Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Malària

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Malària |
| --- |
|  *Plasmodium falciparum* in su sambene |
|  Ispaniadura endèmica de sa malària in su mundu |
| Ispetzialidade |
| Infetivologia |
| Classificatzione e risursas esternas |
| ICD-10 | B50 ; B51 ; B52 ; B53 ; B54  |
| Sìntomos | calentura intermitente, calentura periòdica, epatomegalia, isplenomegalia, anemia, iterìtzia |
| Càusa | *Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium malariae, Plasmodium ovale, Plasmodium e Plasmodium knowlesi* |
| Sinònimos e Variantes |
| malàrica, malaghera |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

Sa **malària** o **malàghera** o **malàrica** est una parassitosi, maladia causada de is parassitos protozoos de su gènere Plasmodium.

Intre de is bàrias ispètzias de su Plasmodium, bator sunt is prus ispaniadas, ma sa prus perigulosa est su *Plasmodium falciparum*, chi in is sugetos imfestados dat prus artas pertzentuales de morte.

Su parassita sighit a bìvere in is infestados cronicamente e est trasmìtidu peri sa ispitzuladura de sintzulas cun sambene impestadu de gènere *Anopheles*.

Sa malària est sa parassitosi prus ispaniada, e si manifestat cun cuadru clìnicu de maladia caraterizadu pro si presentare acutamente cun calentura e sìngias disvariadas segundu s'ispètzia infetante.

Si podet agatare che maladia endèmica in àreas de su mundu comente Amèrica de su Sud, Àfrica e Àsia, ma fatu·fatu podet interessare fintzas paisos chi s'agatant in àreas climàticas temperadas, in ue is casos sunt dados de is mòvidas de pessones dae is àreas cun endemia.

## Pàginas ligadas

* Die mundiale de sa tzìntzula

## Àteros progetos
# Teoria de sa evolutzioni

Sa **Evolutzioni** esti unu cambiamentu de is caratteristicas ereditabilis de una populatzioni biologica apustis de medas generatzionis. Custas caratteristicas funti s'espressioni de is genus che passanta de padri a fillu candu c'esti sa riprodutzioni. A intru de una populatzioni ci podinti essi mutatzionis, recombinatzionis geneticas e ateras variatzionis geneticas. Sa evolutzioni benniri candu sa seletzioni naturali - commenti puru sa seletzioni sessuali - traballara in pitzus de custas variatzionis, e custu fairi calincunas caratteristicas prus comuni e calincunas prus raras. Esti custu protzessu de sa evolutzioni che ari fattu nasciri sa biodiversidadi de ispetzias in sa Terra.
# Charles Darwin

Articulu in campidanesu

**Charles Robert Darwin**, (/ˈdɑrwɪn/; 12 Freargiu 1809 – 19 Abrile 1882) fiara unu naturalista e geologu inglesu, meda connottu po sa sua teoria de sa evolutzioni. Darwin ari publicau sa sua teoria de sa evolutzioni in su libru "S'origini de is ispetzias" in su 1859 a pustis de annus de istudios e a pustis de sa ispeditzioni navali de su Beagle. In particulari s'istudios de is animales de sa isulas Galapagos in 1835 anti contribuiu meda a convinciri Darwin de sa bontadi de sa sua teoria.
# Biologia

Sa **Biologia** (de su grecu βίος, biòs= bida e λόγος,logos= istudiu) est s'istùdiu de sa bida segundu sos mètodos de sa sièntzia moderna.

Sa biologia includit medas materias ispissu funt cunsideradas indipendentis, is primus a proponi custu tremini fuint, in sos comintzos de XIX securu, Jean-Baptiste de Lamarck e Gottfried Reinhold Treviranus.

---

## Sos livellos de istùdiu de sa Biologia

* a livellu molecolari, cun sa biologia molecolari, sa biochimica e sa genetica molecolari;
* a livellu tzellulari, cun sa citologia;
* a livellu pluritzellulari, con sa fisiologia, anatomia e s'istologia;
* a livellu de progressu de unu solu organismu, cun sa biologia de su progressu;
* a livellu de pobolatzioni de organismos, cun sa genitica de sas pobolatzionis e cun sa etologia;
* a livellu de medas generis, cun sa sistematica;
* a livellu ancora pru mannu badi s'ecologia e sos ustudios de s'evolutzioni
* e s'urtimu livellu ca esti progressendi in custus urtimus tempus esti la esobiologia, ca buscada sa vida foras de sa terra

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Iscièntzia

**Iscièntzia** in su sentidu prus ampru si referit a calesisiat connoschèntzia o abilidade, mascamente (ma no petzi) cando faghet a la mesurare. Sa faedda *iscièntzia* descriet puru calesisiat campu de istùdiu sistemàticu o sa connoschèntzia tirada de unu istùdiu de gai. Prus a s'istrinta, *iscièntzia* si referit a unu sistema de achirire connoschèntzia fundadu in sa isperimentadura, e finas a su corpus de connoschèntzias organisadas chi sos òmines ant tiradu dae chircas de gai.

Sos campos de iscièntzia sunt pro su prus classificados segundu duas lìneas printzipales:

* Iscièntzias naturales, s'istùdiu de sos fenòmenos naturales;
* Iscièntzias sotziales, s'istùdiu de su cumportamentu umanu e de sa sotziedade.
# Ernst Mayr

Ernst Mayr (1994)
**Ernst Mayr** (Kempten, Germània -5 de triulas 1904 - Bedford, Massachusetts, USA 3 de freàrgiu 2005) fiat unu isientziadu e filosofu tedescu.

Issu est istadu educadu in leges e in Biologia.
# Grètzia Antiga

Artìculu in LSC

Su mundu gregu a cara de su 550 a.C.

| Istòria universale |
| --- |
|  |
| **Preistòria** |
| Paleolìticu - Neolìticu Edade de su ràmene - Edade de su brunzu Edade de su ferru |
| **Edade antiga** |
| Mesopotàmia - Egitu Antigu Tziviltade de sa badde de s'Indus Tziviltade nuraghesa Fenìtzios - Etruscos - Cartaginesos Antighidade clàssica (Gregos, Romanos)
Tzina antiga - Ìndia antiga  |
| **Edade mèdia** |
| Edade Mèdia Arta Edade Mèdia Tzentrale Edade Mèdia Bàscia Impèriu Romanu de Oriente  |
| **Edade moderna** |
| Edade de sas esploratziones Rinaschimentu Barocu - Illuminismu Rivolutzione frantzesa Rivolutzione industriale  |
| **Edade cuntemporànea** |
| Prima Gherra Mundiale Segunda Gherra Mundiale Gherra frida
Istòria de su tempus presente |
|

---

v • d • e |

Cun su trèmene **Grètzia antiga** s'identìficat sa tziviltade chi si fiat isvilupada in sa Grèghia continentale, in Albania, in sas ìsulas de su Mare Egeu, in sas costeras de su Mare Nieddu e de sa Turchia otzidentale, in Sitzìlia, in sas zonas de costera de s'Itàlia Meridionale (complessivamente denominadas a pustis Manna Grètzia), in Nordàfrica, in Còrsica, in sas costeras orientales de Ispagna e sas meridionales de sa Frantza.

Sa cultura grega, mancari sa cunformatzione geogràfica de su continente favoriat s'iscera de plùrimas unidades polìticas indipendentes (sas *poleis*), est istada unu fenòmenu omogèneu, chi at interessadu totu sas gentes ellènicas, acomunadas dae sa matessi limba. Sa cultura grega atibiaiat meda importu a su chirca de connoschèntzia e de sa beridade. Pro sos gregos s'acostare a sa beridade sinnificaiat s'acostare a sa divinidade; duncas atibiaiant unu valore casi religiosu a su connoschimentu e a sas sièntzias. In custu cuntestu sos antigos gregos aiant intuidu s'importu de sa matemàtica in sa chirca de unu connoschimentu prus pròssimu a sa beridade. Custu diat ispricare comente sa tziviltade grega siat resissida, in su giru de pagos sèculos e cun una populatzione limitada in nùmeru, a imbàtere notèvoles traguardos in sa filosofia, in sa matemàtica e in sas sièntzias.
# Edade mèdia

Artìculu in LSC

Mapa de s'Europa in s'814 p.C.

| Istòria universale |
| --- |
|  |
| **Preistòria** |
| Paleolìticu - Neolìticu Edade de su ràmene - Edade de su brunzu Edade de su ferru |
| **Edade antiga** |
| Mesopotàmia - Egitu Antigu Tziviltade de sa badde de s'Indus Tziviltade nuraghesa Fenìtzios - Etruscos - Cartaginesos Antighidade clàssica (Gregos, Romanos)
Tzina antiga - Ìndia antiga  |
| **Edade mèdia** |
| Edade Mèdia Arta Edade Mèdia Tzentrale Edade Mèdia Bàscia Impèriu Romanu de Oriente  |
| **Edade moderna** |
| Edade de sas esploratziones Rinaschimentu Barocu - Illuminismu Rivolutzione frantzesa Rivolutzione industriale  |
| **Edade cuntemporànea** |
| Prima Gherra Mundiale Segunda Gherra Mundiale Gherra frida
Istòria de su tempus presente |
|

---

v • d • e |

S'**Edade Mèdia** est unu perìodu longu de istòria de s'Europa chi s'agatat cumpresu intre s'Edade Clàssica e s'Edade Moderna. Pro cumbènidu benit fatu comintzare a s'arruta de s'Impèriu Romanu de Otzidente, in su 476 p.C., cun sa depositzione de s'ùrtimu re Ròmulu Augùstulu, e benit fatu agabare cun s'iscoberta de s'Amèrica gràtzias a Cristolu Columbu in su 1492.

In beridade sas datas de comintzu e de fine bariant segundu sas istòrias de sos istados e de sas teorias de sos istòricos, aici chi benint cunsiderados fintzas su 410 (sachìgiu de Roma) a comintzu, e a agabos su 1453 (arruta de s'Impèriu Romanu de Oriente) o su 1517 (sas norantachimbe tesis de Martin Luther) o fintzas su 1492 matessi, cunsideradu imbetzes pro sa recunchista ispagnola de Granada.

Mancari siant fitànias is bortas chi benit pintada che perìodu iscuru e de immudabilidade, a s'Edade Mèdia tocat a reconnòschere de aere postu sas bases de sa sotziedade europea de oe, tando sunt istadas difatis postas sas raighinas de sas identitades natzionales. Abaidadu cun ogru atentziosu s'iscerant pois sos medas cuntributos culturales e iscientìficos chi custu tempus at dadu a su nostru, a esempru si diat pòdere ammentuare sa nàschida sas limbas e literaduras natzionales, s'istùdiu de s'anatomia umana, de sas istellas, de sa chìmica.

S'Edade Mèdia est divìdida in duas sumanas printzipales:

* Edade Mèdia Arta, fintzas a s'annu 1000
* Edade Mèdia Tzentrale intre s'annu 1000 e su 1300
* Edade Mèdia Bàscia, fintzas a sa fine
# Tommaso d'Aquino

Articulu in logudoresu

*Super libros de generatione et corruptione*
**Tommaso d'Aquino** (Aquino/Roccasecca, 1224/1226 – Piperno 7 de Martzu 1274) est istadu unu filosofu italianu e unu teologu, de sos mannos, santificau e venerau de sa Cresia Catolica.

Discipulu de Sant'Alberto Magno, ada insegnadu in Parigi, Roma e Napoli. Ada iscrittu sa Summa Theologiae, unu monumentu de dottrina teologica; Summa contra Gentiles ( un'atera opera importante) e ateros Trattados. Sa festa sua su 28 de Bennalzu.

Scolasticu e teologu, nomenau *"Doctor Angelicus"* o *"Doctor Universalis"*
# Illuminismu

Artìculu in LSC

Letura de da tragèdia "S'òrfanu de sa Tzina" de Voltaire in intro de su salone de madame Geoffrin (Malmaison,1812).

| Istòria universale |
| --- |
|  |
| **Preistòria** |
| Paleolìticu - Neolìticu Edade de su ràmene - Edade de su brunzu Edade de su ferru |
| **Edade antiga** |
| Mesopotàmia - Egitu Antigu Tziviltade de sa badde de s'Indus Tziviltade nuraghesa Fenìtzios - Etruscos - Cartaginesos Antighidade clàssica (Gregos, Romanos)
Tzina antiga - Ìndia antiga  |
| **Edade mèdia** |
| Edade Mèdia Arta Edade Mèdia Tzentrale Edade Mèdia Bàscia Impèriu Romanu de Oriente  |
| **Edade moderna** |
| Edade de sas esploratziones Rinaschimentu Barocu - Illuminismu Rivolutzione frantzesa Rivolutzione industriale  |
| **Edade cuntemporànea** |
| Prima Gherra Mundiale Segunda Gherra Mundiale Gherra frida
Istòria de su tempus presente |
|

---

v • d • e |

S'**illuminismu** est istadu unu movimentu polìticu, sotziale, culturale e filosòficu isvilupadu a inghìriu a su de 18 sèculos in Europa. Fiat naschidu in Inghilterra ma at tentu su màssimu isvilupu in Frantza, a pustis in totu Europa e est lòmpidu fintzas a s'Amèrica.

Su trèmene "illuminismu" est coladu a significare genèricamente cale si siat forma de pensamentu chi bògiat "illuminare" sa mente de sos òmines, annebidada de s'ignoràntzia e de sa superstitzione, serbende·si de sa crìtica, de sa resone e de s'aportu de sa sièntzia.

## Notas

## Àteros progetos
# Eukaryota

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Eucariotas |
| --- |
|  Immàgines de genias vàrias de eucariotas |
| Classificatzione sientìfica |
| Domìniu | Eukaryota |
| Regnos |  Plantae
 Fungi
 Animalia
 Protista

---

*In àteras classificatziones, in logu de Protista:*
 Chromista
 Protozoa  |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

**Eukaryota** o **Eukarya** (faeddos cun etimologia dae su gregu: *εὖ* eu —‘bonu’, ‘bene’, 'beru'— e *κάρυον* karyon —‘nughe’, ‘nùcleu’) in biologia inditat su domìniu chi incluet is organismos formados dae tzèllulas cun nùcleu berideru. Si ddi podet fintzas nàrrere **eucariote** o **eucariota**.​ Is eucariotas sunt oe in die fatu·fatu tentos in cunsideru comente essidos a pitzu dae su regnu de is Archaea o comente ghermanu de is cultivadu archaeas Asgardarchaeota. Rapresentant una minoria minima de su nùmeru de organismos; nointames pro more de sa medida generlamente manna, sa biomassa globale colletiva chi rapresentant est calculada èssere paris a sa de is Prokaryota. Is eucariotas sunt bessidos a pitzu unos 2.1–1.6 milliardos de annos faghet, durante s'eone Proterozoicu, fortzis comente fagòtropos flagellados.

Is tzèllulas Eucariotas tìpicamente cuntenent orgànulos comente is mitocòndrios e s'aparatu de Golgi; in is prantas e in is àligas si podent agatare is cloroplastos. Is tzèllulas procariotas podent cuntènnere orgànulos primitivos. Is eucariotas podent èssere siat unitzellulares o pluritzellulares, e incluet tipos medas de tzèllulas chi formant classes diferentes de tessidos; is procariotes sunt imbetzes tìpicamente unitzellulare. Animales, prantas, e fungi sunt su sa majoria eucariotas; àteros eucariotas sunt a bortas denumenados protistas.

Is eucariotas si podent reprodùere tantis in manera asessuale a traessu de sa mitosi e sessualmente a traessu de sa meiosi e fusione de is gametes. In sa mitosi, una tzèllula si dividit pro produire duas tzèllulas geneticamente idènticas. In sa meiosi, sa rèplica de ADN est sighida dae duas partziduras ulteriores de sa tzèllula pro produire bator tzèllulas fìgias aploides. Custos benint a èssere tzèllulas de sessuales o gametes. Cada gamete portat isceti una filera de cromosomas, cadaunu unu misturu ùnicu de sa pariga de cromosomas parentales chi ddi currespondent, sende chi est su resurtadu de sa recumbinatzione gènica chi acontesset cun meiosi.

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Protista

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Protistas |
| --- |
|  Genias vàrias de protistas |
| Classificatzione sientìfica |
| Domìniu | Eukaryota |
| Regnu | Protista |
| Phyla |
| Sarcomastigophora - Labirintomorpha - Apicomplexa - Ciliophora - Mixozoa - Microspora - Ascetospora |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

**Protista** cumprendet a s'imparis de organismos eucariotas (est a nàrrere, is tzèllulas chi cuntenent unu nùcleu tzellulare), chi non sunt animales, prantas o fungos.​ In sa classificatzione sientìfica de sos èsseres bios is protistos sunt assignados a su Regnu *Protista* (o **Protoctista**) chi est unu taxon onnicumprensivu, in disusu progressivu. Si tratat de unu grupu parafilèticu pro su fatu chi non cuntenet a totu is calados dae s'antepassadu comunu, est a nàrrere, chi escluet a animales, prantas e fungos, chi fiant colados dae grupos de protistas diferentes.

In is protistos s'agatant rapresentantes tantis unitzellulares comente pluritzellulares, autòtrofos, eteròtrofos e micsòtrofos, fagòtrofos comente fintzas osmòtrofos, intre medas àteras caraterìsticas. Pro custu, sa tendèntzia atuale est de torrare a classificare a sos organismos chi cunformaiant su regnu Protista in su regnu Chromista e su regnu Protozoa segundu is postulados de Thomas Cavalier-Smith, faghende chi sa tassonomia reflesset in mègius mesura sa filogènesi de custos grupos.

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Prokaryota

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Prokaryota |
| --- |
|  Immàgines de genias vàrias de procariotas |
| Classificatzione sientìfica |
| Domìniu | Prokaryota |
| Regnos | Archaea - Bacteria |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

Cun **procariota** o **procariote** (taxon **Prokaryota**) s'inditat su domìniu chi incluet is microorganismos costituidos dae tzèllulas procariotas, est a nàrrere, tzèllulas chi presentant un'ADN dispèrdidu in su tzitoplasma, sende chi non portant nùcleu tzellulare. Su tèrmine derivat de su gregu: *πρό-*(pro-), "in antis de" + *κάρυον* (carion), "nou" o "mèndula", in relatu cun sa farta de su nùcleu tzellulare.​ Su domìniu est costituidu issu etotu dae duos regnos dislindados: Archaea e Bacteria.

Is procariotas o organismos procariotas ant retzidu denùmenatziones vàrias comente Batèriu, Monera e Schizophyta, segunde de sos autores e de is sistemas de classificatzione. Àteros trèmenes usados sunt istados *Mychota*, *Protophyta* e *Procaryotae*.

Is procariotas sunt unitzellulares, francu carchi casu comente is Mixococcales, intre is cales unos cantos tenent tapas multitzellulares in su tziclu de vida. In àteros casos formant colònias mannas, comente in is Cyanobacteria. Is procariotas si caraterizant pro non presentare nùcleu tzellulare, mitocòndrios ne àteros orgànulos. Sa sutapartzidura de sa tzellula est fitiana in su mundu procariota in forma de cumpartimentos, unos delimitados dae proteinas e àteros delimitados dae lipidos. Sunt microorganismos chi possedent unu solu cromosoma denumenadu nucleoide, sa riprodutzione est asessuale peri fissione binària, tenent una bariedade manna de metabolismes e b'ant ispètzies adatadas a totu casta de ambientes, fintzas is prus estremos. Si càrculat chi s'agatent unos 5×1030 procariotas in su mundu.

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Chromista

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Cromistas |
| --- |
|  Immàgines de genias vàrias de cromistas |
| Classificatzione sientìfica |
| Domìniu | Eukaryota |
| Regnos | Chromista |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

Istrutura tìpica de sa tzèlluca cromista (is duas de manu dereta) in cumparàntzia cun sa de is prantas (sa de manu manca)
**Chromista** inditat in biologia unu grupu de organismos eucariotas chi de acòrdiu cun is postulados de Cavalier-Smith diat costituire unu regnu pro sese. S'usat in carchi sistema de classificatzione, comente pro esempru su Sistema de su Catàlogu de sa Vida.​ Su grupu incluet a sas àligas cromofitas, est a nàrrere, sa manna majoria de sas àligas is cloroplastos de is cales cuntenent clorofillas *a* e *c*, is cales sunt inghiriados dae bator membranas e si cunsìderat chi siant istados achiridos dae un'àliga ruja. Annotamala, carchi grupu possedent clorofillas *a* e *b* chi si suponet chi benint dae un'àliga birde. S'incluent duncas grupos diversos sena cloroplastos relatzionados in manera intima cun is àteros giai ammentuados. Intre sas àligas de su primu tipu s'agatant is unitzellulares Diatomeae, Dinoflagellata, Chrysophyceae, Haptophyta e Cryptophyceae, e is pluricellulares Phaeophyceae; àligas de su segundu tipu sunt sas Chlorarachniophyceae, e intre is grupos eteròtrofos si distinghent Ciliophora, Foraminifera, Radiolaria, Heliozoa e is parassitos Oomycota e Apicomplexa.

Istoricamente, medas cromistas fiant cunsiderados prantas pro more de is muros tzellulares cun tzellulosa, capatzidade fotosintètica e, in carchi casu, pro s'assimìgiu morfològicu a is prantas terrestres. Unos àteros comente Apicomplexa e Ciliophora fiant cunsiderados protozoos e afines, unos àteros comente sos Oomycota si cunsideraiant fungos. Mancari grupos vàrios non tenent o ant pèrdidu s'abilidade de sintetizare, pro sa majoria sunt autòtrofos. Is cromistas fotosintèticos tenent in generale clorofillas *a* e *c*, aici comente medas àteros pigmentos additzionales. Etzetzione sunt is àligas Chlorarachniophyceae chi presentant clorofillas *a* e *b*.

Chromista, a su contràriu de àteros grupos cun rapresentantes multicellulares, non tenet medas caraterìsticas morfològicas comunas. Cada sutagrupu importante tenet tzertas caraterìsticas ùnicas, incluende sos alvèolos de Alveolata, s'aptonema de Haptophyta, s'ejectosoma de Cryptophyta e is duos fragellos diferentes de Heterokontophyta. Sende gasi, niuna de custas caraterìsticas est presente in totu is grupos.

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Botànica

Is fainas traditzionales de su botànicu
Sa **botànica** (dae su gregu: *βοτάνη* = ebra, mata) est s'iscièntzia chi istùdiat is formas de bida de su mundu vegetale (frora), ispetzifichende s'anatomia, sa fisiologia, sa classificatzione, e s'ecologia.

Su primu chi at istudiau su mundu vegetale est istadu Teofrasto (371 a.C. - 286 a.C.).
# ISSN

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

S'**ISSN** (*International Standard Seriale Number*) est unu còdighe internatzionale de identificatzione de rivistas, giornales, etz. L'at promòvidu, in su 1971 su ISO (*International Organization for Standardization*) in intro de su Programma UNISIST (*United Nations Information System in Science and Technologyde*) de s' UNESCO pro identificare in manera curreta sas publicatziones fatas in sèrie. Est normalizadu dae su testu ISO 3297, creadu in su 1975. S'ISBN est un'identificadore sìmile chi serbit pro identificare sos libros o publicatziones de volùmene ùnicu.

S'ISSN est formadu dae unu còdighe alfabèticu "ISSN" sighidu dae duos grupos de 4 digitales separados dae unu tratigheddu. Sas primas tzifras indicant su tipu de publicatzione, sas tzentrales sunt su còdighe cuncretu de cudda rivista o cuotidianu e s'acabbat cun unu digitale de controllu generadu segundu un'algoritmu chi tenet in contu sas tzifras de su còdighe tzentrale.

## Ligàmenes esternos

* (IT) Centro Italiano ISSN, in Biblioteca Centrale CNR. URL consultadu su 19 nadale 2020 (archiviadu dae s'url originale su 17 ghennàrgiu 2021).
# Entziclopedia Britannica

Articulu in nugoresu

Volùmenes de s'Entziclopedìa Britannica
Sa **Entziclopedìa Britannica** (in latìnu Encyclopædia Britannica) est istàda prubicàda a cumintzàre dae su 1768-1771 chin su lùmen de *Encyclopædia Britannica, or, A dictionary of arts and sciences, compiled upon a new plan*. Sa prima editzione cumintzèit a bènner imprentàda in Edimburgu, Iscotzia. Sa Britannica fit una de sas prus mannas entziclopedìas generalistas in limba inglesa e la sìchin a mandare a in àntis oje in dìe.

Dae su tardu Settichèntos fìntzas a sos primos annos de su Novichèntos, sas boches de sa Britannica in supra de unu argumentu determinàu fin tèntas che autoridade, e a bìas bi aìat in intro teorias e chìrcas novas pro su prùbicu de istudiòsos. Sa Britannica fit tando meda fentomàda in sa curtura anglofona. S'entziclopedia at mudàu funtzione e gradu a su cumìntzu de su seculu de XX, e custu si bìet in sas editziones de sa Britannica dae sa de ùndichi in sùsu. Non fàchen prus a autoridade: in sa modernidade, sos papèris accademicos, libros ispetzialitzàos e fontes digitales an picàu su postu chi fit de s'entziclopedia.

A commo, sa Britannica est intràda pèri in sas versiones CD-ROM, DVD-ROM e in su World Wide Web; bi l'at fatta a vìvere a sa cumpetissiòne de unu numeru, semper prus mannu, de fontes informativas. In su 2012 Jorge Cauz, òmine a capu de *Encyclopaedia Britannica Inc.*, at decraràu chi s'editzione de su 2010 fit s'urtima a bènner imprentàda, ca dae s'imprènta benìat s'unu pro chèntu ebbìa de tottus sas bèndias de sa cumpanzìa.

Sas boches de sa Britannica sìchin a èsser tèntas in cussìderu mannu, e sa zente sìchit a bi fàcher riferimentu.
# Antropologia

Artìculu in LSC

S'**antropologia** (de su gregu άνθρωπος, *anthropos*, èssere umanu, e -λογία *logos*, istùdiu), est s'iscièntzia chi istudat s'èssere umanu de forma olìstica. Cumbinende in una sola ditziplina sos atzessos de sas iscièntzias naturales, sotziales e umanas, s'antropologia est, subra totu, un'iscièntzia integradora.

Bi sunt meda subdisciplinas, a esèmpiu, s'antropologia urbana.