Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сүһүөх (тыл)

**Сүһүөх**, **тыл сүһүөҕэ** — тыл дорҕоонунан арахсар чаастара. Былыргыттан сүһүөх диэн биир тыынынан бииргэ этиллэр дорҕооннортон турар тыл чааһа диэн быһаарыы баар. Ол быһаарыы экспирация түөрүйэтэ диэн ааттанар. Тылы умайар чүмэчи уотун иннигэр саҥардахха уот тахсар салгынтан хамсыыр, хаста хамсыыр да, оччо сүһүөхтээх диэн буолар. Ол эрээри сорох тыллар бу быраабылаҕа сөп түбэспэттэр. Онон бу түөрүйэни сонорнай түөрүйэ солбуйбута.
# VII үйэ

|  |
| --- |
| 1 -c тыһыынча сыл
 |
| V үйэ — VI үйэ — **VII үйэ** — VIII үйэ — IX үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 590-с
 |  591
 |  592
 |  593
 |  594
 |  595
 |  596
 |  597
 |  598
 |  599
 |  600
 |
|  |
| 600-с
 |  601
 |  602
 |  603
 |  604
 |  605
 |  606
 |  607
 |  608
 |  609
 |  610
 |
| 610-с
 |  611
 |  612
 |  613
 |  614
 |  615
 |  616
 |  617
 |  618
 |  619
 |  620
 |
| 620-с
 |  621
 |  622
 |  623
 |  624
 |  625
 |  626
 |  627
 |  628
 |  629
 |  630
 |
| 630-с
 |  631
 |  632
 |  633
 |  634
 |  635
 |  636
 |  637
 |  638
 |  639
 |  640
 |
| 640-с
 |  641
 |  642
 |  643
 |  644
 |  645
 |  646
 |  647
 |  648
 |  649
 |  650
 |
| 650-с
 |  651
 |  652
 |  653
 |  654
 |  655
 |  656
 |  657
 |  658
 |  659
 |  660
 |
| 660-с
 |  661
 |  662
 |  663
 |  664
 |  665
 |  666
 |  667
 |  668
 |  669
 |  670
 |
| 670-с
 |  671
 |  672
 |  673
 |  674
 |  675
 |  676
 |  677
 |  678
 |  679
 |  680
 |
| 680-с
 |  681
 |  682
 |  683
 |  684
 |  685
 |  686
 |  687
 |  688
 |  689
 |  690
 |
| 690-с
 |  691
 |  692
 |  693
 |  694
 |  695
 |  696
 |  697
 |  698
 |  699
 |  700
 |
|  |
| 700-с
 |  701
 |  702
 |  703
 |  704
 |  705
 |  706
 |  707
 |  708
 |  709
 |  710
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

**VII үйэ**

## Сүрүн түбэлтэлэр

## Сүрүн айыылар
# Б. э. и. II үйэ

|  |
| --- |
| б. э. инн. 1 тыһыынча сыл
 |
| [[**Алҕас: сыыһа кэм** үйэ]] — [[**Алҕас: сыыһа кэм** үйэ]] — **[[**Алҕас: сыыһа кэм** үйэ]]** — I үйэ — II үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| б. э. и. 100-с сыллар
 | б. э. и. 110
 | б. э. и. 109
 | б. э. и. 108
 | б. э. и. 107
 | б. э. и. 106
 | б. э. и. 105
 | б. э. и. 104
 | б. э. и. 103
 | б. э. и. 102
 | б. э. и. 101
 |
|  |
| б. э. и. 90-с сыллар
 | б. э. и. 100
 | б. э. и. 99
 | б. э. и. 98
 | б. э. и. 97
 | б. э. и. 96
 | б. э. и. 95
 | б. э. и. 94
 | б. э. и. 93
 | б. э. и. 92
 | б. э. и. 91
 |
| б. э. и. 80-с сыллар
 | б. э. и. 90
 | б. э. и. 89
 | б. э. и. 88
 | б. э. и. 87
 | б. э. и. 86
 | б. э. и. 85
 | б. э. и. 84
 | б. э. и. 83
 | б. э. и. 82
 | б. э. и. 81
 |
| б. э. и. 70-с сыллар
 | б. э. и. 80
 | б. э. и. 79
 | б. э. и. 78
 | б. э. и. 77
 | б. э. и. 76
 | б. э. и. 75
 | б. э. и. 74
 | б. э. и. 73
 | б. э. и. 72
 | б. э. и. 71
 |
| б. э. и. 60-с сыллар
 | б. э. и. 70
 | б. э. и. 69
 | б. э. и. 68
 | б. э. и. 67
 | б. э. и. 66
 | б. э. и. 65
 | б. э. и. 64
 | б. э. и. 63
 | б. э. и. 62
 | б. э. и. 61
 |
| б. э. и. 50-с сыллар
 | б. э. и. 60
 | б. э. и. 59
 | б. э. и. 58
 | б. э. и. 57
 | б. э. и. 56
 | б. э. и. 55
 | б. э. и. 54
 | б. э. и. 53
 | б. э. и. 52
 | б. э. и. 51
 |
| б. э. и. 40-с сыллар
 | б. э. и. 50
 | б. э. и. 49
 | б. э. и. 48
 | б. э. и. 47
 | б. э. и. 46
 | б. э. и. 45
 | б. э. и. 44
 | б. э. и. 43
 | б. э. и. 42
 | б. э. и. 41
 |
| б. э. и. 30-с сыллар
 | б. э. и. 40
 | б. э. и. 39
 | б. э. и. 38
 | б. э. и. 37
 | б. э. и. 36
 | б. э. и. 35
 | б. э. и. 34
 | б. э. и. 33
 | б. э. и. 32
 | б. э. и. 31
 |
| б. э. и. 20-с сыллар
 | б. э. и. 30
 | б. э. и. 29
 | б. э. и. 28
 | б. э. и. 27
 | б. э. и. 26
 | б. э. и. 25
 | б. э. и. 24
 | б. э. и. 23
 | б. э. и. 22
 | б. э. и. 21
 |
| б. э. и. 10-с сыллар
 | б. э. и. 20
 | б. э. и. 19
 | б. э. и. 18
 | б. э. и. 17
 | б. э. и. 16
 | б. э. и. 15
 | б. э. и. 14
 | б. э. и. 13
 | б. э. и. 12
 | б. э. и. 11
 |
| б. э. и. 0-с сыллар
 | б. э. и. 10
 | б. э. и. 9
 | б. э. и. 8
 | б. э. и. 7
 | б. э. и. 6
 | б. э. и. 5
 | б. э. и. 4
 | б. э. и. 3
 | б. э. и. 2
 | б. э. и. 1
 |
|  |
| 0-с
 |  1
 |  2
 |  3
 |  4
 |  5
 |  6
 |  7
 |  8
 |  9
 |  10
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

Биһиги эрабыт иннинэ II үйэ

## Буолбут түбэлтэлэр

### Былыргы Рим

## Сүрүн дьоно

### Европа

### Африка

### Азия

### Уһук Илин

## Эбии көр
# Хоту

**Хоту** — 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# V үйэ

|  |
| --- |
| 1 -c тыһыынча сыл
 |
| III үйэ — IV үйэ — **V үйэ** — VI үйэ — VII үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 390-с
 |  391
 |  392
 |  393
 |  394
 |  395
 |  396
 |  397
 |  398
 |  399
 |  400
 |
|  |
| 400-с
 |  401
 |  402
 |  403
 |  404
 |  405
 |  406
 |  407
 |  408
 |  409
 |  410
 |
| 410-с
 |  411
 |  412
 |  413
 |  414
 |  415
 |  416
 |  417
 |  418
 |  419
 |  420
 |
| 420-с
 |  421
 |  422
 |  423
 |  424
 |  425
 |  426
 |  427
 |  428
 |  429
 |  430
 |
| 430-с
 |  431
 |  432
 |  433
 |  434
 |  435
 |  436
 |  437
 |  438
 |  439
 |  440
 |
| 440-с
 |  441
 |  442
 |  443
 |  444
 |  445
 |  446
 |  447
 |  448
 |  449
 |  450
 |
| 450-с
 |  451
 |  452
 |  453
 |  454
 |  455
 |  456
 |  457
 |  458
 |  459
 |  460
 |
| 460-с
 |  461
 |  462
 |  463
 |  464
 |  465
 |  466
 |  467
 |  468
 |  469
 |  470
 |
| 470-с
 |  471
 |  472
 |  473
 |  474
 |  475
 |  476
 |  477
 |  478
 |  479
 |  480
 |
| 480-с
 |  481
 |  482
 |  483
 |  484
 |  485
 |  486
 |  487
 |  488
 |  489
 |  490
 |
| 490-с
 |  491
 |  492
 |  493
 |  494
 |  495
 |  496
 |  497
 |  498
 |  499
 |  500
 |
|  |
| 500-с
 |  501
 |  502
 |  503
 |  504
 |  505
 |  506
 |  507
 |  508
 |  509
 |  510
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

**V үйэ**

## Сүрүн түбэлтэлэр

## Сүрүн айыылар
# VI үйэ

|  |
| --- |
| 1 -c тыһыынча сыл
 |
| IV үйэ — V үйэ — **VI үйэ** — VII үйэ — VIII үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 490-с
 |  491
 |  492
 |  493
 |  494
 |  495
 |  496
 |  497
 |  498
 |  499
 |  500
 |
|  |
| 500-с
 |  501
 |  502
 |  503
 |  504
 |  505
 |  506
 |  507
 |  508
 |  509
 |  510
 |
| 510-с
 |  511
 |  512
 |  513
 |  514
 |  515
 |  516
 |  517
 |  518
 |  519
 |  520
 |
| 520-с
 |  521
 |  522
 |  523
 |  524
 |  525
 |  526
 |  527
 |  528
 |  529
 |  530
 |
| 530-с
 |  531
 |  532
 |  533
 |  534
 |  535
 |  536
 |  537
 |  538
 |  539
 |  540
 |
| 540-с
 |  541
 |  542
 |  543
 |  544
 |  545
 |  546
 |  547
 |  548
 |  549
 |  550
 |
| 550-с
 |  551
 |  552
 |  553
 |  554
 |  555
 |  556
 |  557
 |  558
 |  559
 |  560
 |
| 560-с
 |  561
 |  562
 |  563
 |  564
 |  565
 |  566
 |  567
 |  568
 |  569
 |  570
 |
| 570-с
 |  571
 |  572
 |  573
 |  574
 |  575
 |  576
 |  577
 |  578
 |  579
 |  580
 |
| 580-с
 |  581
 |  582
 |  583
 |  584
 |  585
 |  586
 |  587
 |  588
 |  589
 |  590
 |
| 590-с
 |  591
 |  592
 |  593
 |  594
 |  595
 |  596
 |  597
 |  598
 |  599
 |  600
 |
|  |
| 600-с
 |  601
 |  602
 |  603
 |  604
 |  605
 |  606
 |  607
 |  608
 |  609
 |  610
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

**VI үйэ**

## Сүрүн түбэлтэлэр

571 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр — Мухаммед төрөөбүт (632 с. өлб.), Меккаттан төрүттээх арааб соҕотох таҥараҕа итэҕэйиини тарҕатааччыта, ислаам сүрүн дьонуттан биирдэстэрэ.

## Сүрүн айыылар
# Уйгуурдар

| Уйгуурдар  |
| --- |
|  |
|  |
| Бүтүн ахсааннара |
|
11.37 млн (35 млн официаллыга суох) |
| Олорор сирдэрэ |
| Кытай (Синдьээн) Казахстан Кыргызстан Узбекистан Түркийэ Арассыыйа Тадьикистан Аустралия АХШ Финляндия Швеция Канаада Германия Эстония Индонезия Дьоппуон Кэриэйэ ЕС Бразилия уонна да атын дойдулар. |
| Тыллара |
|
Уйгур тыла |
| Итэҕэллэрэ |
|
Ислам |
| Уруулуу омуктара |
|
Түүр омуктар |

Уйгурдар былаахтара. Тутулуга суох буолуу хамсааһын бэлиэтэ
**Уйгуурдар** (уйгур. ئۇيغۇر, Uyghurlar, кытай. 维吾尔, Wéiwú'ěr) диэн Орто Азия түүр омуга.

Бэйэлэрэ олохтоох дойдулара суох омук, ол иhин 130 араас омук дойдуларынан ыhыллан олороллор. Ордук элбэх уйгур омук олорор сирэ Синдьээн-Уйгур Аутоном Оройуона - Кытай (11 000 000), Казахстаҥҥа (1 000 000), Узбекистаҥҥа (1 000 000), Тадьикистаҥҥа (780 000), Афганистаҥҥа (500 000), Холбоhуктаах Штаттарга (500 000), Канадаҕа (450 000), Дьоппуоҥҥа (123 000), Арассыыйаҕа (78 000). Саха Сиригэр - 198 уйгур олорор. Олортон Мэнэ-Ханаласка (31), Сунтаарга (41).

## Галерея

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Уйгурдар Саха сиригэр

| Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр уйгурдар ахсааннара |
| --- |
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
|  |  |  | 9 | 27 | 45 | 56 |

## Өссө маны көр

* Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга
# Алтынньы

Алтынньы *Très Riches Heures du Duc de Berry*
**Алтынньы** - 10 ый.

## Түөлбэ тылыгар

бокуруоп ыйа;
күн түһэр ыйа;
кыыл атыыра сүүлэр ыйа;
мара ыйа;
ыанньык ынаҕы аһатар ый.

## Сигэлэр

* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
# Горбачёв Михаил Сергеевич

|  |
| --- |
| Михаил Сергеевич Горбачев |
|
 |
|

---

 |
| Төрөөбүтэ | Кулун тутар 2 1931  ССРС |
| Өлбүтэ | 30 Атырдьах ыйын 2022 (сааhыгар 91) Москва, Арассыыйа Арассыыйа |
| Ойоҕо | Раиса Горбачева |
| Оҕолоро | Ирина (1957) |

**Горбачев Михаил Сергеевич** (Кулун тутар 2 1931 — Атырдьах ыйын 30 2022) — Советскай Союз бастакы уонна бүтэһик президена.

1931 сыллаахха Привольное диэн Ставрополье сиригэр төрөөбүт. 1985 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Черненко кэнниттэн дойдуну салайыыга киирбит. 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр дойду салайааччытын быһыытынан үлэтэ тохтообут.

Былааска олорон Горбачев элбэх уларытыыны оҥорбута, хомуньуус баартыйа монополиятын суох гыммыта, Сэбиэскэй Сойуус кини олордоҕуна үрэллибитэ, социалистическай лааҕыр суох буолбута.
# Салгын

**Салгын** диэн Сир атмосфератыгар айылҕа үөскэппит гаастар булкаастара, сүрүннээн азот уонна абалык

Салгыҥҥа бары сиргэ баар харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уо.д.а. организмнар тыыналларыгар наадалаах абалык баар.

Киһи-аймах былыр былыргыттан бэйэтин олоҕор туттуллар итиини салгыҥҥа уматан ылар.

Салгын иһинээҕитэ:| Ууһук | Бэлиэтэ | Сабардамынан, % | Ыйааһынынан, % |
| --- | --- | --- | --- |
| Азот | N2 | 78,084 | 75,50 |
| Абалык | O2 | 20,9476 | 23,15 |
| Аргон | Ar | 0,934 | 1,292 |
| Харыалык диоксида | CO2 | 0,0314 | 0,046 |
| Неон | Ne | 0,001818 | 0,0014 |
| Метан | CH4 | 0,0002 | 0,000084 |
| Гелий | He | 0,000524 | 0,000073 |
| Криптон | Kr | 0,000114 | 0,003 |
| Уулук | H2 | 0,00005 | 0,00008 |
| Ксенон | Xe | 0,0000087 | 0,00004 |
| Уу | H2O | ? | ? |

Салгын иһинээҕитэ уларыйыан сөп, ол курдук улахан куораттарга харыалык диоксида элбиир, онтон ойуурга намтыыр.

Ону таһынан салгыҥҥа уу чаана баар. Ол курдук температура 0°C буоллаҕына 1 м³ салгыҥҥа 5 грамм уу баар буолуон сөп, онтон +10°C — 10 грамм.
# 1312

**1312** сыл.

## Туох буолбута

* Кулун тутар 22 — Франция хоруола Филипп IV Кэрэ ирдэбилинэн Климент V паапа Тамплиердар уордьаннарын уураппыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# Соҕуруу далай

| **Сир далайдара** |
| --- |
| * Хотугу далай
* Атлантик далай
* Ииндийэ далайа
* Чуумпу далай
* Соҕуруу далай
 |

**Соҕуруу далай** (атын ааттара **Соҕуруу Муустаах далай**, **Антарктика далайа**) диэн соҕуруу кэтирээhин 60° соҕуруу сытар аан далай ирээтэ. Антарктиканы тулалыыр. Иэнэ 20,327,000 км2.

Соҕуруу далай

## Соҕуруу далай байҕаллара

* Амундсен
* Беллинсгаузен
* Дейвис
* Дюрвиль
* Космонавтар
* Лазарев
* Моусон
* Рисер-Ларсен
* Росс
* Скош
* Содружества
* Сомов
* Уэдделл
# 1778

**1778** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 18 — Англия байҕалынан айанньыта Джеймс Кук Чуумпу далайга Гавайи арыыларын арыйбыт уонна *Сандвич арыылара* диэн ааттаабыт.
* От ыйын 3 — АХШ тутулуга суох буолуутун иһин сэрии кэмигэр Британия диэки сэриилэспит ирокезтар Вайоминг өрүскэ 360 колонииһы өлөрбүттэр.
* Атырдьах ыйын 3 — Италия Милан куоратыгар аатырбыт *Ла Скала* опера тыйаатыра аһыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

* Тохсунньу 10 — Карл Линней — швед ботанига, эмчитэ уонна зоолога, үүнээйилэр уонна хамсыыр харамайдар систематикаларын айбыт киһи.
* От ыйын 2 — Жан-Жак Руссо, франция уонна швейцария бөлөһүөгэ.
# Иэн

**Иэн** — икки кээмэйдээх (хаптаҕай эбэтэр имиллибит) геометрия фигуратын ахсаанынан кээмэйэ.

Ханнык баҕарар геометрическай фигура **иэнин** мээрэйдээһин диэн — иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа хас квадратнай единица баарын булуу буолар.
Геометрическай фигуралар иэннэрин мээрэйдииргэ ити фигуралары тэҥнээн көрөр туспа мээрэйдэр баар буолуохтаахтар. Оннук мээрэйдэринэн метргэ дуу, дециметргэ дуу, сантиметрга дуу, миллиметрга дуу тэҥ өрүттээх квадраттар буолаллар. Улахан иэннэри мээрэйдииргэ километрга тэҥ өрүттээх квадрат мээрэй буолуон сөп.
Ханнык эмэ уста единицата өрүттээх квадрат квадратнай единица диэн ааттанар. Онон *квадратнай метр*, *квадратнaй сантиметр*, *квадратнай километр* о. д. а.
диэн единицалар бааллар, ол мээрэй единицата буолар квадрат өрүтүн метринэн дуу, сантиметрынан дуу, километрынан дуу мээрэйдииртэн тутулуктаах.

## Палетка

Ханнык эмэ фигура иэнин адьас туочунандык мээрэйдиир наадата суох эбэтэр иэнэ мээрэйдэнэр фигура кытыыта токур линиянан чэрчилэммит буоллаҕына, кини иэнин мээрэйдээһиҥҥэ *палетка* диэн оһуобай прибор туттуллар. Палетка — масштабтаах квадратнай сетка. Кини квадратын өрүтэ хайа талбыт, холобур 1 см, өрүттээх буолуон сөп. Палетканы курдары көстөр пластинкаттан оҥороллор. Бу пластинка мээрэйдэнэр фигура үрдүгэр саба ууруллар. Бастаан бэриллибит фигура иһигэр сытар бүтүн квадраттары ааҕыллар. Онтон фигура контура быһа охсон ааһар квадраттарын ааҕыллар. Ситэтэ суох квадраттар биир квадрат аҥарынан ааҕыллаллар. Онон иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа барыта хас квадрат баарын суоттаан таһаарыллар. Палетка көмөтүнэн иэннэри ити курдук мээрэйдээһин туочунайа суох, сылаалаах. Ол иһин практикаҕа иэннэри ордук туочунайдык булар тупсаҕай ньымалар туттуллаллар. Ол ньымалар кэрчиктэр усталарын сатаан мээрэйдээһиҥҥэ уонна туспа формулалары туһаныыга олохтоноллор.

## Көнө-муннук иэнэ

Көнө-муннук олоҕор уонна үрдүгэр биирдии сантиметрдаах кэрчиктэри бэлиэтиэҕиҥ уонна бэлиэтэммит точкалартан көнө-муннук өрүттэригэр параллельнай буолар гына көнөлөрдө ыытыаҕыҥ. Оччоҕо көнө-муннук квадраттар сеткаларынан (палетканан сабар курдук) сабыллар. Маннык палекткаҕа хас квадрат киирэрин, о.э. көнө-муннук иэнин буларга кини олоҕун устатын көрдөрөр чыыһыланы көнө-муннук үрдүгүн көрдөрөр чыыһылаҕа төгүллүөххэ наада. Кылгастык бу курдук этиллэр: көнө-муннук иэнэ кини олоҕо үрдүгэр төгүллэммит үөскэмигэр тэҥ.

## Литература

* *Никитин Н. Н.* Геометрия: 6-8 кылаастарга үөрэнэр кинигэ. — Якутск: Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1963.
# Наполеон Бонапарт

Халыып:Infobox Royalty

Наполеон Бонапарт 1812 сыллаах мэтириэтэ
**Наполеон Бонапарт** (Боронсуустуу: *Napoléon Bonaparte* Халыып:IPA-fr, Италия тылынан: *Napoleone di Buonaparte*; 15 атырдьах ыйа 1769 – 5 ыам ыйа 1821), Франция байыаннай уонна политика лиидера этэ. Кинини өссө **Наполеон I** диэн ааттыыллар. XIX үйэ Европа политикатын толору уларыппыта.

Корсикаҕа төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Италия бочуоттаах дьиэ кэргэнтэн тахсаллара. Францияҕа офицерга үөрэммитэ,Бриенна университетыгар,онтон Париж военнай университетыгар. Бастакы Франция революциятын кэнниттэн олус суолталаах буолбута. Бастакы коалицияны салайбыта, *Купдетат* кэнниттэн Франция бастакы консула буолбута. Биэс сылынан Франция Сенаата кинини Императорынан биллэрбитэ. Кини салайар бириэмэтигэр Франция хас даҕаны сэрии нөҥүө ааспыта. Ону *Наполеон сэриилэрэ* диэн ааттыллар. Хас даҕаны улахан сэриини кыайан баран Франция оруола Европа континеныгар сүдү улааппыта. Ол да буоллар араас ньымаларынан былааһы тутан хаалбыта, ол курдук сорох эйэ дуогабардары алдьатан сэрии саҕалаабыта уонна кыайбыт сирдэргэ доҕордорун уонна дьиэ кэргэниттэн дьону олордубута.

1812 сыллаахха Наполеон Арассыыйа утары сэриитин саҕалаабыта, ол сэрии Наполеон туругун олус күүскэ уларыппыта. Кини аармията Арассыыйаҕа олус күүскэ сааххаламмыта, ол кэнниттэн кыаттарыылар саҕаламмыттара, ол курдук Лейпциг кыргыһыытыгар Алтыс Коалицияҕа кыаттарбыта. Сыл буолан баран Коалиция Францияны атаакалаабыта. Коалция Наполеону Эльба арыытыгар ыыппыта, сыл буолбакка кини онтон куоппута. Ол гынан баран Ватерлоо кыргыһыытыгар эмиэ кыаттарбыта. Кэнники алта сылы Сибэтиэй Елена арыытыгар ыытыллыбыта уонна онно ис раагыттан өлбүтэ. Сорох историктар кинини дьааттаабыттар диэн саныыллар.

Наполеон кампаанияларын байыаннай оскуолаларга киэҥник үөрэтэллэр. Кинини тираан диилэр, ол гынан баран кини сэрииттэн ураты дьыалаларга ордук элбэҕи ситиспитэ, ол курдук кини гражданская кодексынан Европаҕа саамай прогрессивнай этэ, өссө кини Франция банкын тэрийэн улахан инфляцияны тохтоппута, өссө лицейдары тэрийэн уонна наука сайдарыгар көмөлөспутэ.

## Быһаарыылар
# 1800-с

| XIX үйэ: 1801—1810 сыллар
  |
| --- |
| **Алҕас: кэтэһиллибэтэх оператор <** · 1790-с — 1800-с — 1810-с · 1820-с

 1801 · 1802 · 1803 · 1804 · 1805  ·  1806 · 1807 · 1808 · 1809 · 1810

 |

| XIX үйэ: 1800—1809 сыллар |
| --- |
| * 1800
* 1801
* 1802
* 1803
* 1804
* 1805
* 1806
* 1807
* 1808
* 1809
 |
| * 1780-с
* 1790-с
* 1800-с
* 1810-с
* 1820-с
 |

**1800-с** cыллар.

Наполеон сэриилэрэ
# Баня-Лука

|  |
| --- |
| **Banja Luka** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Flag** |  **Coat of arms** |

 |
| Координаталара: 44°46′ х. ш. 17°11′ и. д. |
| Дойду
 |  Босния уонна Херцеговина |
| Бастакы ахтыллыыта |  |
| **Cалалтата** |
|  - Баhылык уонна губернатор
 | Слободан Гавранович  |
| **Олохтоохторо** (2006) |
|  - Total | 143 079 |
| **Сайт:** banjaluka.rs.ba |

**Баня-Лука** (сиэрб. Бања Лука, Banja Luka) диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 143 079 (2006).

## Быһаарыылар
# Арамаан

**Арамаан** (нууч. *Роман*) — литература бөдөҥ жанра. Киниэхэ эпос көрүҥүн бары уус-уран бэлиэлэрэ жанровай принцип быһыытынан киирэллэр. Роман норуот дьылҕатын, олох национальнай-историческай уратыларын проза бөдөҥ форматыгар уус-ураннык ойуулуур; биирдиилээн дьон олоҕун-дьаһаҕын, быһыытын-майгытын социальнай эйгэҕэ сыһыаран киэҥ өрүттэрдээх тема быһыытынан уус-ураннык сиһилии арыйар. Арамаан быһаарыытын көрүөххэ: «Арамаан — аан бастааҥы өйдөбүлэ: романскай тылынан (латыынныы) суруллубут айымньы. Жанр быһыытынан сүрүн өйдөбүлэ — эпическэй род бөдөҥ формата: кэм эйгэтигэр сайдар сюжеттаах, ойууланар түбэлтэлэр олоххо сыһыаннаахтык наарданаллар, персонажтар тыллара-өстөрө, дьайыылара айымньыга идея ситимнээхтик арыллыытын олохтууллар».

## Арамаан сайдыыта

Бастакы арамааннар историческай-революционнай жанрга суруллубуттара. Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» (1942), Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» (1944), Н. Якутскай «Төлкө» (1947-1964) арамааннара сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар буолбут сүҥкэннээх чахчылары - революцияны, гражданскай сэриини - ойуулаабыттара. Онтон 60-70-с сыллардаахха саха литературатыгар роман жанра элбээбитэ. Бу кэмҥэ саҥа сонун көстүүнэн социальнай-психологическай арамааннар үөскээһиннэрэ буолбута: C. Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» (1967),В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» (1969). 70-с сыллардааҕы роман иккис хайысхатынан историко-революционнай жанрга интэриэс күөрэйиитэ буолбута. Ол курдук А. Сыромятникова «Кыыс хотун» (1970-1973), Болот Боотур «Сааскы дьыбардар» (1971), И. Гоголев «Хара кыталык» (1977-1978) уо.д.а.. 1990-с сылтан бэттэх саха литературатыгар роман баһыйар үгүс ахсаана таҕыста уонна саҥа жанровай араастарынан байда.

## Арамаан жанра

* **Социальнай-психологическай арамаан** - саха литературатыгар аан бастаан 1960-с сылларга тахсыбыта: Cофрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары», В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» уо.д.а.. Социальнай-психологическай ромаҥҥа буола турар быһыы-майгы ойууланар, билиҥҥи общество сытыы проблемалара туруоруллаллар уонна аныгы киһи характера арыллар. Ол иһин маннык айымньы куруук актуальнай буолар.
* **Психологическай арамаан** - бу көрүҥҥэ ордук автобиографическай хабааннаах романнар киирэллэр. Автордар романнарын сюжеттарын тус олохторугар сыһыаран ойуулууллар, ол иһин сүрүн персонаж өйүн-санаатын, иэйиитин ааҕааччыга итэҕэтиилээхтик тиэрдэллэр.
* **Философскай арамаан** - философскай ромаҥҥа бүтүн киһи аймахха суолталаах үйэлээх боппуруостар таарыллаллар. Суруйааччы өйүн-санаатын муҥутуур күүрээнэ, олоххо сыһыана, быһыыны-майгыны сыаналыыр дьоҕура бу жанрга арыллар. Философскай арамаан сайдыыта литература биир орой чыпчаалга тахсыбытын кэрэһэлиир уонна үгүс мөккүөрдэри, кэпсэтиилэри таһаарар дьикти көстүү буолар. Холобура, И. Гоголев «Иэйэхсити кэлэтии» маҥнайгы философскай арамаан.
* **Историческай арамаан** - ромаҥҥа сюжет историческай чахчыларга олоҕурар, норуот олоҕун суолталаах кэмин хабар, дьиҥ олорбут, үлэлээбит-айбыт, норуоттарыгар улахан туһаны аҕалбыт дьон характердара арыллар.

## Быһаарыылар
# Бетон

Бетон кутуута
**Бетон** диэн композит тутуу материала. Бетон иһилигэр сиэмэн, кумах, хайыр, уу киирэллэр. Бу сэктэри биир хойуу кэлимсэ буолуохтарыгар дылы буккуйаллар. Онтон анал халыыпка куталлар. Хас да чааһынан бетон кытаатан бөҕө материал буолар. Бетон аан дойду бастыҥ туттуллар тутуу материала буолар.
# Үстээх

Үстээх тутулун көрдөрөр ойуу
**Үстээх** (лат. Trinitas) диэн Христиан итэҕэлин киин догмата. Биир Таҥара үс тэҥ, мэҥэ, бииргэ баар сирэйдээх - Аҕа Таҥара, Уол Таҥара, Ытык Тыын Таҥара. Бу үс ураты сирэй бары биир бүтүн Таҥара буолаллар. «Үстээх» термин Эргэ уонна Саҥа Ыйаах битиктэрин суруктарыгар суох. Үстээх үөрэҕин эрдэтээҥҥи христианнар Таҥара Исустуун сыһыанын туһунан толкуйдаан ырытан сыыйа айан таһаарбыттар диэххэ сөп. Бу термины аан бастаан 2 үйэҕэ Антиохиятааҕы Теофил "Автоликка сурук" диэн айымньытыгар туттубута. Үстээх догматын Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтара бигэргэппиттэрэ. Үстээх үөрэҕин бүгүн үгүс Христиан салаалара билинэллэр. Үстээҕи утарааччылар эмиэ бааллар.