Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Reunione (ìsula)

Artìculu in LSC

Mapa de s'ìsula
**Reunione** (in frantzesu *La Réunion*) est un'ìsula africana in s'otzèanu Indianu, chi pertenet a su grupu de is ìsulas Mascarenas, chi format unu dipartimentu e una regione ultramarinu (DROM) frantzesu. S'agatat unos 700 chilòmetros a s'estu de su Madagascàr e pagu prus de 200 chilòmetros a su sud-ovest de Maurìtziu. Si cunsìderat una regione ultraperifèrica de s'Unione Europea. Sa capitale est Saint-Denis.

Tenet istèrrida de 2.512 km² pro unos 763.000 bividores. Tantis sas tzitades comente is terras de coltivu si cuntzentrant làcana sa costera, sende chi s'internu est montosu est meda e aspru. Est de orìgine vulcànica e su pitzu prus artu est su Piton des Neiges (3.070 m), vulcanu istudadu, a chi sighet su Piton de la Fournaise (2.631 m), galu ativu.

Fintzas a su 2005, sas gai naradas ìsulas ispèrdidas de s'otzèanu Indianu (Bassas da Ìndia, Europa, Gloriosas, Juan de Nova e Tromelin) dipendiant dae Reunione, e oe in die sunt amministradas dae su prefetu de sas Terras Australes e Antàrticas Frantzesas.

## Àteros progetos

Istendarte
Posidura in su mundu cun respetu a sa Frantza
# MENA

Istados chi a su solitu si pensant faghende parte de MENA.     A bortas pensados faghende parte de sa regione.
Su faeddu **MENA** bolet narrere *Middle East and North Africa* (Oriente Mediu e Africa de su Nord) e narat su matessi cuntzetu de Oriente Mediu Mannu. Est una peraula chi a s'ispissu si impreat in academia e in sos ambientes militares e de s'economia.

Sa regione MENA ch'andat dae su Marocco a s'Iran e bi cumprendet sa prus parte de sos istados mediorentales e de su Maghreb. Sa populatzione sua diat a essere, a su mancu, de unos 381 miliones de persones, est a narrere su 6% de sa populatzione peri totu su mundu; s'istimatzione massima la bolet a unos 523 miliones.

## Agantzos de foras

* *MENA* in sa Banca Mundiale
# Berlinu

Articulu in logudoresu

Sa janna de Brandenburgu, unu de sos simbolos de sa tzitadeSa bandela de Berlinu
Posidura in Germània
**Berlinu** est sa capitale e unu de sos seighi istados de sa Germània. Ada una populatzione de 3,4 milliones edd'est sa tzitade pius manna de sa natzione.
S'agatat in su nord-est de sa Germania subra su Riu Spree, edd'est in su centru de s'area metropolitana de Berlinu/Brandeburgu, chi contat 4 milliones e mesu de abitantes. Unu terzu de s'area de sa tzitade est cumposta de parcos, giardinos, rios e lagos.

De su 1961 a su 1989 sa tzitade de Berlinu est istada partzida in duos: Berlinu Est, capitale de sa Repùblica Democràtica Tedesca e Berlinu Ovest, Capitale de sa Repùblica Federale Tedesca, cun su famadu Muru de Berlinu. De su muru abarrant oe unos cantos bìculos; su prus famadu de issos est connotu comente East Side Gallery.

## Distretos amministrativos

12 Distretos amministrativos| **Distretu** | **Bividores** | **Tirada (km²)** | **Densidade (biv./km²)** |
| Mitte | 361.986 | 39,47 | 9.171 |
| Friedrichshain-Kreuzberg | 271.856 | 52,29 | 5.199 |
| Pankow | 391.204 | 103,01 | 3.793 |
| Charlottenburg-Wilmersdorf | 314.565 | 64,72 | 4.863 |
| Spandau | 235.309 | 91,91 | 2.561 |
| Steglitz-Zehlendorf | 290.117 | 102,50 | 2.829 |
| Tempelhof-Schöneberg | 338.185 | 53,09 | 6.375 |
| Neukölln | 318.026 | 44,93 | 7.078 |
| Treptow-Köpenick | 256.915 | 168,42 | 1.532 |
| Marzahn-Hellersdorf | 258.569 | 61,74 | 4.183 |
| Lichtenberg | 280.905 | 52,29 | 5.390 |
| Reinickendorf | 257.193 | 89,46 | 2.879 |

## Àteros progetos

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Germània |  |
| Istados federados |  Àssia -  Baden-Württemberg -  Bàscia Sassònia -  Baviera -  Brandeburgu -  Meclemburgu-Pomerània Otzidentale -  Renània de su Norte-Westfàlia -  Renània-Palatinadu -  Saarland -  Sassònia -  Sassònia-Anhalt -  Schleswig-Holstein -  Turìngia - |
| Tzitades istadu |  Berlinu -  Brema -  Amburgu |
# Iran

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **logudoresa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · LSC · nugoresu

Postura de s'Iran intre su mundu asiàticu e su mundu àrabu
S'istemma
Sa bandera
S'**Iran** (in sa limba persiana: ايران‎, *Iran*), est una natzione mediorientale se su sud-ovest asiàticu.

Fintzas a su 1935 si tzerriada Pèrsia. Sa capitale est Teheran.
# Queensland

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Bandera
Posidura in Austràlia
Su **Queensland** (pronùntzia [ˈkwiːnzlənd] o [ˈkwiːnzlænd]) est un'istadu de s'Austràlia chi òcupat sa parte nord-orientale de su continente. Allàcanat a ovest cun su Territòriu de su Norte, a sud-ovest cun s'Austràlia Meridionale e a sud cun su Nou Galles de su Sud; a estu si ghetat a su mare de is Coraddos e de s'otzèanu Patzìficu. Est su segundu Istadu australianu pro tirada a pustis de s'Austràlia Otzidentale e su de tres prus pobulados a pustis de su Nou Galles de su Sud e su Victòria.

Intre unos 40 000 e 65 000 annos faghet sa zona fiat cumintzada a èssere populada dae sos indìgenos e de sos isulanos lòmpidos de s'Istrintu de Torres. A fatu, su Queensland fiat fatu una colònia de sa corona britànnica, chi fiat ischirriada dae su Nou Galles de su Sud su 6 de làmpadas 1859, una data famada a livellu istatale denominada Queensland Day.

S'àrea chi costituit sa capitale de s'Istadu, Brisbane, fiat in orìgine sa colònia penale de Moreton Bay, chi fiat impreada che a logu pro is presoneris recadivos. S'istadu a fatu aiat incoragidu s'immigratzione, e s'economia de su Queensland est dominada dae su setore agrìculu, turìsticu e de su setore mineràriu.

Sa populatzione est cuntzentrada in su sud-est de su Queensland. In ie s'agatant is tzitades de Brisbane, Logan City, Redland City, Ipswich, Toowoomba. Unos àteros importantes tzentros regionales sunt Cairns, Townsville, Mackay, Rockhampton, Bundaberg, Hervey Bay, Ingham e Mount Isa. Su Queensland est fatu fatu naradu *Sunshine State*, in cantu gosat de unu clima caente e una parte consideràbile de s'Istadu s'agatat in is tròpicos.

## Àteros progetos
# Algeri

Artìculu in LSC

Panorama aèreu
**Algeri** (in àrabu الجزائر *al-Jaza'ir*, literalmente "sas ìsulas"; in amazic *Dzayer*; in frantzesu *Alger*; antigamente, *Icosium*) est sa capitale e sa prus tzitade manna de Algeria. De acòrdiu cun su tzensu de s'annu 1998, sa populatzione de sa tzitade fiat de 1.519.570 bividores (narados algerinos), cun totu chi s'àrea metropolitana sua arribaiat a contare 2.135.630 bividores. Narada puru *al-Bahja* (البهجة) o "Algeri sa Bianca" pro more de su colore biancu de sos fàbricos suos, est situada in su nord-ovest de Àfrica, in manera cuncreta in sa costera de su mare Mediterràneu, e disponet de su portu prus importante de sa zona.

Algeri est crèschida meda in is annos ùrtimos, e sighet a cunservare s'incantu de sa tzitade betza. Difatis, sa fortalesa antiga o *casbah* est istada cunsiderada Patrimòniu de s'Umanidade dae s'UNESCO in su 1992.

## Àteros progetos
# Socrate

Articulu in logudoresu

**Socrate** (in gregu Σωκράτης, *Sōkrátēs*; Atene, 469 a.C. – Atene, 399 a.C.) est istadu  unu filòsofu gregu antigu.

## Socrate

Socrate no s'adi lassau nudda de iscrittu, poitta creia ca sa beridadi deppiat essi ciccada in su *dialegesthai* (discursu) e no podia essi iscritta, ca sinunca ia tentu unu valori dogmaticu. Tottu cussu chi sciesu de sa bida e de sa folosofia sua si danti nau, printzipalmenti, Platone e Senofonte chi funti istaus alunnus suus e Aristotele. Nasciu in su 470 a.C. a Atene in Grèghia, fillu de Sofronisco e de Fenerete, in su piseddidade ia istudiadu sa *physis*cun Anassagora, e agoa, no appanadu de custu, incumenzò a istudiai s'omini, commenti is *sophisteis*. Adi spendiu totu sa bida po sa filosofia, i edi mottu po issa, in su 399 a.C.
Socrate fudi una de is prus importantis figuras de sa filosofia, ca finzasa filosufus de su '900, cummenti Nietzsche e Kierkegaard, anti pigau ispuntu de issu.

## Socrate e is Sofistas

Socrate arribada in d'unu momentu particolari po sa filosofia gréga, sa presentzia de is Sofistas.
Communti issus, Socrate, si cuncintrada in s'omini e aintru de issu ciccada sa veridadi,
# 1924

Articulu in logudoresu

S'annu **1924** (MCMXXIV in nùmeros romanos) est un annu incomintzadu in martis a segunda de su calendàriu gregorianu.

## Fattos

## Naschidos

* Franco Basaglia
* Marlon Brando
* Anthony Caro
* Diego Carpitella
* Eleonora Duse
* Luigi Nono
* Colin Ward

## Mortos
# Edade antiga

Artìculu in LSC

S'Isfinge cun a palas sa piràmide de Chèope, in Egitu

| Istòria universale |
| --- |
|  |
| **Preistòria** |
| Paleolìticu - Neolìticu Edade de su ràmene - Edade de su brunzu Edade de su ferru |
| **Edade antiga** |
| Mesopotàmia - Egitu Antigu Tziviltade de sa badde de s'Indus Tziviltade nuraghesa Fenìtzios - Etruscos - Cartaginesos Antighidade clàssica (Gregos, Romanos)
Tzina antiga - Ìndia antiga  |
| **Edade mèdia** |
| Edade Mèdia Arta Edade Mèdia Tzentrale Edade Mèdia Bàscia Impèriu Romanu de Oriente  |
| **Edade moderna** |
| Edade de sas esploratziones Rinaschimentu Barocu - Illuminismu Rivolutzione frantzesa Rivolutzione industriale  |
| **Edade cuntemporànea** |
| Prima Gherra Mundiale Segunda Gherra Mundiale Gherra frida
Istòria de su tempus presente |
|

---

v • d • e |

S'**edade antiga** est unu perìodu traditzionale, meda impitadu in sa periodizatzione de s'istòria umana, definidu dae s'artziada e de s'isvilupu de is primas tzivilizatziones chi ant tentu iscriidura, naradas pro custu *tziviltades antigas*. Traditzionalmente est istadu su perìodu de inghitzu de s'istòria propiamente narada, comintzada cun s'imbentu de s'iscriidura, pretzèdida de sa preistòria. Segundu unos cantos ischemas de classificatzione esistet una tapa narada *protoistòria*, intre sa preistòria e s'edade antiga, definida dae s'artziada de is primas tzivilitades chentza de iscriidura.

Durante s'edade antiga fiant nàschidas e si fiant isvilupadas chentos de tziviltades de importu manni in totu is continentis, medas de chi aiant ingenneradu produtos, istitutziones, connoschèntzias e balore chi galu oe in die s'agatant presentes in s'atualidade, dae sos Sumeros ( su de 4 millèniu a.C.) e s'Antigu Egitu, passende pro is tziviltades vèdicas in Ìndia, sa Tzina Antiga, is Gregos e Romanos, s'impèriu achemènide in Pèrsia, s'impèriu Khmer in Indotzina e medas àteros.

In su cursu de s'Edade Antiga fiant pesadas tzitades e fiat abiadu su protzessu de urbanizatzione, s'Istadu, su deretu e sa lege, comente fintzas religiones mannas comente su buddismu e su giudeu-cristianèsimu.

## Àteros progetos
# Martinica

Artìculu in LSC

Bandera
Posidura in su mundu cun respetu a sa Frantza
Bista de s'ispàtziu
Sa **Martinica** (in frantzesu: *Martinique*; in crèolu martinicanu: *Matnik* o *Matinik*) est un'ìsula chi costituit una regione e unu dipartimentu ultramarinu (ROM-DOM) frantzesu. Posta in sas Antillas Minores, intre su mare de is Caràibes in s'ovest e s'otzèanu Atlànticu in s'estu, est ischirriada dae s'ìsula de Dominica, in su norte, dae su passu de sa Martinica, e de Saint Lucia, in su sud, dae su canale de Saint Lucia. Est cunsiderada regione ultraperifèrica de s'Unione Europea. Tenet istèrrida de 1.128 km2 e contat 393.000 bividores (segundu s'istima de su 2004). Sa capitale est Fort-de-France.

## Istòria

S'ìsula, comente àteras de is Caràibes, giai fiat bìvida in su 6000 a.C. Su populamentu est bènnidu fortsis dae s'Orinoco e dae s'ìsula de Trinidad, cun una sotziedade chentza de una divisione ispetziale de fainas e chentza de gerarchia sotziale peruna, in comunidades organizadas in cussòrgias minores.
Fiat ocupada su 15 de cabudanni de su 1635 dae Pierre Belain de Esnambuc e 150 colonos in nùmene de sa Frantza, chia aiant fundadu sa tzitade de Saint-Pierre, sa prima frantzesa permanente in is Caràibes.

## Populatzione

Ratzialmente su 91,4% de sa pobulatzione est niedda o mulata, chi benit de Àfrica e faeddat su crèolu naradu *creole*, resurtadu dae su cuntatu de su frantzesu cun limbas africanas e caraìbicas. Su 5,1% de sa pobulatzione est costituida dae biancos de raighinas frantzesas, narados béké o *bétjé* (unos 3000). Unu 1,9% de is bividores sunt asiàticos (mescamente indùs, tzinesos e àteros asiàticos). Pro su chi pertocat is religiones, su 85,3% de sos martinichesos sunt catòlicos romanos, e de sos àteros su 3,1% sunt aventistes de sa de sete dies, su 0,6% testimòngios de Gèova, su 0,5% baha’e, su 0,5% sunt musulmanos e unu 0,5% induistas.

## Economia

Sa massaria si fundat subra su cultivu de sa canna de tzùcaru, banana, ananassu tropicale e sa manioca, economia de is antigas prantedos coloniales. B'ant indùstrias de tzùcaru, de lambicadura de rum e de cunservas de fruta, e fintzas isfrutamentu forestale e de pisca. Su turismu est sa printzipale atividade econòmica.
Su 73% de sa populatzione ativa traballat in su setore tertziàriu, mentras chi unu 17% traballat in s'indùstria e petzi unu 10% in su setore agràriu. Su cummèrtziu e isfrutu de sa massaria, dedicada de su totu a s'esportatzione, est unu monopòliu de sa Frantza metropolitana. In ùrtimu si mantenet gràtzias a sos agiudos de Frantza e de s'Unione Europea, sende chi unu 20% de is produtos importados sunt alimentares. Essende s'economia tantis dipendente dae foras, sunfrit unu tassu de disimpreu endèmicu de su 25%, cosa chi puru at provocadu emigratziones a sa metropolitana. In s'ìsula non b'ant ferrovias.

## Àteros progetos
# Fúbalu

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **nugoresa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · LSC · logudoresu

Fùbalu
Su **jocu de sa bòcia** o **fúbalu** (*football* in inglesu) est un'isport imbentau in Inghilterra in su sèculu de XIX.

Su jocu de sa bocia, comente si jocat como, lu ant codificau in Inghilterra cando in su 1863 iant istabilidu sas regulas de su jocu (*Laws of the Game*). Su jocu de su pallone, a libellu internatzionale, est gubernau dae sa Fédération Internationale de Football Association connota dae totus cun sa sigla FIFA. Sa cumpetitzione prus de importu est su campionau mundiale chi ddu jocant donzi bator annos; custu eventu est su prus sichiu de totu su mundu, difatis s'audience est su dòpiu de sa de sas Olimpiades.

## Su jocu

Si acarant duas trumas de ùndighi jocadores, chircande onzi una de ghetare sa botza a intro de sa retza de s'atera.

Sa cartina ammustrat sa popularidade de su pallone in su mundu. Sa natziones in ube est prus famosu sunt marcadas in birde e in ube no sunt in ruju.
## Referèntzias
# Astùrias

Artìculu in LSC

Bandera de is Astùrias
Su **Printzipadu de is Astùrias** (in ispagnolu: **Principado de Asturias**; in asturianu: **Principáu d'Asturies**) est una comunidade autònoma uniprovintziale de s'Ispagna. At otentu s'ìstatutu de printzipadu cando s'erederi a sa corona de Ispanga at tentu tìtulu de prìntzipe de is Astùrias.

Su cabulogu est Oviedo, sa limba uffitziale s'ispagnolu, s'asturianu (naradu fintzas *bable*) non tenet peruna uffitzialidade ma est amparadu de s'istatutu autònomu de is Astùrias.

Su territòriu tirat a una istèrrida de 10 604 km² e contat unos 1.042.000 bividores (2016), chi andant però amenguende·nche.

Sa majoria de is bividores de sa regione s'agagat cuntzentrada mescamente in sa zona tzentrale, e sa bidda prus manna est Gijón, sighida de Oviedo e Avilés.

Su rèdditu de is Astùrias est aparagonàbile a is de Toscana e Friuli-Venetzia Giùlia de Itàlia.

## Àteros progetos
# Tristan da Cunha

Articulu in campidanesu

**Tristan da Cunha** est unu gruppu sperdidu de isulas de s'Oceanu Atrantigu meridionali,
distanti 2816 km (1750 miglias) de su Sud Africa e 3360 km (2088 miglias) de su Sud Ameriga.
fairi pati de is Territorius britannicus de s'Atrantigu e sa seu amministrativa est s'isula de Sant'Aleni, ki est 2161 km (1350 miglias) prus a nord. Su territoriu est cumpostu de s'isula principali, Tristan da Cunha (98 km²), e de una pariga de isulas senne abitantis: s'Isula Inaccessible e is Isulas Nightingale. Puru s'Isula Gough, posta a 395 km a sud est de s'isula principali, fairi parti de su territoriu.

## Collegamentus de foras

* Sito ufficiale di Tristan da Cunha
* L'isola che c'è Archiviadu su 18 ghennàrgiu 2008 in s'Internet Archive. di Guido Belli
*  URL consultadu su 2 freàrgiu 2008 (archiviadu dae s'url originale su 30 làmpadas 2012). Paràmetru disconnotu `archiveurl` ignoradu (agiudu); Paràmetru disconnotu `title` ignoradu (fortzi cherias iscrìere `tìtulu`) (agiudu); Paràmetru disconnotu `archivedate` ignoradu (agiudu); Paràmetru `tìtulu` bòidu o chi mancat (agiudu)
*  URL consultadu su 2 freàrgiu 2008 (archiviadu dae s'url originale su 29 làmpadas 2011). Paràmetru disconnotu `archiveurl` ignoradu (agiudu); Paràmetru disconnotu `title` ignoradu (fortzi cherias iscrìere `tìtulu`) (agiudu); Paràmetru disconnotu `archivedate` ignoradu (agiudu); Paràmetru `tìtulu` bòidu o chi mancat (agiudu)
* Foto Archiviadu su 19 santugaine 2008 in s'Internet Archive.
* Altra bibliografia Archiviadu su 22 freàrgiu 2007 in s'Internet Archive.
* Il codice postale per l'isola remota – BBC News