Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sòrighe

Custu artìculu est iscritu in sa grafia **campidanesa**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
logudoresu · LSC · nugoresu

| **Sòrighe** |
| --- |
|  Su sòrighe |
| **Classificatzione sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Rennu: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Classe: | Mammalia
 |
| Òrdine: | Rodentia |
| Famìlia: | Muridae |
| Gènia: | Mus |
| Ispètzia: | M. mus |

 |
| **Nomencladura binomiale** |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Abàida àteros documentos a pitzu de Commons |

 |

Su **sòrighe**, **tope** o **topi** (*Mus musculus*), de sa famìlia de is mùridos (*Muridae*), est unu mammìferu rotzigadore. Si tzerriarat puru topi comuni e topi domesticu po du differentziai de su topi selvaticu, *Apodemos sylvaticus*. Domesticu po ita esti associau a s'òmine e a suus domu. Animaleddu de colore grigiu, cun runcu appuntidu, mustatzos, e coa longa.
Topis funti onnivurus. Sunt preda de sos puzones predatores, de cussos chi catzanta a de note e de sos chi catzanta a de die.
Su rapportu con s'òmini est importanti po ita custa ìspetzias est considerada una pesti.
Su topi est utilitzau po s'istùdios sièntificos in tottus is traballadorios (laboratòrios) de su mundu po ita sciemmus sa sua genètica meda beni e po ita est pitticcu e si accoppiara allestru.

## Galleria

*

## Riferimentos
# Antàrticu

Custu artìculu est iscritu cun sa grafia **Limba Sarda Comuna**. Abbàida sas àteras bariedades gràficas:
campidanesu · logudoresu · nugoresu

| Antàrtide |
| --- |
|  Localizatzione de s'Antàrticu in su mundu |
| Istados cun pretesas territoriales |
7
 Argentina  Austràlia  Cile  Frantza  Norvègia  Noa Zelanda  Regnu Unidu
 |
| Tirada | 14.200.000 km2 |
| Populatzione | Dae 1000 a 5000 (temporales) |
| Densidade | 0,01 /km2 |
| Nùmene bividores | Antarticos |
| Organizatziones regionales | Tratadu Antàrticu |
| Zona orària | Totus |
| Custu template: càstia • cuntierras • modìfica |

S'**Antàrticu** o **Antàrtide** est su continente prus meridionale de sa Terra. Postu a inghìriu de su Polu Sud est incordonadu de s'otzèanu Antàrticu e allàcanadu de is mares de Ross e de Weddell.

Cun istèrrida de unos 14 milliones de km² est su continente minore a fatu petzi de Europa e Otzeània. Unos 98% de sa subrafache sunt ammuntados de unu fògiu de àstragu de grussaria mèdia de 1,6 km, sa mermadura de su territòriu suo est duncas pagu connota.

S'Antàrticu est su continente prus fridu, asciutu e bentosu de su mundu. Est fintzas su cun artària mèdia majore. Sende chi bi proet in is costeras ebbia (in ue comente chi siat no imbatent a prus de 200 mm pro annu), totu sa parte intranabile est tecnicamente su prus mannu desertu de sa Terra.

No bi sunt bividores umanos permanentes ne bi nde sunt mai istados.

## Àteros progetos
# Austràlia

Articulu in nugoresu

S'Australia in su mundu.
Bandera
S'**Austràlia** (in inglesu: *Australia*), lumenàda de manera uffitziale **Commonwealth de Austràlia** (*Commonwealth of Australia* in inglesu) est un'istadu de s'emisferu de zosso chi cumprendet su continente prus minore de tottu su mundu, in prus de carchi isula pitica de sos otzeanos Pacificu e Indianu.

S'Australia continentale tenet un'estensione de 7,69 miliones de kilometros cuadratos e, si dae un'ala est su continente prus minore de su mundu, a s'attera est sa prus manna isula terrestre; s'Australia est sa parte printzipale de su continente oceanicu; s'istadu australianu cumprendet, in prus, s'isula de Tasmana e calicuna attera, comente sas isulas Christmas e Norfolk. Sos istados a curtzu sun sa Nova Zelanda, a sud-est, e a nord s'Indonesia, su Timor orientale e Papua Nova Guinea. Iffùnden s'Australia sos mares de Timor e Arafura a nord, su mare de sos Coraddos e cussu de Tasmania a est, s'otzeanu Antarticu a sud e s'otzeanu Indianu a ovest.

Dae Settentrione a Meridione, s'Australia tenet 3.700 kilometros, mentras chi dae Levante a Ponente bi nd'at unos 4000. Est s'istadu de ses prus mannu de su mundu a pustis de sa Russia, su Canada, sa Tzina, sos Istados Unidos e su Brasile, ma sa populassione sua no arribat a 20 miliones, vivènde pèri sos trettos costerìnos e a curtzu de mare comente Sydney, Melbourne, Brisbane e Adelaida. Sa muntagna prus manna est su monte Kosciusko, chin 2228 metros de artesa, su ribu printzipale est su Murray, chin 2575 kilometros de longitudine.

In s'Australia continentale fin de dommo sos aborigenos australianos dae prus de 42000 annos. A pustis de carchi bisita de sos piscadores de su Nord, e de sos esploradores e cummertziantes europeos in su seculu de XVII, sa meitade orientale l'aìan recramàda sos britannicos in su 1770 e, dae tando, tènta che colunia penale chin su lùmen de colonia de Nova Galles de su Sud, in su 6 de jannàrju de su 1788. A su crèscher de sa populassione e a pustis de àer iscopèrtu trettos novos, atteras chimbe colunias de sa corona fin istabilìas in su cursu de su seculu de XIX. In sa prima dìe de jannarju de su 1901, sas chimbe colunias s'an federàu e naschit su Commonwealth, comente forma de domìniu in intro de s'Imperu Britannicu; s'Australia fit zae indipendente, ma at secàu su chi la tenìat galu prèsa a su Rennu Unìu pètzi in su 1989. Dae su mamentu chi s'at fattu sa federassione, s'Australia at mantèsu unu sistema liberal-democraticu e fachet parte de sa Comunidade Britannica de sas Nassiones. Su capu de locu de sa federassione est Canberra.
# Chiroptera

| **Alipedde** |
| --- |
|  Alipeddes (*Chiroptera*) Ernst Haeckel *Artforms of Nature*, 1904 |
| **Classificatzione sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Rennu: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Classe: | Mammalia
 |
| Sutaclasse: | Theria |
| Infraclasse: | Eutheria |
| Subraòrdine: | Laurasiatheria |
| Òrdine: | **Chiroptera** |

 |
| **Àteros nòmenes** |
| *alibedde, alaepedde, arratapignata, cincideddu, cixineddu, impeddone, murreddu, napone, pibiristeddu, pinneddu, pisteddu, ragabedde, rundeddu, satzamurreddu, sòrighe 'e pedde, terriolubedde, tutureddu, tzuntzureddu, tzurrundeddu* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Abàida àteros documentos a pitzu de Commons |

 |

S'**alipedde** o **arratapignata** (in latinu *Chiroptera*) est unu mammìferu, chi parede unu sòrighe cun alas. Vivede in grutas, o in domos betzas disabitadas. Neulas de custos animales si movene bolende in custos logos chena tzumbare in ostaculos. Giughede "alas de pedde", chi sunu puru farrancas, chi servini po s'appiccare a conca in giosso cando dromidi o est in letargu. Dromidi a de die e bolada a de note a catza de muschitas. Est unu ispantu comente resessada a de note a fàghere custu, po su mèdiu de s'eco, chi issu produidi, e chi servidi a s'animale po evitare sos ostaculos o ischire de sa muschita chi issu est chirchende. Est un animale meda istudiadu po custas suas caraterìsticas.

## Galleria

*

## Riferimentos
# Ischirolu

Ischirolu
S’**ischirolu** (*Sciurus vulgaris*) o **ardilla**, **ischilu**, **sòrighe de padente** (est a evitare s’italianismu “iscojatolu”) est unu rosigadore de medidas mèdiu-minores (40 cm.) de sa famìlia de sos issuritos, chi cumprendet medas àteras ispètzias che sa marmota e su cane de sa praderia.

In beridade, a sa zènia “Sciurus” e a sos parentes suos prus probianos pertenent diferentes ispètzias de animales identifigadas dae su nùmene comunu de “ischirolu”. S’ispètzia prus cunnota est tzertamente s’ischirolu europeu, ruju cun su pilu de sa petorra prus craru. In Itàlia, sa bariedade ruja arribat finas a sa Tùssia e a s’Ùmbria. Prus a su suddu, est sustituìda dae sa bariedade niedda, caraterìstiga de sos padentes de sos Apenninos, dae s’Abrutzu a s’Aspromonte (peroe si nd’agatat una pobuladura minore finas in Villa Ada, in su tzentru de Roma, a no cunfunder cun sas tàmias introduìdas dae s’òmine).

S’ischirolu est un’animale arvurìgulu, brincadore capatzu, e pro custu est ligadu a sos ambientes litales. S’alimentat a nughe, lande, cugumeddu e frùtora, de sos cales si nde faghet iscortas cussideràbiles in tempus de s’istajone istiale, magasinende-los a rebustos cuados bene, pro nde fagher impreu a pustis in sos tempos de iscassia (francu chi si nd’ismèntighet, cullaborende in custu casu a s’isparminadura de sos fundos). Sos apresadores printzipales de s’ischirolu sunt s’ansile, su gatu agreste, e ispètzias bariadas de francudos.