Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Коста Рика

| República de Costa RicaКоста Рика Өрөспүүбүлүкэтэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:Noble patria, tu hermosa bandera* |
| Location of Costa Rica  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Сан Хосе
 |
| Ил тыла | Испан тыла |
| Региональнай тыллар | Mekatelyu |
| **Омуктар**  | 85% үрүҥнэр 10% метистар 3% африкалар 1% америндар 1% кытайдар |
| Олохтоохтор ааттара | Коста Рикалар
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Президент | Oscar Arias (PLN) |
|  -  | Вице президент | суох |
| Тутулуга суох буолуу | Испанияттан  |
|  -  | Ылыныы | Балаҕан ыйын 10, 1821  |
|  -  | Испания билиниитэ | Ыам ыйын 10, 1850  |
|  -  | Орто Америка Федерациятыттан | 1838  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  51,100 km² (128th) 19,730 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.7 |
| Олохтоохторо |
|  -  | May 2009 estimate | 4,509,290 (119th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 85/km² (107th) 220/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $48.741 billion  |
|  -  | Per capita | $10,752  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $29.828 billion  |
|  -  | Per capita | $6,580  |
| **Дьини** (2001) | 49.9 (high)  |
| **КСИ** (2008) | ▲ 0.847 (high) (50th) |
| Валюта | Коста Рика колона (`CRC`)  |
| Кэм зоната | (UTC-6) |
| Ил домен | .cr |
| Телефон кода | [[++506]]
  |

**Коста Рика** (исп. Costa Rica), официаллык **Коста Рика Өрөспүүбүлүкэтэ** (República de Costa Rica), диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Никарагуа хоту, Панама илин уонна соҕуруу, Чуумпу далай арҕаа уонна соҕуруу, Кариб байҕала илин.

## Коста-Рика бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 11 — Дойду дьоруойдарын күнэ (1856 сыллаахтан), Ривас кыргыһыытын күнэ. Атын аата Хуан Сантамария күнэ, бу Коста-Рика дьоруойа 1856 с. кыргыһыыга өлбүт

* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү Соҕуруу Америка элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
* От ыйын 25 — Гуанакасте күнэ (ааҥл. *Guanacaste Day*)
* Атырдьах ыйын 2 — Аанньал Кыыс күнэ
* Балаҕан ыйын 9 — Оҕо күнэ (ааҥл. *Children's Day*)
* Алтынньы 12 — Култууралар көрсүһүүлэрин күнэ (Día de las Culturas)
* Сэтинньи 22 — Учуутал күнэ

* Ахсынньы 1 — Байыаннай сулууспа суох буолбут күнэ. Гражданскай сэрии бүппүтүн кэннэ 1948 сыллаахха бу күн бэрэсидьиэн Хосе Фигерес Феррер дойдуга аармыйаны суох гыммыт, дойду байыаннай тыына суох буолуохтаах диэн буолбут. Билигин бу дойдуга куттал суох буолуутун полиция эрэ хааччыйар
# Панаама (куорат)

|  |
| --- |
| **Панаама Panamá** |
|  |
|  Панаама |
| Координаталара: 8°59′ х. ш. 79°31′ а. д. |
| Дойду
  |  Панама |
| Провинция
  | Панаама |
| Оройуон
  | Distrito Central
  |
| **Cалалтата** |
|  - Баhылык
 | Боско Вальярино  |
| **Иэнэ** |
|  - Куорат
  | 275 km² (106,2 sq mi) |
|  - Metro | 2560,8 km² (988,7 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | 2 m (7 ft) |
| **Олохтоохторо** (2000) |
|  - Куорат | 813,097 |
|  - Чиҥэ | 2750/km² (7656/sq mi) |
|  - Метро | 1 206 792 |
| **КСИ** (2007) 0.937 – үрдүк |
| **Сайт:**  |

**Панаама** (*Panamá*) диэн Панаама Өрөспүүбүлүкэтин киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 813,097, тула эргинниин 1,206,792. Чуумпу океан кытылыгар, Панаама ханаалыгар турар. Дойду политика уонна салалта киинэ.
# XVI үйэ

|  |
| --- |
| 2 -c тыһыынча сыл
 |
| XIV үйэ — XV үйэ — **XVI үйэ** — XVII үйэ — XVIII үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1490-с
 |  1491
 |  1492
 |  1493
 |  1494
 |  1495
 |  1496
 |  1497
 |  1498
 |  1499
 |  1500
 |
|  |
| 1500-с
 |  1501
 |  1502
 |  1503
 |  1504
 |  1505
 |  1506
 |  1507
 |  1508
 |  1509
 |  1510
 |
| 1510-с
 |  1511
 |  1512
 |  1513
 |  1514
 |  1515
 |  1516
 |  1517
 |  1518
 |  1519
 |  1520
 |
| 1520-с
 |  1521
 |  1522
 |  1523
 |  1524
 |  1525
 |  1526
 |  1527
 |  1528
 |  1529
 |  1530
 |
| 1530-с
 |  1531
 |  1532
 |  1533
 |  1534
 |  1535
 |  1536
 |  1537
 |  1538
 |  1539
 |  1540
 |
| 1540-с
 |  1541
 |  1542
 |  1543
 |  1544
 |  1545
 |  1546
 |  1547
 |  1548
 |  1549
 |  1550
 |
| 1550-с
 |  1551
 |  1552
 |  1553
 |  1554
 |  1555
 |  1556
 |  1557
 |  1558
 |  1559
 |  1560
 |
| 1560-с
 |  1561
 |  1562
 |  1563
 |  1564
 |  1565
 |  1566
 |  1567
 |  1568
 |  1569
 |  1570
 |
| 1570-с
 |  1571
 |  1572
 |  1573
 |  1574
 |  1575
 |  1576
 |  1577
 |  1578
 |  1579
 |  1580
 |
| 1580-с
 |  1581
 |  1582
 |  1583
 |  1584
 |  1585
 |  1586
 |  1587
 |  1588
 |  1589
 |  1590
 |
| 1590-с
 |  1591
 |  1592
 |  1593
 |  1594
 |  1595
 |  1596
 |  1597
 |  1598
 |  1599
 |  1600
 |
|  |
| 1600-с
 |  1601
 |  1602
 |  1603
 |  1604
 |  1605
 |  1606
 |  1607
 |  1608
 |  1609
 |  1610
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

## Сүрүн түбэлтэлэр

## Сүрүн айыылар
# 1821

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

* Атырдьах ыйын 31 — Герман Гельмгольц — ньиэмэс физигэ, физиолог уонна психолог (1894 өлб.)

* Балаҕан ыйын 1 — балаҕан ыйын бастакы күннэригэр Дьокуускайга Ньукуола таҥаратын таас дьиэтэ үлэҕэ киирбит.

* Сэтинньи 11 — Федор Достоевскай (1881 өлб.) — суруйааччы, нуучча литэрэтиирэтин кылаассыга.
* Ахсынньы 10 — Николай Некрасов — бэйиэт, прозаик, публицист, нуучча литэрэтиирэтин классига.

## Өлбүттэр

* Ыам ыйын 5 — Франция импэрээтэрэ Наполеон Бонапарт быстыбыт.
# Экуадор

| República del EcuadorЭквадор Өрөспүүбүлүкэтэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Dios, patria y libertad"* *"Pro Deo, Patria et Libertate"* |
| **Өрөгөй ырыата:Salve, Oh Patria* |
| Location of Ecuador  |
| **Киин куората** | Кито
 |
| Largest city | Гуайакил |
| Ил тыла | Испан тыла1 |
| **Омуктар**  | 55% метистар, 24% америндар, 16% үрүҥнэр, 5% африкалар |
| Олохтоохтор ааттара | Экуадордар
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Рафаэл Корреа |
|  -  | Вице президент | Ленин Морено |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Испанияттан (cатамматаҕа) | Атырдьах ыйын 10, 1809  |
|  -  | Испанияттан | Ыам ыйын 24, 1822  |
|  -  | Улуу Колумбияттан | Ыам ыйын 13, 1830  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  256,370 km² (73rd) 98,985 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 4 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2009 estimate | 14,573,101 (66th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 53.8/km² (151st) 139,4/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $106.993 billion  |
|  -  | Per capita | $7,685  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $52.572 billion  |
|  -  | Per capita | $3,776  |
| **Дьини**  | 42 (medium)  |
| **КСИ** (2006) | ▲ 0.807 (high) (72nd) |
| Валюта | АХШ доллара (`USD`)  |
| Кэм зоната | ECT, GALT (UTC-5, -6) |
| Ил домен | .ec |
| Телефон кода | +593
 |

**Экуадор** (Эквадор, i/ˈɛkwəd**[unsupported input]**/ EK**-wə-dor*; Spanish pronunciation: [ekwaˈðoɾ] (listen ); кечуа Ikwayur; Shuar: *Ecuador* эбэтэр *Ekuatur.*)), официаллык **Экуадор Өрөспүүбүлүкэтэ** (*República del Ecuador*}, диэн Соҕуруу Америка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Колумбия хоту, Перу илин уонна соҕуруу, уонна Чуумпу далай арҕаа. Дойду бас билиитигэр Галапагос арыылара киирэллэр, дойду континентал сириттэн 965 км Чуумпу далайга сыталлар. Экуадор экваторга баар, онон ааттаммыта, иэнэ 256371 км2. Киин куорат Кито; ордук улахан куорат Гуайакил.

## Эквадор бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 24 — Пичинча кыргыһыытын күнэ
* Бэс ыйын 24 — Инти Райми, Инкалар импиэрийэлэригэр Кыһыҥҥы Күн туруутун кэмигэр саҥа дьылы бэлиэтииллэрэ.
* Бэс ыйын 24 — Сан-Хуан Баутиста
* Бэс ыйын 29 — Инженер күнэ
* От ыйын 24 — Симон Боливары ахтар күн. Маны таһынан Венесуэла, Колумбия, Боливия бэлиэтииллэр.
* Атырдьах ыйын 10 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1809 сыллаахха Испанияттан тутулуга суох буолуутун биллэрбит, ол эрээри дьиҥнээх тутулуга суох буолуу 1822 сыллаахха эрэ ситиһиллибитэ.
* Балаҕан ыйын 26 — Дойду былааҕын күнэ
* Сэтинньи 3 — Куэнка тутулуга суох буолуутун күнэ. 1820 сыллаахха саҥа тэриллэн эрэр өрөспүүбүлүкэ үс провинциятыттан биирдэстэрин тутулуга суох киин куората Куэнка буолбут
* Ахсынньы 6 — Кито киин куорат олохтоммут күнэ.
# 1831

**1831** сыл.

## Туох буолбута

### Кулун тутар

* Кулун тутар 9 — Алжирга Франция *Омук легиона* тэриллибит. Алжир тутулуга суох буолбутун кэнниттэн (1962) ыстаап-кыбартыырата Парижка көспүтэ.
* Кулун тутар 18 — АХШ Үрдүкү суута индеецтэр федеральнай суукка үҥсүү киллэрэр бырааптара суоҕун туһунан быһаарыы ылбыт.

### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 29 — Англия учуонайа Майкл Фарадей элэктирэ маҕыньыыт көстүүтүн индукцияны арыйбыт, о.э. магнетизм элэктириичистибэни үөскэтэрин булбут. Бу айылҕа көстүүтэ элэктирэтиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар: элэктирэмотуорга, гэньэрээтэргэ, трансформаторга уо.д.а.

### Ахсынньы

* Ахсынньы 27 — Чарльз Дарвин «Бигль» хараабылга олорон Эволюция түөрүйэтин айбыт айанын саҕалаабыт.

## Төрөөбүттэр

* Олунньу 16 — Николай Лесков (1895 өлб.), нуучча тылын сыыһырдар киирии тыллар утары охсуспут биллиилээх нуучча суруйааччыта. "Левша" туһунан айымньы ааптара.

## Өлбүттэр
# Панаама ханаала

**Панаама ханаала** - диэн Орто Америкаҕа баар Панаама дойдутугар Атлантическай уонна Чуумпу океааннары холбуур уунан барар суол. Үс шлюзтаах. Хас сыл аайы ханаалынан 14 000 кэриҥэ хараабыллар ааһаллар. Тутуллубутун кэнниттэн 2002 сыллахха 800 000 хараабыл ааспыта.
# Кымырдаҕас

| ?Кымырдаҕас |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Animalia |
| Кэлим: | Arthropoda |
| Кылаас: | Үөн-көйүүр |
| Аймах: | Hymenoptera |
| Кэргэн: | **Кымырдаҕастыҥы** |

 |
|  Латыынныы аата |
| Formicidae |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

[[Категория:Animalia алпаабытынан]]

**Кымырдаҕас** диэн түмэтинэн олорор үөн. Сир үрдүгэр 22 000 кымырдаҕас арааһа баар. Онтон 12 500тэн тахса көрүҥнэрэ биологияҕа быһаарыылаахтар.

## Тыл туттуллуута

## Быһаарыылар
# Сан Марино

| Сан Марино Ордук Чаҕылҕай Республиката*Serenissima Repubblica di San Marino* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:Libertas*  (Latin) "Liberty" |
| **Өрөгөй ырыата:**"Inno Nazionale della Repubblica"  |
| Location of San Marino Location of  Сан Марино  (circled in inset)on the European continent  (white) |
| **Киин куората** | Сан Марино куорат
 |
| Largest city | Dogana |
| Ил тыла | итал тыла1 |
| Олохтоохтор ааттара | Sammarinese; San Marinese
  |
| Дьаhалтата | Parliamentary republic |
|  -  | Captains Regent | Стефано Палмьери Франческо Муссони |
| Independence | from the Roman Empire  |
|  -  | Date | 3 September 301 (traditional)  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  61,2 km² (225th) 23,5 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2008 estimate | 29,973 (206th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 489/km² (20th) 1,225/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2004 estimate |
|  -  | Total | $904 million (195th) |
|  -  | Per capita | $34,100 (23th) |
| **КСИ** (2003) | n/a (unranked) (n/a) |
| Валюта | Euro (€) (`EUR`)  |
| Кэм зоната | CET (UTC+1) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | CEST (UTC+2) |
| Ил домен | .sm |
| Телефон кода | [[++378 (0549 from Italy and Vatican City)]]
  |
| Patron saint | St. Agatha |
| 1 SAN MARINO (PDF).  UNECE. |

**Сан Марино Ордук Чаҕылҕай Республиката** (итал. *Serenissima Repubblica di San Marino*) диэн Аппенин хайаларыгар баар кыра дойду. Тула өттүттэн Италиялыын кирбиилэhэр.

## Дойду бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 5 — Сибэтиэй Агата уонна Альберони оккупациятыттан босхолонуу күнэ.

* Кулун тутар 25 — Аренго күнэ. 1906 сыллаахха бу дойдуга үс үйэ мустубакка сылдьыбыт олохтоохтор мунньахтара (италиялыы arengo) буолбут

* Муус устар 1 — саҥа Капитан-Регент дуоһунаска киирэр күнэ

* От ыйын 28 — Фашизмы кыайыы күнэ
* От ыйын 29 — Орто үйэлэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 3 — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ (301 сыллаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ)
# Амударья

Амударья
**Амударья** диэн Орто Азия ордук уулаах, уһунунан иккис өрүһэ. Былыргы ааттара Аму, Оксус, Балх, Дьайхун. Амударья Панж уонна Вахш өрүстэр силлиһиилэриттэн үөскүүр. Уһуна 1415 км, Панж баһыттан аахтахха 2540 км. Тардыытын иэнэ 309,000 км². Амударья төрдө Хиндукуш сиһин хоту өттүгэр баар. Сүрүн салаалара: Гунт, Бартанг, Язгулем, Ванч, Кызылсу, Кафирниган, Сурхандария, Кундуз, Шерабад. Амударья хайаттан түһэн баран кумахтаах Туран намтал сиринэн 1100 км устар. Арал байҕалыгар түһэр. Түһүүтүгэр киэҥ 7000 км² иэннээх дельталаах. Амударья Афганистан, Таджикистан, Туркменистан, Узбекистан, Харахалпахстан дойдуларынан устар.
# Киин куорат

**Киин куорат** — дойду, провинция, регион эбэтэр штат бас суолталаах куората. Сороҕор киин куорат туспа административнай единица быһыытынан буолар, холобур Москва Арассыыйа киин куората буоларын таһынан бэйэтэ эмиэ туспа федерация субъега буолар. Аустрияҕа Вена куорат эмиэ туспа Сир (ниэм. *Land*) диэн стаатустаах.
# 706

* Олунньу 15 — Византия импэрээтэрэ Юстиниан II кини иннигэр бөрүстүөлгэ олорбут Леонтий уонна Тиверий III ыраахтааҕылары Константинополь ипподромугар өлөртөрбүт.
# Конфуций

Конфуций| Кытай философията Былыргы философия |
| --- |
|  Конфуций |
| Толору аата |
孔丘 *Коҥ Зы* |
| Төрөөбүтэ |
Балаҕан ыйын 28, 551 б.э.и. Куфу, Кытай |
| Өлбүтэ |
479 б.э.и. Куфу, Кытай |
| Оскуолата/традицията |
Конфуцианизм айааччыта |
| Кэрэхсиир эйгэлэрэ |
Мораль философията, социальнай философия, этика |
| Сүрүн айыылара |
Конфуцианизм |

**Конфуций** (кыт. 孔子 *Куҥ-Сүө*, ардыгар кыт. 孔夫子 *Куҥ Фу-Цы* Kǒng Fūzǐ — "Коҥ уус"; Балаҕан ыйын 28, б.э.и. 551 с.— б.э.и. 479 с.) диэн былыргы Кытай бөлөһүөгэ. Кини үөрэтиилэрэ уонна философията Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуон уонна Вьетнам дьонун майгыларыгар уонна олохторугар-дьаhахтарыгар улаханнык дьайбыта, конфуцианство төрдө буолбута.

Куҥ Сүө («Кытай мифтэрэ уонна үһүйээннэрэ» кинигэттэн уруһуй — *E.T.C. Werner, 1922*)
# Путунхуа

**Путунхуá** (кыт. трад. 普通話, упр. 普通话, пиньинь: *Pǔtōnghuà*) —  Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр официальнай тыл. Бу өйдөбүл саҥаҕа сыһыаннаах, сурук ыстандаара байхуа дэнэр.

Путунхуа фонетиката уонна лиэксикэтэ хотугу түөлбэ тылларыгар киирэр Пекин диалегын саҥарар нуорматыгар олоҕурар. Путунхуа грамматиката аныгы кытай тылынан (байхуа) суруллубут айымньыларга сөп түбэһэр уонна эмиэ хотугу түөлбэ тылларга чугас.

## Туттуллар сирэ

Былыргы гуаньхуа диэнинэн биллэр кытай тылын саҥарар нуормата (бырабыыталыстыба бигэргэппэтэх да буоллар) хотугу түөлбэ тылларыгар олоҕуран аан бастаан Кытай киин куората 1266 сыллаахха билиҥҥи Пекин оннугар көһүүтүттэн саҕаламмыта буолуо диэн сабаҕаланар. XX үйэ саҕаланыытыттан официальнай стандарт суругунан эрэ буолбакка саҥарар нуорманы эмиэ киллэрбитэ. 1909 сыллаахха бу нуорма «гоюй» (дьоппуон «кокуго» ‘судаарыстыба тыла’ диэн тиэрминиттэн) диэн ааттаммыта, кэлин путунхуа дэммитэ.

## Ойуулааһын

### Фонетика уонна фонология

Путунхуа — изоляциялыыр туоннуҥу тыл. Бүтэй уонна аһаҕас дорҕоонноро туоннаммыт уларыйбат сүһүөхтэри үөскэтэллэр (туону аахпатахха путунхуа 414 сүһүөхтээх, туону аахтахха — 1324). Тыл сүһүөҕэ үксүн морфема буолар (ардыгар көстер мантан туорааһыннар этимология өттүнэн араарыллыбат тылларга эрэ көстөр). Сүһүөхтэн кылгас морфема путунхуа тылга суох (туорааһын биир эрэ - суффикс 儿 *«er»*, кини туспа сүһүөх буолбат).

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ

* *Горелов В. И.* Теоретическая грамматика китайского языка. — М.: Просвещение, 1989. — 318 с. — ISBN 5-09-002914-8
* *Завьялова О. И.* Путунхуа и диалекты: новые реалии китайского мира // Проблемы Дальнего Востока. — 2012. — № 6. — С. 130—138.
* *Лу Динь, Орусбаев А.* Китайский язык как язык межнационального общения в Китае // Вестник КРСУ. — 2003. — Т. 3, № 1. — С. 130—138. Архивировано 18 Олунньу 2012 года.  (Проверено 6 ноября 2015)
* *Софронов М. В.* Китайский язык и китайское общество. — М.: Наука, 1979. — 312 с.

## Сигэлэр

* *Завьялова О. И.*  Языковая ситуция и языковая политика в КНР.  // *Сайт Института Дальнего Востока РАН*. Тургутулунна 6 Сэтинньи 2015.
# Быһыы

**Быһыы** эбэтэр **Вакцина** (лат. vacca — ынах) — сыстыганнаах ыарыылары утары иммунитеты үөскэтэр эмп. Быһыыны мөлтөөбүт уонна өлбүт микробтартан, кинилэр таһаарар эттиктэриттэн, эбэтэр ген инженериятын эбэтэр химия көмөтүнэн оҥоһуллубут микроб антигеннарыттан оҥороллор.

## Устуоруйата

Эдвард Дженнер 1770-с сылларга бастакы вакцинаны айбыта. Ол кэмҥэ уоспа ыарыытыттан өлүү элбэх этэ. Дженнер ынах уоспатынан (натуральнай уоспаҕа аймахтыҥы ыарыы) эспиттэр, үксүн уоспаҕа ыалдьыбаттар диэн бэлиэтээбит. Оспо ынаҕын этин-сиинин этинэн-хаанынан көмүскүүр дии санаабыта.

Бу идеяны бэрэбиэркэлээри Дженнер биир уолу ынах уоспатынан ыалдьыппыт. Ол кэнниттэн кини уолу натуральнай уоспатынан сыһыарбыт. Кини ынах уоспатынан хайыы-үйэ ыалдьыбыт буолан, уол натуральнай уоспанан ыалдьыбатаҕа. Дженнер сөп этэ: ынах уоспатанан ыалдьыбыт дьон дьиҥнээх уоспаттан көмүскүүрэ.

Ынах уосптын ылыаҕыттан өлүөр диэри уоспаттынан ыалдьыбат буолан, 1853 сыллаахха өссө биир сокуону ылыннылар, ол быһыытынан хас биирдии оҕо Дженнер вакцина уоспатын утары вакциналаныахтаах диэн.

19-с үйэҕэ Луи Пастер иирии вакцинатын айбыта.

20с үйэҕэ учуонайдар дифтерияттан, корь, эпидемическэй паротиттан уонна краснухаттан көмүскүүр вакциналары айбыттар. 1950-с сылларга Джонас Солк полиомиелиттан вакцинаны оҥорбута.

Ол гынан баран, малярия уонна ВИЧ курдук улахан суолталаах ыарыылартан вакцин билигин да суох.

Үгүс дойдулар тустаах дьон вакцинацияны ааһалларын ирдиир булгуччулаах сокуоннары ылыннылар.Ол курдук, холобур, үгүс дойдуларга оҕолор государственнай оскуолаҕа сылдьарга тустаах ыарыылары утары вакцинацияланыахтаахтар. Иккис өттүттэн, вакцинация көрүҥүн барытын бобор сорох итэҕэллэр бааллар: холобур сэттис күнүн адвентистар сиэркиптэригэр оннук.

## Өссө маны көр

* Быһыы 1
# Дэн Сяопин

**Дэн Сяопин** (кит. трад. 鄧小平, упр. 邓小平, пиньинь: *Dèng Xiăopíng*; **Дэн Сяньшэн** төрөөбүт(кит. трад. 鄧先聖, упр. 邓先圣, пиньинь: *Dèng Xiansheng*); 22 августа 1904, округ Гуанъань пров. Сычуань — 19 февраля 1997, Пекин) — кытай бэлиитигэ уонна реформатора, Кытай Хомуньуус Баартыйатын диэйэтэлэ. Дэн хаһан даҕаны дойдуну салайар дуоһунаска олорботоҕо, ол эрээри 1970 сылтан 1990 сылга дылы Кытай дьиҥнээх салайааччыта этэ.

Дэн Сяопин Францияҕа үөрэнэ сылдьар кэмэ
# Эстуарий

Анаабыр өрүс эстуарийа куйаартан
**Эстуарий** (латыынныы: aestuarium — ууга барар өрүс төрдө) — биир үөстээх өрүс төрдө, байҕал диэкки кэҥиир.

Өрүс аҕалбыт тибиитин байҕал сүүрүгэ илдьэ барар буоллаҕына үөскүүр, эбэтэр өрүс түһэр сиригэр байҕал олус дьириҥ буоллаҕына.

Аан Дойдуга биллэр улахан эстуарийдарынан буолаллар: Эуропаҕа - Жиронда, Эльба, Рейн, Темза; Азияҕа - Янцзы, Обь, Енисей; Саха сиригэр - Анаабыр.

Утарыта өртүнэн буолар дельта.

## Сигэлэр

* БСЭҕа ыстатыйа Архыыптаммыт 2008, Кулун тутар 23 күнүгэр.
# Киhи сайдыытын индекса

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|      0.800–1.000 (very high)
     0.700–0.799 (high)
     0.550–0.699 (medium) |      0.350–0.549 (low)
     Data unavailable |

**Киhи сайдыытын индекса** (**КСИ**) диэн дойдулары "киhи сайдыытын" таhымынан наардыырга туттуллар индекс, онон сайдыылаах, сайдар уонна сайдыыта суох дойдулар быhаарыллаллар.

КСИ үс сүрүн кээмэйдэри холбуур:

* Олох уhуна
* Билии уонна үөрэҕирии
* Олох стандарта
# SARS-CoV-2

**SARS-CoV-2** (ол эбэтэр Severe acute respiratory syndrome-related) - коронавирус көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, аймахтыы бетакоронавирус бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Биир сыаптан тутуллан туран, РНК (Рибонуклеиднай) тутуллаах саҥа вирус көрүҥэ. Бастаан Ухань куоратка 2019 сыллаахха булбуттара.

Бу SARS-CoV-2 вирустан сылтаан COVID-19 ыарыы көбөр, онон сибээстээн 2020 сылтан Аан Дойдуга Пандемия COVID-19 уонна Улуу карантин дьоҥҥо уонна кыылларга бара турар.

## Өссө маны көр

* SARS-CoV-2 Дельта вариант
# Хотугу Хань

**Хотугу Хань** эбэтэр **Эрдэтээҥҥи Чжао** (кыт. суд. 漢趙, пиньинь: *Hàn Zhào*, палл.: *Хань Чжао*) — IV үйэҕэ Хотугу Кытай судаарыстыбата ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит 16 судаарыстыбаттан биирдэстэрэ. 304—329 сыллардаахха баар буола сылдьыбыта.

Лю Юань диэн Лю (хунну) ууһуттан төрүттээх киһи олохтообута. Бу киһи Цзинь импэрээтэрин аттыгар улааппыта. 290 сыллаахха Кытайга олорор хунну омуктар баһылыктара буолбут.