Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Seùl

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Seul
Posidura in Corea de su Sud, inditada in birde prus iscuru
**Seoul** o **Seul** (pronùntzia: Seùl; in coreanu 서울특별시; nùmenes antigos *Gyeongseong*, *Hanyang*, nùmene cùrtzu 서울, *Seoul*, pronùntzia /sʌ.ul/) est sa capitale de Corea de su Sud. Situada in su nord-ovest de su Paisu, pagu prus a sud de sa zona ismilitarizada coreana, subra de su riu Han, est su tzentru polìticu, culturale, sotziale e econòmicu prus importante de s'Istadu. Sede de is multinatzionales chi òperant in su Paisu, rapresentat una de is prus economias mundiales fortes e est su sìmbulu ladinu de su gasi naradu "*miràculu de su riu Han*", in relatu a is progressos enormes in su campu de s'economia sudcoreana in is ùrtimos deghes de annos. Segundu is datos de su servìtziu demogràficu ONU s'àrea urbana de Seul contaiat 10,3 milliones de bividores in su 2018, ocupende su de bintiduos postos in sa classìfica de is tzitades prus populadas. Is datos càmbiant in manera notàbile chi si pigant in cunsideru s'àrea metropolitana de Seul, intre cale su portu majore, Incheon, e su prus tzentru residentziale mannu, Seongnam, cun is cales s'aglomeradu urbanu arribbat fintzas a bintighimbe milliones de bividores. Su tràficu intensu e s'incuinamentu industriale ant ispintu su guvernu metropolitanu a pigare medidas sèrias de natura ecològica, mescamente in chistione luta contra su smog e s'incuinamentu ìdricu. A pustis de tales medidas sa situatzione s'est fata mègius, ma abarrat problemàtica.

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Annu

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

Un'annu est su perìodu de su tempus chi impreat sa Terra a fàghere s'òrbita sua giru—giru a su Sole. Un'annu est partzidu in 365 dies e 6 oras. Un'annu si dividet in dòighi meses e si podet partzire in bator istajones. Is meses sunt de 30 o 31 dies, isceti Freàrgiu nde podet tènnere 28 o 29.
# Terra

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **campidanesa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
logudoresu · LSC · nugoresu

Sa terra in una fotografia famada, Sa Birìllia Asula

Sa **terra** (simbulu astronomicu: ) est su praneta innui bivit fintzas s'umanidadi, su de tres in òrdini de distàntzia dae su Soli. Est su prus mannu de is pranetas terrestris de su sistema solari, siat po sa massa siat po su diàmetru. Est s'ùnicu corpu pranetàriu adatau a nci sustènniri sa vida, a su mancu intre cuddus connotus dae sa iscèntzia moderna.

Est istadu su primu praneta connotu che portadori de aba in totu a-is tres stadus (sòlidu, lìcuidu e gassosu) in su pillu suo, e su solu in s'Universu cun presèntzia de vida.

Tenit unu campu magnèticu, ca, paris cun d-una atmosfera cumposta po su prus dae azoto e ossìgenu, dd'amparat dae is radiatzionis noxidoras po sa vida; s'atmosfera funtzionat puru che iscudu contras is metèoras piticas faendi·ddas abruxiari po s'atritu prima chi potzant lòmpiri a su pillu de sa terra.

Sa formatzioni de sa Terra est datada po unus 4,57 miliardus e tenit feti unu satèlliti naturali, sa Luna, ca s'est formada intre 4,29 e 4,56 miliardus a oi. S'asse de rotatzioni de sa Terra est incrubau dae sa perpendicolare de su pranu de s'eclitica: po mori de custa incrubadura e de sa rivolutzione de sa Terra a giru de su Soli, ddui est s'arretroga de is istagionis.
# Lunis

**Lunis** est sa die de sa chida frae sa Domìniga e su Martis, dae su latinu *lunae dies*, die de sa luna.

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Martis

**Martis** est sa die de sa chida frae su Lunis e su Mèrcuris, dae su latinu *Martis dies*, die de Marte.

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Mèrcuris

**Mèrcuris** est sa die de sa chida frae su Martis e su Giòvia, dae su latinu *Mercurĭi dies*, die de Mercuriu.

Unu mèrcuris famadu est su Mèrcuris de sas Chijinas.

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Gioja

**Gioja** est sa die de sa chida frae su Mèrcuris e su Chenàbura, dae su latinu *Iovis dies*, die de Giòve.

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Chenàbura

**Chenàbura** o cenabra in campidanesu est sa die de sa chida frae su Giòvia e su Sàbadu. Chenabura/cenabra podiri benni de su latinu coena pura, sa cena sacra prima de su sàbadu po is ebreus.

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Sàbadu

**Sàbadu** est sa die de sa chida frae su Chenàbura e su Domìniga, dae su latinu *sabbatum*, giai derivadu dae s'ebraicu *shabbath*, sa die de pasa.

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Domìniga

**Domìniga** (dae su latinu *dies Dominica*, die de su Segnori) est sa die de sa chida intre su Sàbadu e su Lunis.

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Chida

Articulu in logudoresu

Sa **chida** (o *xida* in campidanesu) est unu gruppu de dies o una divisiòne de unu gruppu prus mannu comente su mese o s'annu.

Sas dies de sa chida in sardu logudoresu sunt: lunis, martis, mercuris, joja, chenabura, sapadu, dominiga. In campidanesu sunt: lunis, martis, merculis, jovia, cenabra, sabadu, dominigu. Est evidente chi tzertos nomenes derivant dae su latinu: "sa die de sa luna" (*lunae dies*), "sa die de Marte" (*Martis dies*), "sa die de Mercuriu" (*Mercurii dies*), "sa die de Jove" (*Jovis dies*). *Chenabura*/*cenabra* podiri benni de su latinu *coena pura*, sa cena sacra prima de su sabadu po is ebreus. *Sabadu*/*sapadu* est de origine ebraica (dae su fueddu ebraicu *shabat*) e *dominiga*/*dominigu* est de origine cristiana (*dies dominica*: "sa die de su Segnore").

Dies de sa chida: |
lunis |
martis |
mèrcuris |
gioja |
chenàbura |
sàbadu |
domìniga
# Mesi

Articulu in campidanesu

Su **mesi**  est un'unidadi de tempus impreada in su calendàriu ca est casi longa commenti unu perìudu de movimentu de sa Luna. Nci funt 12 mesis in un'annu solari.

|  | nòmini |  | nòmini |  | nòmini |  | nòmini |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Gennarxu | 4 | Abrili | 7 | (mesi de) Argiolas/Trèulas | 10 | (mesi de) Ladàmini |
| 2 | Friarxu | 5 | Maju | 8 | Austu | 11 | Donniasantu |
| 3 | Martzu | 6 | Làmpadas | 9 | Cabudanni | 12 | Mesi de Idas |

## Notas e riferimentus

## Bibliografia

* Antoninu Rubattu, DIZIONARIO UNIVERSALE DELLA LINGUA DI SARDEGNA, Vol. I-II, Editrice democratica sarda, 2006
# Iscurigadorzu

S'**iscurigadorzu** est su mamentu in ue un'astru iscumparet a suta de s'orizonte.

## Caraterìstigas

Dae su puntu de bista astrintamente astronòmigu, su puntu in s'orizonte peri ue, a s'iscurigada, trànsitat su tzentru de su discu solare, currespondet esatamente a sa deretura de s'uestu petzi in sas datas de sos echinòssios: pro isempru, in s'emisfèriu boreale, isse s'iscòstiat respetivamente a nordu-uestu in sos meses beraniales e istiales (sizende su puntu prus a nordu in su sostìssiu de istiu) e a suddu-uestu in sos meses atonzales e ierrales (in manera anàloga, sizende su puntu prus a su suddu in su sostìssiu de ierru). Sa zona in s'orizonte cumprèndida intre su puntu prus a su nordu e su puntu prus a su suddu est narada “zona ocasa”.

A s'iscurigada o a chentales, est possìbile a bias a pompiare unu raju birde.

## S'iscurigadorzu in àteros pranetas

S'iscurigadorzu esistit finas in sos àteros pranetas, peroe est diferente pro more de sa distàntzia dae su sole a su praneta e dae sa cumponidura atmosfèriga.

In Marte, dadu chi su praneta est prus a tesu dae su Solechi sa terra, su sole cumparet petzi in una mannària de 2/3 a petus de su terresu; in prus de custu, pro neghe de s'atmosfera rarifigada, a s'iscurigada su chelu si colorat in biaìtu, no in ruju.
# Sole

Sole

Artìculu in LSC

Su **Sole** (o **Soli** o **Sobi**; simbulu astronomicu: ) est un'istedda situada a su tzentru de su sistema solare. Sa Terra e totus is àteros pranetas de su sistema solare orbitant a inghìriu suo. Is pranetas minores, is cometas, is meteoroides, is asteroides e totu su mediu interplanetariu chi b'at in mesu puru orbitant su Sole.
# Calendàriu

Calendàriu azteca
Unu **calendàriu** est una manera de calculare sas dies, sas chidas, sos meses, sas festas chi capitant in s'annu.

Esistint varios calendarios, pro es. su calendariu cinesu, su calendariu musulmanu e ateros.

Nominamos su calendariu romanu, ca at apidu importantzia pro nois otzidentales. Sos Romanos aiant unu calendariu chi s'est mustradu imperfetu. In su calendariu romanu si faeddaiat de calendas, sas primas dies de su mese, e de “idi”, idas chi indicaiant sa medade de su mese (su 15 in tzertos meses, su 13 in ateros). Giuliu Cesare l'at cherfidu riformare. S'est leadu comente puntu de riferimentu s'equinotziu de beranu fissendelu a su 25 de martzu, e s'annu fut de 365 dies e 6 oras. Su contu s'est mustradu isbagliadu, ca ognia annu si depiat bogare 11 minutos e 12 segundos. Passende sos annos e sos sèculos custu isbagliu aumentaiat. In sos seculos prus bortas s'est presentada s'intentzione de lu cambiare, spetzialmente dae parte de sos Pabas, chi s'agataiant su problema de fissare sa data de tzertas festas. Su problema fut tocadu puru dae carchi Conciliu. Su Conciliu de su Lateranu 1518 e su Conciliu de Trento (1545-1563) chi at impostu sa riforma de su calendariu). Su Paba Gregoriu XIII (Ugo Boncompagni, elegidu in su 1572) s'est impignadu pro riformare su calendariu. Pro 10 annos sunt esaminadas varias propostas. Una pariat rispondere bene a su bisonzu. Fut fata connoschere a sos res, principes, Universidades. Sa decisione fut chi in su mese de santuaine de s'annu 1582 in su calendariu nou si saltaiant 10 dies, e a su 4 de santuaine sighiat su 15 de santuaine. S'equinotziu de beranu depiat essere su 21 de martzu, e no si nche depiat allontanare meda, e pro custu s'est introdusidu s'annu bisestile.
Ligada a su calendariu est sa chistione de su contu de sos annos in Otzidente. Su monacu Dionisi su Minore, chi est bividu in su sèculu V-VI at fissadu su contu de sos annos dae sa naschida de Gesu Cristu, ponindela in su 753 dae sa fundatzione de Roma, ma paret chi epat fatu un'errore, e custa data si depet antitzipare de 4-7 annos.
# Istajone

Artìculu in LSC

Illuminadura de sa Terra segundu s'istajone. Dae in artu a manca; Beranu, Istiu, Atòngiu, Ierru
S'**istajone** o **istasone** o fintzas **istagione** est cadauna de is iscutas de tempus cun chi si partzit s'annu solare. B'ant maneras diferentes de definire un'istajone: cussas impreadas prus comunemente sunt sa partzidura astronòmica e sa meteorològica.

Segundu sa partzidura astronòmica un'istajone est una iscuta de tempus chi intercurret intre un'ecuinòtziu e unu solstìtziu; si distinghent tando 4 istajones: beranu, istiu, atòngiu, ierru; cada de issas tenet una durada costante de 3 meses e bene definida in su cursu de s'annu, indipendentemente de sa largària e de sa posidura geogràfica.

Sa partzidura meteorològica tenet imbetzes contu de sas mudàntzias climàticas e ambientales chi acontessent in unu dadu logu in su cursu de s'annu, e pro custu non cointzidet casi mai cun sa partzidura astronòmica de sas istajones; in sas zonas temperadas si distinghent in gènere bator istajones meteorològicas aprossimadamente prètzisas a cussas astronòmicas, ma sa durada issoro vàriat segundu de sa largària e de su microclima locale induidu dae sa geografia a rodeu; in sas regiones polares generalmente si distinghent duas solas istajones (fatu·fatu denominadas sole de mesunote e note polare, opuru simplemente *istiu* e *ierru*) determinadas dae sa presèntzia o no de su sole subra s'orizonte; infines fintzas in sas zonas tropicales si preferit partzire s'annu in duas solas istasones, definende·ddas istajone ùmida e istajone sica (fintzas chi a s'ispissu sunt presentes fintzas un'istajone caente e una frita), determinadas dae sas printzipales mudàntzias climàticas annuales chi imbèstint sa regione.

### Is bator istajones

* Beranu
* Istiu
* Atòngiu
* Ierru