# Newton (unidade)

Artìculu in LSC

Su **newton** est un'unidade derivada de sa fortza de su SI. Su sìmbulu suo est **N** e at retzidu su nùmene suo in onore de Isaac Newton, in reconnoschimentu de sos traballos suos in mecànica clàssica. Est istadu utilizadu sa prima bia a inghiriu de s'annu 1904, ma no est istadu finas a su 1948 chi su newton est istadu adotadu ufitzialmente dae sa Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras (CGPM) comente a nùmene pro s'unidade de fortza mks.

## Definitzione

Unu newton est eguale a sa cantidade de fortza netzessària in su bòidu pro dare a una massa de unu chilogrammu un'atzellerada de 1 metru/segundu2.

Custu si podet espressare matematicamente comente:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Custa definitzione si fundat supra sa relatzione intre fortzas e atzelleradas chi s'aberit de sa segunda lege de Newton:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 Ue **F** est s'*a **fortza,** a **est s'atzellerada e** m **sa massa. Si si rapresentat s'ecuatzione de sa fortza, sostituinde cun magnitùdines de su Sistema Internatzionale restat:. WIKINIUM\_MATH\_PH\_4Su newton est s'unidade de fortza de su SI, e nd'est un**unidade derivada* ca si definit in funtzione de àteras unidades.

Bidu chi su pesu est una mesura de sa fortza intre duos ogetos dèpida a sa gravidade, su newton est puru una mesura de su pesu, vàlida in unu puntu dadu. Una massa de unu chilogrammu tenet unu pesu chi s'acurtziat a 9,81 newtons. Sa paristòria ispiegat chi Isaac Newton s'est ispiradu in sa ruta de una mela pro disvilupare sa teoria sua de sa gravidade e pro una cointzidèntzia curiosa su pesu de una mela minore est belle unu newton: un'ogetu de una massa de 101,94 grammos pesat 1 newton in sa superfìtzie de sa Terra.

Una àtera definitzione de Newton, est chi si podet cunsiderare sa fortza chi frunit un'impèllida a resone de WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 . Custu cheret nàrrere chi si s'àplicat de sighida una fortza de 1 newton in unu corpus puntuale de massa 1 kg, cada segundu, sa lestresa s'at a ismanniare in 1 m/s.

A su limbàgiu comunu, non sientìficu, si costumat a confùndere sa massa, chi si medit in chilogrammos, cun su pesu, chi si depet medire in newtons. Ischende chi una massa de unu chilogrammu pesat belle 10 N a sa superfìtzie de sa Terra (9,81 N est su balore chi s'utilizat a fitianu si si cunsìderat chi s'atzellerada de sa gravidade, g, est de 9,81 m/s2), si podet ammìtere chi 1 chilogrammu-fortza (un'antiga unidade chi annanghet confusione) est in pràtica ecuivalente a 10 N in càrculos fitianos o de ingegneria, semper chi non rechedent tzerta pretzisione.

## Mùltiplos

| Mùltiplu | Nùmene | Sìmbulu | Sutamùltiplu | Nùmene | Sìmbulu |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 101 | decanewton | daN | 10–1 | decinewton | dN |
| 102 | etonewton | hN | 10–2 | tzentinewton | cN |
| 103 | chilonewton | kN | 10–3 | millinewton | mN |
| 106 | meganewton | MN | 10–6 | micronewton | µN |
| 109 | giganewton | GN | 10–9 | nanonewton | nN |
| 1012 | teranewton | TN | 10–12 | piconewton | pN |
| 1015 | petanewton | PN | 10–15 | femtonewton | fN |
| 1018 | esanewton | IN | 10–18 | atonewton | aN |
| 1021 | zetanewton | ZN | 10–21 | zeptonewton | zN |
| 1024 | yotanewton | YN | 10–24 | yoctonewton | yN |

## Tàula de cunversiones

**Unidades de fortza**|  | Newton(unidade de su SI)  | Dina | Chilu-fortza | Libbra-fortza | Libbra (unidade de massa) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 N | ≡ 1 kg m/s2 | = 105 dynes | ≈ 0.10197 kgf | ≈ 0.22481 lbf | ≈ 7.2330 lb |
| 1 prandet | = 10−5 N | ≡ 1 g·cm/s² | ≈ 1.0197×10−6 kgf | ≈ 2.2481×10−6 lbf | ≈ 7.2330×10−5 lb |
| 1 kgf | = 9.80665 N | = 980665 dynes | ≡ *gn*·(1 kg) | ≈ 2.2046 lbf | ≈ 70.932 lb |
| 1 lbf | ≈ 4.448222 N | ≈ 444822 dynes | ≈ 0.45359 kgf | ≡ gn·(1 lb) | ≈ 32.174 lb |
| 1 lb | ≈ 0.138255 N | ≈ 13825 dynes | ≈ 0.014098 kgf | ≈ 0.031081 lbf | ≡ 1 lb·ft/s² |
|
Su balore de *gn* est utilizadu inoghe pro totu sas unidades de Gravidade. |

## Esempros

* 1 N est sa fortza de sa gravidade de sa Terra subra un'ogetu cun una massa de belle 102 g (1/9,8 kg), comente una mela minore.
* Est fitianu bìdere fortzas espressadas in kilonewtons o kN, in ue 1 kN = 1.000 N.
* Sa potèntzia de su mòssigu de sos animales si podet espressare in newtons:
	+ Si càrculat chi sa barra de s'allosàuru podiat tènnere una fortza intre de 805 e 2.148 N. Sende gasi, su concale fiat bastante forte comente pro aguantare una fortza de guasi 55.500 N de fortza verticale contra sas dentes, de manera chi est bastante dàbile chi custu dinosàuru aprofitaret sa fortza de su concale pro ochire e mastigare sas predas suas.
	+ Sos alligadores podent fàghere una fortza de mòssigu de belle 13.000 N.
	+ Sos leones podent mòssere cun una fortza de unos 4.167 N, e sos leopardos cun una fortza de unos 2.268 N.
* Sos mìssiles atzeleradores sòlidos de sos navios ispatziales frunint una fortza de 12.500.000 N cadaunu durante sa ghetadura, cosa chi rapresentat su 83% de s'impèllida totale netzessària pro sa ghetadura.
* Su motore de sa sonda ispatziale Marineri4, sa prima a subravolare su praneta Marte cun èsitu positivu, faghiat una fortza de impèllida de 222 N.
* Sa prima tapa de su mìssile Saturn V faghiat una fortza de impèllida de prus de 34 milliones de newtons. Sa segunda tapa, in càmbiu, teniat una fortza de impèllida de 5,1 milliones de newtons, e sa tapas de tres 1,0001 milliones de newtons.
* S'atratzione de sa Terra pro una persone de unos 70 kg est, belle, uguale a 687 N.

* Mariner 4 (222 N)
* Allosàuru (805-2.148 N)
* Leone (4.167 N)
* Prima tapa de Saturn V (34.000.000 N)

## Impreu de su newton

### Impreu fitianu de sos chilonewtons in sa costrutzione

A s'ispissu sos chilonewtons s'impreant pro riflètere su balore de sugetzione de seguridade de gantzos, àncoras e àteras ainas de s'indùstria de sa costrutzione. S'impreat puru in sas ispetzificatziones de s'atretzadura de alpinismu. Si podent annuntziare in chilonewtons (kN) tantu sa càrriga de traballu segura in riferimentu a sa tensione mecànica e sa tensione chi segat.

1 kN agualat a una càrriga de 101,97162 chilogrammos, ma fintzas multiplicare su balore in chilonewtons pro 100 est unu mètodu bonu de càrculu.

### Ispinta

Sas caraterìsticas de sos motores de reatzione dant balores de ispinta in chilonewtons, pro medire sas prestatziones propulsivas de una pranta de potèntzia pro un'aeroplanu.

## Notas e riferimentos

## Bidais fintzas

* Dinamòmetru, un'istrumentu de medida utilizada dae s'indùstria pro medire sa fortza.
* Joule, un'unidade de energia chi mesura sa cantidade de traballu fatu dae una fortza de unu newton durante unu metru.
* Magnitùdine fìsica
* Pascal, un'unidade de pressione ecuivalente a unu newton pro metru cuadru.
* Sistema Internatzionale de Unidades (SI)
* Chilogrammu-fortza, un'unidade antiga de fortza.

## Ligàmenes esternos

* (CA) Web subra sa vida de Isaac Newton Archiviadu su 6 ghennàrgiu 2012 in s'Internet Archive., cun informatzione e problemas pràticos subra s'unidade de mesura
* (CA) Unidades de medida printzipales Archiviadu su 28 abrile 2009 in s'Internet Archive. de su Sistema Internatzionale
* (**EN**) Web de sa Cunferèntzia Generale de Pesos e Misuras (**EN**),
* (**EN**) Definitzione de Newton Archiviadu su 15 martzu 2012 in s'Internet Archive. in NationMaster.
* (**EN**) Definitzione de Newton in s'Enciclopèdia Britànica.