Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сарай

**Сарай** диэн ыраахтааҕы да атын тойон олорор улахан дьиэтэ. Сарай дойду салайар функциялаах, ыраахтааҕы биилигин симбола буолар. Ыраахтааҕы биилигэ сууллубут дойдуларыгар сарайдар түмэл буолан үлэлии тураллар.

## Галерея

* Версаль сарайа
* Бобуулаах хото
* Букингем сарайа
* Топкапы сарайа
* Кыһыҥҥы сарай
* Петергоф сарайа
* Екатерина сарайа
* Улахан сарай
* Альхамбра
# Тимири уһаарыы

Тимири уһаарар тэрилтэҕэ
**Тимири уһаарыы** (нууч. *металлургия*) — металы промышленноска ылыы ньымаларын туһунан наука. Аан дойду үрдүнэн билиҥҥи кэмҥэ металлары хара уонна өҥнөөх металлар диэн араараллар.

## Хара металлар

Тимир уонна кини уһаарбаларын киллэрэллэр. Тимир сүрүн уһаарбалара чугуун уонна ыстаал.

**Чугуун** — 1,7% углеродтаах, кремнийи, марганеһы таһынан дуона суох сиэрэлээх уонна фосфордаах тимир уһаарбата.

**Ыстаал** — 0,1-2% углеродтаах, дуона суох кремний, марганец, фосфор уонна сиэрэ булкаастаах тимир уһаарбата.

## Өҥнөөх металлар

Тимир уонна кини уһаарбаларыттан ураты металлар уонна ол металлар уһаарбалара киирэллэр. Өҥнөөх металлартан оҥоһуллуутунан, туттуллуутунан бастакы миэстэҕэ алюминий уонна кини уһаарбалара, иккискэ алтан турар. Алтан электричествоны аһарымтыата үрдүгүнэн, коррозияҕа бэриммэтинэн, үчүгэйдик уулларан кутуу ньымата туттулларынан электропровод, электротехника уонна химия араас аппаратуратын оҥорорго туһаныллар. Өҥнөөх металлар: алтан, свинец, цинк, хорҕолдьун, никель, алюминий, титан, магний.

## Металлолом

Металлолом (тимир лом) - араас тимир бөҕү түмэр уопсай аата (тимир оҥоһук туһатыгар кэлбит) иккис металлургическай циклгэ утилизацияламмакка турар. Үксүн металл көмүһэ аналлаах сиригэр оҥоһуллубут тимир бөҕү утилизациялыыр эбэтэр утилизациялыыр анал концентрацияланар.

Металлому переработкалааһын олус экономическай уонна экологическай суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, аан дойду индустриальнай сайдыыта уонна металл промышленность эйгэтигэр тардыллыбыт металл кээмэйин учуоттаатахха, металл кээмэйэ сыыһа- халты элбээбитэ ырылыччы көстөр. Бу балаһыанньаттан сиэттэрэн үгүс дойдуларга металы переработкалыыр кыамталар бааллар.

Металлолому барытын туһаҕа таһаарыы сүрүн стимула уонна барыһа:

* металларга нагрузкалары аҕыйатыы (билиҥҥи кэмҥэ күүскэ бараммыт);
* экологическай быһыы- майгы тупсуута;
* уматык кээмэйин аҕыйатыы;
* глобальнай кээмэйгэ металл аралдьыйыыта уонна тарҕаныыта аҕыйааһына.

## Быһаарыылар
# Бэйэҕэ тиийинии

**Бэйэҕэ тиийинии** эбэтэр **суицид** (лат. *suicidium*) диэн бэйэни өлөрүнүү. Үксүн санаа тууйуллуутуттан (депрессияттан), ыарыыны тулуйумууттан, үп-харчы күчүмэҕэйдэриттэн уо.д.а. төрүөттэртэн сылтаан буолар. Сыл аайы аан дойдуга 10-20 мөл киhи бэйэтигэр тиийинэ сатыыр.Ол эбэтэр хас 39 сөкүүндэ аайы.

## Төрүөттэрэ

* Ханнык эмит дойду экономика өттүнэн халыылааҕыттан олохтоохтор үксүлэрэ аас-туор олохтоох буолалларыттан, холобур Арассыыйа эбэтэр Гайана
* Эбэтэр аһары баай-тот олохтон сорох араҥалар олоххо тардыһыылары сүтэриттэн, холобур маннык көстүү Дьоппуон, АХШ, Германия дойдуларыгар тарҕаммыт, ол кынан баран кинилэр суицид ыарыылара дьадаҥы дойдулартан быдан кыра.
* Дьиэҕэ эбэтэр ыалга төрөппүттэр иһэр-аһыыр буоллахтарына.
* Итэҕэл фанатиктара — камикадзэ, террористар

Уо.д.а. эгэлгэ араас төрүөт баар.

## Аан дойдутааҕы статистика

100 000 киhиэхэ бэйэҕэ тиийинии ахсаанын дойдуларынан ылыллыбыт статистика (Аан дойдутааҕы Эт-хаан Тэрилтэтин 2007 с. тиhигэ):

1. Кытай — 56
2. Литва — 42
3. Беларусь — 37
4. Арассыыйа — 36
5. Казахстан — 30
6. Мадьаар Сирэ — 28,5
7. Латвия — 26
8. Словения — 26
9. Украина — 25
10. Дьоппуон — 24

## Саха Сирэ

Саха Сиригэр 2003 с. 463 бэйэҕэ тиийинии буолбут, 2004—469, 2005—459. Ордук элбэх бэйэҕэ тиийинии түгэннэрэ 2005 с. Эбээн-Бытантай, Бүлүү, Мухтуйа, Чурапчы уонна Таатта улуустарыгар буолбуттар. Ордук аҕыйах Мирнэй уонна Нүөрүҥгүрү улуустарыгар. Эр дьон дьахталлардааҕар 4,2 — 4,4 төгүл элбэхтик бэйэҕэ тиийинэн өлөллөр эбит.

## Ылыллыбыт сирэ

## Литература

* Шепилов Д. Самоубийства в Якутии (этюд) // Сборник трудов исследовательского общества «Саха-Кэскилэ». Вып. 5. Якутск, 1928.
# Арыгы

**Арыгы** (сорохтор **аргы** дииллэр) — састаабыгар алкоголь (этиил испиирэ) ботуччу соҕус бырыһыана киирэр утахтар уопсай ааттара. Дьон бу бөлөххө уруккуттан тыыннаах испиири, буокканы, брендилары, бальзамнары, ликёрдары, винограадтан оҥоһуллар кыһыл уонна үрүҥ арыгылары, атын фрукталартан уонна отоннортон оҥоһуллар арыгылары, настойкалары, сороҕор пиибэни киллэрэр.

Арыгы сүрүн уратыта — киһи мэйиитин кылгас кэмҥэ туймаардар, тулалыыр эйгэни атыннык көрөр-билэр оҥорор, *холуочук* уонна *итирик* диэн туруктарга киллэрэр. Куруук бу утахтары иһэр дьон бастаан мэйии өттүнэн психологическэй тутулукка киириэхтэрин сөп, ол аата, арыгыта суох буоллахтарына туохтара эрэ тиийбэт, олох соччо үөрдүбэт буолар. Онтон улам эт-хаан өттүнэн тутулуктаах буолуохтарын сөп. Ол аата сааныктарыгар этиил испиирэ олохсуйан, наадалаах эттик буолар. Ол тиийбэт түгэнигэр (арыгы испэтэхтэринэ) арыгыһыт сааныктарын химическэй реакциялара уларыйан, организм барыта эмсэҕэлиир, онон арыгыһыттар ыалдьаллар — «баттаталлар». Маннык дьону бу дьаллыктан эмтиир күчүмэҕэй уонна элбэх үбү эрэйэр.
# Де-юре

**Де-юре** (лат. *De jure* — «Быраабынан») — латыын өс хоһооно, сокуон быһыытынан бигэргэммит буолуохтааҕын көрдөрөр, ол эрээри дьиҥнээх итинник буолумуон сөп. Үксүн сокуоннарынан бигэргэммэтэх (Де-факто) уонна бигэргэммити тэҥнээри туттуллар.

## Суолтата

Де-юре диэн маннык ис хоһоону сүгэр: «Быраабынан бигэргэммит, дьиҥнээхтик маннык буолуон да буолумуон сөп». Бу тыл юриспруденцияҕа уонна дипломатияҕа туттуллар. Ол эрээри, «Де-факто» уонна «Де-юре» бииргэ туттуллуохтарын сөп, ол иһин кинилэр онтуоньум буотахтар.

Синонимнар: «Сокуонунан», «Юридическай быраабынан», «Быраабынан».

## Быһаарыылар
# Инвалидность

Инбэлииккэ тахсыы, инбэлиит буолуу.

**Инвалид** диэн доруобуйата толору хааччааҕа суох киьи.

## Инвалидность киритиэрийдэрэ:

* эт-хаан пуунсуйатын ыһыллыыта
* олоҕо-үлэтэ хааччахтаах буолуута
* реабилитацияҕа уонна социальнай кемеҕе наада буолуута

## Биричиинэлэрэ:

* уопсай ыарыыттан
* оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит буолууттан
* профессиональнай ыарыыттан
* үлэҕэ оһоллонууттан
* байыаннай оһоллонууттан
* радиацияттан

## Уустугуруута:

* ыарыы иккистээн кэһэллиитэ
* эрдэ кырдьыы
* олоҕу кылгастык олоруу

## Инвалидность белехтере:

* 1 бөлөх - толору үлэлиир кыаҕын сүтэрии
* 2 бөлөх - үлэлиир кыаҕын быстах сүтэрии
* 3 бөлөх - үлэлиир кыахтаах, ол гынан баран щадящай условиялаах үлэни үлэлиир буолуу

## Сааска арахсыыта:

* дети - инвалиды
* взрослые - инвалиды

## Инвалидность киһи төһө хамсыыр кыахтааҕыттан арахсыыта:

* хамсыыр кыахтаах
* кыраны хамнанар кыахтаах
* хамнаммат

## Туттуллубут литература:

*
# Будда

Будда статуйата, Лантау арыыта, Гонг Конг
**Будда** диэн Буддизмҥа олус айыы киһини ааттыылар. Санскрит тылыттан тылбаастаатахха "сырдатыллыбыт" диэн буолар. Бастакы Будда төрөөбүт ааты Сидхарта Гаутама диэн этэ. Кини буддизм диэн итэҕэли саҕалаабыта. Сорох дьон бэйэлэрин Будда диэн ааттыыллар. Ол дьон "сырдатыыны" булбуттар диэн этэллэр.

Буддизм саҕаланыытыгар Будданан Сидхарта Гаутама диэн киһини ааттыыллар. Кэлин хас да Будда баар буолуон сөп диэн өйдөөһүн тарҕатыллыбыта.

Будданы эҥкилэ суох киһини ааттыыллар, билигин 36 эҥкилэ суох Будда баар. Будда сорох статуя\ларыгар ону көрдөрөөччүлэр.

Буддистар Будда сырдталлыбытын, ол аата кини хайдах бу олоххо олорон аныгыскы олоххо хайдах бэлэмнэнэргэ уонна олорору билэрэ диэн итэҕэйэллэр. Кини хаһан даҕаны хомойбот, соһуйбат киһи буолар диэн итэҕэйэллэр. Атын дьону кытары хаһан да мөккүспэт, уонна буолан дьиҥи эрэ этэр диэн.

## Быһаарыылар
# Миин династията

**Миин династията** — Кытайга монголлар Юань империяларын кэннэ үөскээбит Миин империятын салайааччылара.

Миин империята 1368 сылтан 1644 сылга диэри баара. Бу империя төрүттээччитэ, бастакы императора Чжу Юцзян. Миин империята 1644 сылга киһитин ахсаана — 100000000. Тас дойдулары кытта атыыга-эргиэҥҥэ сүүнэ флоттааҕа. Сэттэ экспедиция тэрийэргэ 1403-1419 сылларга 2 тыһыынча кэриҥэ аал оҥоһуллубута. Миин империята сүрүннээн солко уонна фарфор атыылыыра. Миин империя сүрүн харчыта — үрүҥ көмүс.
# Данте Алигиери

| Данте Алигиери |
| --- |
|   |
| Төрөөбүтэ | Ыам ыйа - бэс ыйа, 1265 Флоренция |
| Өлбүтэ | Балаҕан ыйын 14, 1321 Равенна, Италия |
| Идэтэ | Ил үлэhитэ, поэт, тыл теоретига |
| Илэ | Италия |

**Данте Алигьери** (ит. *Dante Alighieri*), толору аата *Дуранте дельи Алигьери (*Durante degli Alighieri*)* (Ыам ыйа/Бэс ыйа (ыам ыйын 30) 1265 — балаҕан ыйын 13 эбэтэр 14, 1321), Орто үйэлэрдээҕи Флоренция поэта, литературнай италия тылын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

Кини бастыҥ үлэтинэн буолар Аар комедия (*Divina Commedia*), италия тылынан суруллубут ордук улуу литература үлэтэ уонна аан дойду литературатын биир бастыҥ айымньыта. Орто үйэ култууратын сиэркилэтэ буолбут «Комедията» кэлин «Божественнай» («Аар») диэн ааты Бокаччо иҥэрбит).

Данте Италияҕа «Үрдүкү поэт» (*il Sommo Poeta*) диэн биллэр. Ону таhынан кинини «Италия тылын аҕата» дииллэр. Бастакы биографиятын Дьованни Боккаччо (1313—1375) суруйбута (*Trattatello in laude di Dante*).

Данте фрескаҕа Андреа дель Кастаньо (1450, Уффици Галерея)

## Олоҕун оҥкуллара

1265 — төрөөбүт

1274 — Беатричелыын бастакы көрсүүтэ

1283 — Беатричены иккистээн көрсүүтэ.

## Быһаарыылар
# Сеонг Дже-Ги

Сеонг Дже-Ги| liberalism философия |
| --- |
| Толору аата |
Sung Jae-ki (성재기, 成在基) |
| Төрөөбүтэ |
Балаҕан ыйын 11 1967, Daegu, Соҕуруу Кэриэйэ |
| Өлбүтэ |
От ыйын 26 2013, Сеул, Соҕуруу Кэриэйэ |
| Оскуолата/традицията |
Youngnam University |

**Сеонг Дже-Ги** (кор. 성재기, кыт. 成在基) (Балаҕан ыйын 11 1967, Daegu, Соҕуруу Кэриэйэ - От ыйын 26 2013, Сеул) диэн Соҕуруу Кэриэйэ Human right activists civil right activists, liberalism филосова.

## Сигэлэр

* *Suicide performance and journalist ethics* News Dongah *(English)*
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki Архыыптаммыт 2014, Муус устар 7 күнүгэр. (France)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)

## Быһаарыылар
# Синт-Мартен

Синт-Мартен
Филипсбург куоракка баар Сибэтиэй Мартин сыаркаба
Airbus сөтүөлүү сылдьар дьонтан аҕыйах миэтэрэ үрдүгүнэн көтөн ааһыыта.
**Синт-Ма́ртен** (нидерл. Sint Maarten, МФА: [sɪnt ˈmaːrtə(n)]) — Нидерланд хоруоллугар киирэр ботуччу автономиялаах бэйэтин салайынар судаарыстыба.

Сен-Мартен арыы соҕуруу өттүгэр сытар (арыы хоту өттүн Сен-Мартен диэн Франция сирэ ылар). Киинэ — Филипсбург. Официальнай тыллара — Нидерланд тыла уонна Английскай тыл.

2010 сыл алтынньы 10 күнүгэр диэри Синт-Мартен Нидерланд Антил арыыларын састаабыгар киирэр этэ.

## Бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 27 — Хоруол күнэ
# 1632 сыл

**1632** сыл.

## Туох буолбута

### Кулун тутар

* Кулун тутар 12 — атамаан Иван Галкин ыраахтааҕыга суругар маннык диэбит: “...Да тех же, государь, якольских дюдей князец Тынина (Тыгыны итинник ааттыыр), да князец Бойдон живут на реке Лене и с нами, холопами твоими, дрались по вся дни и твоего, государева, ясаку нам не дали и нас, государь, холопей твоих, не хотели из своей земли выпустить...”. Бу кэнниттэн Тыгын аата ханнык да сурукка ахтыллыбат.
* Кулун тутар 29 — Сен-Жермеҥҥэ түһэрсиллибит эйэ сөбүлэҥинэн Квебек Франция хонтуруолугар төннөрүллүбүт, англичааннар 1629 с. былдьыы сылдьыбаттара.

### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 25 — Сотник Петр Бекетов Өлүөнэ өрүһүн уҥа кытылыгар билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр Дьокуускай остуруогун олохтообут. Куорат күнэ бу күҥҥэ буолбакка балаҕан ыйын иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр.

### Сэтинньи

* Сэтинньи 6 — Швеция хоруола Густав II Адольф («Хотугу Хахай») ньиэмэстэри кытта кыргыһыыга өлөрдүү бааһырбыт.

## Төрөөбүттэр

* Атырдьах ыйын 29 — Джон Локк — *Либерализм аҕата* диэн биллэр Англия бөлүһүөгэ уонна физигэ.

## Өлбүттэр
# Вино

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Кыhыл уонна маҥан вино |

**Вино** (лат. *vinum*) — виноград көөнньүллүбүт уутуттан оҥоhуллар арыгылаах утах. Виноград сахара, аhыыта, энзима уонна да атын эбиитэ суох бэйэтэ көөнньүллэр. Сороҕор испиир эбиллэр. Вино уhун историялаах: винону аан бастаан аныгы Грузия, Исраил уонна Иран баар сирдэригэр оҥорор буолбуттара (б.э. 6000 с. иннинэ). Винолар саастарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар.

## Этимология

Үксүн былыргы орто средиземноморскай термининэн ааҕыллар; индоевропейскай тылларга, сорох ыал тылларыгар уонна картвель тылларыгар (д.-греч. ГОК, лат. тумукча, ам. ГЭС, готск. уэбин, д.-в.-нем. көр, груз. эвино, араб. wayn, д.-евр. jajин), орто дойдуга баар тыллар Кавказ уонна кыра Азия диэн тугун, онтон чугас тыллара суох буолалларын кытта сөбүлэһэллэр. Славянскай тылларга (холобур, славянскай тыллар. вингга) латиницаттан, эбэтэр Герман бөлөхтөр тылларыттан киирбит; латинеяттан киирии версията Европаҕа виноград үүннэриитэ ордук римляннар тарҕаналларын кытары сөбүлэһэллэр.

Сорох учуонайдар бу тылы грузиннар үөскээбиттэрин уонна кини индоевропей тылларынан киирбитин туһунан этэллэр. Сторонники этой точки зрения утверждают, что в картвельских языках семантическая связь слова «вино» (ღვინო — ghvino, ღვინი — ghvini, ღვინალ — ghvinal) восходит к глаголу «ghvivili» (ღვივილი, цвести, довести до кипения, бродить) и корнем «GHV» (ღვ), который является общим семантическим корнем множества картвельских слов (например, «gaghvidzeba» — გაღვიძება — пробудить, «ghvidzli» — ღვიძლი — печень и пр`.). Ону таһынан, виноград лозатын уонна э. э. ИНН. VI тыһыынчаҕа диэри күүстээх арыгыны оҥорууну оҥорууну ордук эрдэтээҥи бигэргэтиилэр Грузия сиригэр- уотугар булуллубуттара саамай биллин диэн грузинскай тылга тиэрдиллиэхтээх.

## Арыгы оҥоруу

Арыгыны оҥорон таһаарыы икки сүрүн ыстаадаҕа үллэрэллэр: арыгыны эдэр арыгыны ылыыга тиийэ переработкалыыр бастакы арыгы, иккис утах, эдэр арыгыны туттарыыга, эдэр арыгыны иһиигэ. Бүтэһиктээх вкус уонна сибэкки иккистээн ааҕыллар.

Виноград бастакы эпэрээссийэтэ арыгы атыытыгар тахсар: пресс- үлтүрүтүү. Үрүҥ арыгыны оҥорорго бу түһүмэххэ виноград сүмэһиниттэн мезаны араараллар. Онтон сутулу чаҥҥа уураллар; үксүгэр технологиялар бу түһүмэххэ айылҕа хонтуруола суох буолуутун тохтотор бактериялары өлөртүүллэр. Хонтуруол барыыта үксүн температураҕа 20-22 кыраадыс (үрүҥнэргэ) уонна 28-30 (кыһыл арыгыга анаан) ааһар. Бу процесска сахарал билиитигэр уонна углекислай гаһы киллэрэллэр. Үүнүү 4-10 хонукка диэри, остуол арыгылара — 4-6 күн, хаачыстыбалаах үрүҥ арыгылар — 5-7 күн, кыһыл күн — 7-10 күн устата салҕанар. Эдэр арыгы бытарыйыытын тохтоппутун кэннэ, ыйааһыннаах чаастар тииҥ, бентонит (туой), желатина эбиллибит араас веществолары эбэн- сабан сырдатыы түһүмэҕэ ыытыллар. Арыгыны, ньыманы туттуу саҥа технологиятыттан уонна ньыманы салгыы тулуйбакка, арыгыны кэмчилээн батарарга, кислороду байытарга, фильтрдыырга уонна бытархай чаастары тэйитэргэ фильтрдыыр кыахтаахтар.

## Быһаарыылар
# Гюго Виктор

**Викто́р Мари́ Гюго́** (фр. Victor Marie Hugo [viktɔʁ maʁi yˈɡo]; 1802 олунньу 26 күнэ, Безансон —  1885 ыам ыйын 22 күнэ, Париж) — Франция суруйааччыта (поэт, прозаик уонна драматург), француз романтизмын сүрүннээччитэ уонна теоретига.  Француз академиятын (1841) чилиэнэ.

Виктор Гюго эдэр сылдьан
## Произведения Гюго в других видах искусства

## Экранизации

## Музыкальный театр

## Быһаарыылар
# 1787

**1787** сыл.

## Туох буолбута

* Ыам ыйын 13 — Капитан Артур Филлип салалталаах 11 хараабыл Портсмуттан (Англия) Австралияҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна тохсунньу 26 күнүгэр Сидней куораты олохтообуттара.

* Алтынньы 1 — Днепр өрүс дельтатыгар баар нууччалар олорор Кинбурн (туурактыы "мурун" диэнтэн) кириэппэстэрин туурак сэриилэрэ кыайан ылбатахтар. Кириэппэс көмүскэниитин Александр Суворов салайбыта, кыргыһыы кэмигэр бааһырбыта, билиэҥҥэ түбэһэ сыспыта, кини анныгар икки аты өлөрбүттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# Куна

**Куна** — Панаамаҕа уонна Колумбияҕа олорор индеец омуктар. Куна тылынан саҥараллар. 50 тыһ. тахса киһилээх омук, олортон 700-чэтэ Колумбияҕа олорор. Сүрүн дьарыктара кукурууза, батаат, кокос үүннэрии, балыктааһын. Католиктар уонна протестааннар христианствоҕа киллэрбиттэрэ.

* Alí, Maurizio. 2010: “En estado de sitio: los kuna en Urabá. Vida cotidiana de una comunidad indígena en una zona de conflicto Архыыптаммыт 2011, От ыйын 7 күнүгэр.”. Universidad de Los Andes, Facultad de Ciencias Sociales, Departamento de Antropología. Bogotá: Uniandes. ISBN 978-958-695-531-7.
# Каир

|  |
| --- |
| **Каир القـــاهــرة *al-Qāhira |
| **Атын аата:Хаhан да утуйбат куоратАтын аата:Хаhан да утуйбат куорат* |
|

|  |
| --- |
|  **Flag** |

 |
| Эгипет: Каир баар сирэЭгипет: Каир баар сирэ |
| **Cалалтата** |
|  - Баhылык
  | Др. Абдул Азим Уазир  |
| **Иэнэ** |
|  - Куорат
  | 214 km² (82,6 sq mi) |
| **Олохтоохторо** (2006) |
|  - Куорат | 7,947,l121 |
|  - Чиҥэ | 37 136/km² (96 181,8/sq mi) |
|  - Метро | 17,285,000 |
| Кэм курдааһына | EET (UTC+2)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | EEST (UTC+3) |
| **Сайт:** www.cairo.gov.eg |

**Каир** диэн Эгипет киин уонна ордук улахан куората. Африка уонна Араб дойдуларын ордук элбэх дьонноох куората.
# Непал

| Непал Федерал Демократ Республиката Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl  संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Mother and Motherland are Greater than Heaven" |
| **Өрөгөй ырыата:**"Sayaun Thunga Phool Ka"  |
| Location of Nepal  |
| **Киин куората** | Катманду
 |
| Largest city | Kathmandu (непаал. काठमांडौ) |
| Ил тыла | Непал тыла |
| Региональнай тыллар | Maithili, Nepal Bhasa, Bhojpuri, Tharu, Gurung, Tamang, Magar, Awadhi, Sherpa, Kiranti and another 100 different indigenous languages. |
| Олохтоохтор ааттара | Непаллар
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Bidhya Devi Bhandari |
|  -  | Вице президент | Nanda Kishor Pun |
|  -  | Премьер миниистир | Khadga Prasad Oli |
| Unification |
|  -  | Kingdom declared | December 21, 1768  |
|  -  | State declared | January 15, 2007  |
|  -  | Republic declared | May 28, 2008  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  147,181 km² (93rd) 56,827 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 2.8 |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2008 estimate | 29,519,114 (40th) |
|  -  | 2007 census | 28,875,140  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 184/km² (56th) 477/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $29.522 billion (96th) |
|  -  | Per capita | $1,078 (159th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $10.328 billion (115th) |
|  -  | Per capita | $377 (167st) |
| **Дьини** (2003–04) | 47.2 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.534 (medium) (142nd) |
| Валюта | Rupee (`NPR`)  |
| Кэм зоната | NPT (UTC+5:45) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+5:45) |
| Ил домен | .np |
| Телефон кода | +977
 |

**Непал** диэн Соҕуруу Азия дойдута. Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар. Непал хоту уонна арҕаа өттүлэригэр Хималайа сис хайалара сыталлар. Аан дойду уон ордук үрдүк хайаларыттан аҕыһа онно баар (ордук үрдүк Эверест).

### Непал бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 11 — Притхви Джаянти. Притхви Нараян Шах (1723–1775), сомоҕолоспут Непал бастакы хоруолун төрөөбүт күнэ. 1951 сылтан 2006 сыллаахха диэри федеральнай күн этэ, билигин сорох регионнар эрэ бэлиэтииллэр

* Олунньу 18 — Дойдуга демократия күнэ (1951 сыллаахха ыраахтааҕы былааһын суулларбыттар)

* Муус устар 13, (Таиланд Таиланд эмиэ бэлиэтиир) — Сонгкран (Саҥа дьыл)

* Муус устар 24 — Демократия күнэ
* Ыам ыйын 28 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

* Непал
* Kathmandu
* Swayambhunath
* Patan
* Bhaktapur
* Himalaya
* Himalaya
* Kaski District
* Mustang
* Mustang

## Быһаарыылар
# Танах

**Танах** (ивр. תָּנָ״ךְ‎‎) диэн дьэбэриэй Ытык суруйууларын хомуурунньуга. Акроним: Тора, Невиим уонна Ктувим диэн тыллар бастакы сүһүөхтэриттэн таҥыллыбыт тыл. **Микра** (ивр. מִקְרָא‎‎) уонна **Дьэбэриэй Биибилийэтэ** диэн ааттарынан эмиэ биллэр.

Танах салаалара:

* Тора - Биэс Битик (нууч. *Пятикнижие*)
* Невиим - Көрбүөччүлэр (нууч. *Пророки*)
* Ктувим - Суруйуулар (нууч. *Писания*)

Танах ис хоһоонунан христиан Биибилийэтин Эргэ Ыйааҕын кытта дьүөрэлэһэр. Уратыта диэн Эргэ Ыйаах тиһилигэр Танахха суох "иккис канон" битиктэрэ киирэллэр.
# Тутумта

**Тутумта** (система) диэн бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх биир бүтүн буолар баһаам ууһук бөлөҕө. Тутумта ураты быыстардаах, тутуллаах, функциялаах, соруктаах, майгылаах, ситимнэһиилээх. Тутумтаны чинчийэр билимнэр: тутумта үөрэҕэ, тутумталар теорията, тутумта ыралааһына, кибернетика уо.д.а.
# Буэнос Айрес

|  |
| --- |
| **Буэнос Айрес** |
| —  **киин куорат**  — |
| **Ciudad Autónoma de Buenos Aires** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Flag** |  **Coat of arms** |

 |
|  Буэнос Айрес |
| Координаталара: 34°36′36″ с. ш. 58°22′11″ а. д. |
| Дойду
 | Аргентина |
| Тутуллуу | 1536, 1580 |
| **Cалалтата** |
|  - Баhылык
  | Орасио Родригес Ларрета  |
| **Иэнэ** |
|  - киин куорат
  | 203 km² (78,5 sq mi) |
|  - Сир | 203 km² (78,5 sq mi) |
|  - Metro | 4758 km² (1837,1 sq mi) |
| **Олохтоохторо** (2009 est.) |
|  - киин куорат | 3,050,728 |
|  - Метро | 13,356,715 |
| **КСИ** (2005) | 0.923 – high |
| **Сайт:**  (исп.) |

**Буэнос Айрес** (исп. Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires, нууччалыы тылбааһа «Город Пресвятой Троицы и Порт нашей Госпожи Святой Марии Добрых Ветров»; /ˈbwenoˈsaiɾes/) — Аргентина киин куората, дойду административнай, култуурнай, экономическэй киинэ. Бу куорат Буэнос-Айрес диэн ааттах административнай тутул (провинция) чааһа буолбатах, 1880 сыллааха тэриллибит туспа административнай оройуон. Соҕуруу Америка үһүс улахан куората, Рио де Жанейро уонна Сан Паулу кэннилэриттэн. Рио де ла Плата соҕуруу кытылыгар турар. Тула эргинниин олохтоохторун ахсаана 13 мөл.

Биики ыскылаатыгар медиа билэлэр:
Buenos Aires