LSC

Mapa de s'Otzèanu Indianu
S'**Otzèanu Indianu** est un'otzèanu de sa Terra. In particulare, siat pro subrafache siat pro volùmene, intre sos tres otzèanos de sa Terra est su prus pagu istèrridu.

S'importu de s'Otzèanu Indianu comente ruta de trasida intre Àsia e Àfrica nd'at fatu iscenàriu de numerosas cuntierras. A càusa de sa mannària sua, niuna sìngula natzione dd'at dominadu fintzas a su cumintzu de su de 18 sèculos, cando sa Bretagna Manna at resissidu a cuntrollare pro meda tempus manna parte de sas terras chi dd'allindaiant.

## Referèntzias

|  |
| --- |
| **Is chimbe otzèanos de sa Terra** |
|  Patzìficu |  Atlànticu |  Indianu |  Àrticu |  Antàrticu |