Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Marmota

| **Marmota** |
| --- |
|  Marmota (*Marmota flaviventris*) |
| **Classificatzione sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Rennu: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Classe: | Mammalia
 |
| Òrdine: | Artiodactyla |
| Sutaòrdine: | Rodentia |
| Famìlia: | Sciuridae |
| Gènia: | Marmota |

 |
| **Nomencladura binomiale** |
| Marmota Linnaeus, 1758 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Abàida àteros documentos a pitzu de Commons |

 |

Sa **marmota** (*Marmota* sp.) est unu mammìferu rotzigadore de sa famìlia de sos isciùridos (*Sciuridae*).

Su corpu est cobertu de pilos, vivet in montagna alta, in logos pedrosos, afacca a sos ghiacciaos. Est animale de unos 40 cm de longaria, de colore grigiu, ancas curtzas e ungias fortes; coa bastante longa. Iscavat tanas sutaterra. Mandigat erva e fenu e in s'ijerru andat in letargu. Animale prudente e cando b'at perigulu faghet unu frulciu e curret, e currene, a si remunire in sa tana. Est presente in sa zona alpina.

## Galleria

* Marmota
# Glis glis

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **logudoresa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · LSC · nugoresu

| **Ghiru, sorigària** |
| --- |
|  Glis glis |
| **Classificatzione sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Rennu: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Classe: | Mammalia
 |
| Òrdine: | Rodentia |
| Famìlia: | Gliridae |
| Gènia: | Glis |
| Ispètzia: | G. glis |

 |
| **Nomencladura binomiale** |
| Glis glis Linnaeus, 1758 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Abàida àteros documentos a pitzu de Commons |

 |

Su **ghiru** (**ghiri**), **sorigàrgia**, **sòrighe dormidu** (**sòrighe nuscu**, **sòrighe mischinu**, **sòrighe de àrvure**, **sòrighe de monte**), **topi de mata**, **medrona crabistada**, **cane de serra** (**cane 'e serra**) o **mailloni** (**meilloni**, **meollone**), in latinu *Glis glis*, est un mammìferu rotzigadore de sa famìlia de sos glìridos (*Gliridae*).

Animale minore de 15-20 cm, de colore murru, vispu, cun sa coa longa. Vivet subra sas àrvures in zonas de monte. Passat dae un'àrvure a s'atera, dae unu rattu a s'ateru cun meda agilidade. Mandigat sèmenes, fruta, landes, osos de puzones. In s'ijerru andat in letargu. Chircat rifùgiu puru in domos disabitadas, intrendeche appena agatatat unu bucu o faghindelu.

## Galleria

*
* Isparghidura in Europa

## Riferimentos

## Àteros progetos
# Abortu

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Abortu |
| --- |
|  Ses diagrammas de s'istrumadura in fases diferentes |
| Ispetzialidade |
| Ostetrìtzia |
| Classificatzione e risursas esternas |
| ICD-10 | O00-08  |
| Càusa | *ispontàneu, indùidu* |
| Sinònimos e Variantes |
| Pro sos umanos: *istrumadura, istrumera, istrumu* |
| Pro is bèstias: *aurtida, aurtidura, aurtimentu* |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

**Abortu** est unu trèmene mèigu sientìficu pro designare s'interrùmpida de s'ingraidèntzia peri de sa bogadura de su fedu in antis chi custu siat vivìbile intre sa de 20 e sa de 28 chidas. In su vocabolàriu comunu de sa limba sarda si seberat intre abortu de is umanos (**istrumadura** o fintzas **istrumera**, **istrumu**, dae su latinu *exterminium*), e abortu de is bèstias (**aurtida** o fintzas **aurtidura**, **aurtimentu**, dae su latinu *abortus*).

Podet èssere ispontàneu o indùidu. S'istrumadura ispontànea est sa pèrdida de su fedu chentza de interventu umanu perunu. Podet èssere atzidentale (pro neghe de un'infetzione, unu corpu, una toscadura, una nèsiga de su fedu…) in una persone chi giai at tentu ingraidèntzias normales, o regulare cando una malformatzione, unu difetu ormonale o cale si siat àtera càusa faghet impossìbile chi su fedu potzat crèschere normalmente. Sabortu induidu oabortu provocadu est su resultu de sas atziones cumintzadas cun s'intentzione de interrùmpere s'ingraidèntzia.

Si faeddat de istrumadura terapèutica cando, intre àteros, sa sighida de s'ingraidèntzia o su illieròngiu signìficant unu riscu grae pro sa vida de sa mama, pro evitare sa nàschida de unu pipiu cun una maladia connàschida o genètica grave fatale o chi ddu cundennet a patimentos o disabilidades graes meda, o pro minimare su nùmeru de fedos in ingraidèntzias plùrimas fintzas a unu nùmeru chi fatzat su riscu atzetàbile.

In su casu de ingraidèntzia non disigiada, si podet provocare s'istrumadura, cando sa fèmina detzidet ca non podet o non cheret tènnere su pipiu pro resones personales, sotziales, psicològicas o de salude mentale. Custos critèrios podent èssere legìtimos o nono, segundu su marcu legale chi currispondet. Praticadu dae professionistas de sa salude abilitados e cumpletadu cando pretzisu cun apògiu psicològicu e sotziale, su riscu de complicatziones sanitàrias o psicosotziales est mìnimu. Custa forma de abortu provocadu a s'ispissu est matèria de cuntierras èticas e de impedimentos legales. In is paisos de s'Unione Europea est autorizadu, intro sos lìmites de sa lege.

S'istrumadura clandestina, sende chi est esecutadu dae personale non sanitàriu, a s'ispissu chentza de mesuras de igiene apropiadas, o chentza de una preparatzione o una sighidura adatos, est una de sas càusas printzipales de morte in fèminas giòvanas, mescamente in is paisos prus pagu isvilupados. In totale, cada annu morint unas 70.000 fèminas pro custa resone, mescamente in Àsia, in ue si produit su 55% de sas istrumaduras clandestinas.

## Riferimentos
# Futtientu

| **Astoreddu cudduventu** |
| --- |
|   |
| **Classificatzione sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Rennu: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Classe: | Aves
 |
| Òrdine: | Falconiformes |
| Famìlia: | Falconidae |
| Gènia: | Falco |
| Ispètzia: | F. tinnunculus |

 |
| **Nomencladura binomiale** |
| Falco tinnunculus Linnaeus, 1758 |
| **Àteros nòmenes** |
| *Astoreddu cudduventu, futtientu, tilibriu* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Abàida àteros documentos a pitzu de Commons |

 |

S'**astoreddu cudduventu**, **futtientu** o fintzas **tilibriu** (*Falco tinnunculus*) est un pigione de sa famìlia de is falcònidos (*Falconidae*). De colore brunu. Pettalzu e catzadore de animales minores chi si movene subra su terrinu. Istat pompiende dae s'altu, guasi immobile, lassendesi trasportare dae su entu (dae inoghe su nòmene futtientu). Tenet farrancas acutas e picculu forte.

## Galleria

* S'astoreddu cudduventu
* *Falco tinnunculus*
# Europa

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |
 |  |

 |
| Europa |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  Imagini satellitari de s'Europa |
| Stadus |  |
| Superfitzie | 10 180 000 km² |
| Bividoris | 731 000 000 |
| Densidadi | 71,81 ab./km² |
| Fusus orarius | de UTC+0 a UTC+6 |
| Nomini bividoris | europeus |
|  Positzioni de s'Europa in su mundu |

Articulu in nugoresu

Europa
Europa
Europa, 1000.
S'**Europa** est unu de sos sette cuntinentes de su mundu e unu de sos continentes chi fachen s'Eurasia. Sas lacanas naturales suas son: a otzidente s'Otzeanu Atlanticu, a nord su Mare Articu, a chirru 'e bassu su Mare 'e Mesus e a oriente sos montes Urales e su riu Ural.

Est su sigundu cuntinente prus minore de sa Terra chin 11.000.000 de chilometros cuadratos de superficie (7% de sas terras essitas) e mancari non siet meta mannu istan in tretos suos unas 800.000.000 de pessones chi fachen de s'Europa unu de sos cuntinentes prus populatos de su mundu a pustis de Asia e Africa.

S'Europa est su brossolu de sa curtura otzidentale. Dae s'antichidade (de importu mannu est istata s'antica Grecia) fintzas a oje, hat influentzadu economicamente e curturalmente totu su mundu.

Intre 'e sos sèculos 'e 15 e su de 20, sas natziones europeas hant controlladu belle che tottu su mundu (Americas, su prus de s'Africa, Otzeania e cantzos de gabbale de Asia); custu fintzas a sas gherras mundiales, cunflittos chi hant sinnadu s'achirrata de du su dominiu europeu in su mundu po lassare locu a superpotenzias che a sos istatos Unitos e s'Unione Sovietica.

In tempus de gherra frita intre Usa e Urss, s'Europa est istata dividita dae sa cortina de ferru fraicata dae sa Nato e su Pattu de Varsavia.

S'integratzione europea at permissu sa naschita de su Cussizu de Europa e de s'Unione Europea chi s'est irmanniata a pustis de s'iscontza de s'Unione Sovietica in su 1991.