Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Иерусалим

|  |
| --- |
| **Иерусалим** |
|   |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  *Бэлиэтэ* |  *Былааҕа* |

 |
| **Дьэбэриэйдии** | Халыып:Hebrew |
| (Translit.) | *Yerushalayim* |
| **Арабтыы** | commonly القـُدْس (*Al-Quds*); officially in Israel أورشليم القدس (*Urshalim-Al-Quds*) |
| **Name meaning** | Дьэбэриэйдии: (see below), Арабтыы: "Ытык" |
| **Дьаhалтата** | City |
| **District** | Jerusalem |
| **Олохтоохторо** | 933,200 (2012) |
| **Jurisdiction** | Халыып:Convert/dunam |
| **Баhылык** | Нир Баркат |
| **Website** | www.jerusalem.muni.il |

**Иерусалим** диэн Исраил киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан (747,600 к) уонна иэнинэн (125.156 км2) ордук улахан куората. Иудея хайаларыгар, Сир ортотунааҕы байҕал уонна Өлбүт байҕал икки ардыларыгар баар.

Иерусалим б.э.и. 4 тыh. с. тутуллубута, онон аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Иерусалим Иудаизм ытык куората уонна дьэбэриэйдэр кэриэс кииннэрэ. Христианизм элбэх былыргы ытык сирдэрэ баар уонна Ислам үһүс ытык куората. Иерусалим Эргэ Куоратын иhигэр итэҕэл суолталаах эттиктэр бааллар, ол ахсааннарыгар Храм хайата, Арҕаа Эркин, Тиллии Таҥара дьиэтэ, Таас хайа куупала уонна аль-Акса мэчиэт.

Иерусалим Исраил хаартатыгар.

### Сигэлэр
# Мэрилэнд

**Мэрилэнд** ааҥл. *Maryland*

### Бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 25 — Мэриленд күнэ

* Сэтинньи 23 Мэриленд Мэриленд, Фредерик уокурук, (АХШ) — Батыныы күнэ. 1765 сыллаахха уокурук 12 судьуйата Британияҕа түһээн хомуйартан батыммыттара. Бу күнү кэрэһилээн уокурукка билигин күн аҥаара өрүүллэр
# Математика

Эклид, грек математига, 3 ү. б.э.и., Раффаэлло *Атина оскуолата* диэн ойуутун фрагмена.
**Математика** диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Математик Бендьамин Перс (ааҥл. *Benjamin Peirce*) математиканы «наадалаах түмүктэри оҥорор үөрэх» (ааҥл. *"Mathematics is the science that draws necessary conclusions"*) диэн ааттыыра. Атын математика практиктара этэллэринэн математика холобур үөрэҕэ уонна ол холобурдары математиктар ахсааннарга, куйаарга, үөрэххэ, көмпүүтэрдэргэ, ойуу абстракцияларыгар уо.д.а. сирдэргэ көрдьөөн булаллар. Математиктар бу өйдөбүллэри чинчийэн, саҥа сабаҕалары сэрэйэн көрөллөр уонна кинилэр дьиҥнэрин кытаанах дедукциянан талыллыбыт аксиомалартан уонна быhаарыылартан таhаараллар.

## Этимологията

«Математика» μάθημα (máthēma) диэн грек тылыттан тахсыбыта. *Үөрэнии* эбэтэр *үөрэх* диэн тылбаастанар.

## Историята

Cаха Сиригэр математика сайдыыта 1960-с сылларга саҕаламмыта. Сахалартан бастакынан үөрэх кандидатынан Софронов Егор Трофимович (1965 сылаахха), онтон бастакы математика докторынан Томскай Григорий Васильевич (1987 сылаахха) буолбуттара.

## Үөрэх быhыытынан

## Эйгэлэрэ

### Ахсаан

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |
| Дьиҥ ахсаан | Бүтүн ахсаан | Табыгас ахсаан | Реальнай ахсаан | Комплекс ахсаан |

### Структура

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Ахсаан теорията | Абстракт алгебра | Бөлөх теорията | Бэрээдэк теорията |

### Куйаар

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Геометрия | Тригонометрия | Дифференциал геометрия | Топология | Фрактал геометрия |

### Уларыйыы

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Математика анаалиhа | Вектор анаалиhа | Дифференциал тэҥнэбил | Динамик система | Хаос теорията |

### Олохтооhуна уонна философията

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |  |  |
| Математика логиката | Баhаамнар теориялара | Категория теорията |  |

### Дискрет математика

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |  |  |  |
| Комбинаторика | Суоттааhын теорията | Криптография | Граф теорията |

### Туттуллар математика

* Математика физиката
* Математика убаҕас механиката
* Суоттааhын анаалиhа
* Оптимизация
* Буолуон сөп теорията
* Статистика
* Үп математиката
* Оонньуу теорията

## Бутуллуу
# Харыалык диоксида

Тутул формулата
3D ойуута
**Харыалык диоксида** (CO2) диэн химия холбоһуга, харыалык аһыыбалаах оксида. Өҥө суох кыра биллэр-биллибэт сыттаах гаас. Биир харыалык уонна икки абалык атомнарыттан турар. Тыыннаахтар тыыналларыттан үөскээн тахсар. Тыыннаах тобоҕо (органика) умайдаҕына эмиэ тахсар. Үүнээйилэр харыалык диоксидын иҥэрэн аһыыллар, бу фотосинтез дэнэр. Шотландия билимдьитэ Джозеф Блэк 1750-с сылларга харыалык диоксидын саҥнарын үөрэтэн суруйбута. Харыалык диоксида Сир климатыгар улахан дьайыылаах бүскүтэр гаас буолар. -78.5°C температураҕа кытаанах туруктанан кураанах муус буолар.
# Кук Арыылара

**Кук арыылара** — дойду.

## Бэлиэ күннэрэ

* Атырдьах ыйын 4 — Конституция күнэ. 1965 сыллаахха олоххо киирбит. Саҥа Зеландияны кытта көҥүл холбоспут бэйэтин салайынар сир буолбут. Те Маэва Нуи диэн аатынан нэдиэлэни быһа бэлиэтииллэр.
# Операциялыыр система

GNOME аннынан үлэлиир Ubuntu
**Операциялыыр система**, **ОС** (*Operating System*) диэн көмпүүтэр үлэлиирин салайар система. Көмпүүтэргэ баар бары программалар ОС'ттан тутулуктаахтар.

Саамай биллэр уонна тарҕаммыт ОС'лар: Microsoft Windows, OS X, Linux уонна Solaris.
# Олунньу

Олунньу *Très riches heures du Duc de Berry*
**Олунньу** - сыл иккис ыйа.

Олунньу маҥнайгы күнэ — дьыл оройо. Кыһыҥҥы хонук аҥаара бүтэр. Кыстык-ка бэлэмнэммит ас аҥаара сиэниллэр. Маҥхааһайга бурдук, кыбыыга от лоп курдук аҥаара хаалбыт буоллаҕына, үчүгэйдик сыл тахсыахха сөп.

Олунньу тохсунньуттан туох даҕаны ура-тыта суох. Ый саҕаланыыта тохсунньу кур-дук хабараан. Саха итэҕэлинэн, Дьыл оҕуһа аҥаар муоһа тостон, хаанын көрөн, онуоха эбии иккис муоһа тостоору ыарыытыттан, абатыттан киҥнэнэр, тымныынан силбиэтэ-нэр. Олунньу ыйга күн лаппа уһуур, күнүһүн чаҕылхайдык тыгар, дьыбар тахсар.

Сахалар этэллэринэн, олунньу саҥатыгар тойон кыыл дойдутугар кэлэн уйатын хаар-даан барар үһү. Бөрө үөрдүүр, ханыытын булсар. Олунньу саҥатыттан сайын диэки хонугу таҥнары ааҕаллар. Мантан саас күн-дьыл түргэнник барар. Ыалга ынах төрүүр, үрүҥ ас дэлэйэр.

## Олунньу ый күнун-дьылын билгэтэ

Олунньу уларыйа сылдьар: тохсунньу курдук томороон тымныылаах, кулун тутар курдук ылааҥы күннээх. Олунньуга элбэхтик хаардыыр. Бу ыйга күн чаҕылыччы тыгар.

Олунньу хаара суох уонна тымныы буоллаҕына — атырдьах ыйа итии.

* 1 — бу күн хайдаҕый да, ый бүтүүтэ оннук буолуоҕа. Былыта суох, күннээх буоллаҕына, саас эрдэ кэлэр.
* 2 — күн орто күннээх буоллаҕына, эрдэтээҥҥи саас, былыттаах буоллаҕына, хойукка диэри тыалырар.
* 10 — тыалырдаҕына — сөҥүүлээх сыл.
* 14 — сулустаах буоллаҕына, саас хойутуур.
* 15 — хаар суол нөҥүө типтэҕинэ, саас хойутуур, чуумпу буоллаҕына, эрдэлиир.
* 27 — үчүгэй күн-дьыл буоллаҕына, тым-ныйар.

## Сигэлэр

* Sakhatyla.ru

## Ылыллыбыт сирэ

* Саха ыалын халандаара - 2009

## Түөлбэ тылыгар

Күн тахсар ыйа (Аллайыаха)
# Малауи

| Малауи Республиката *Dziko la Malaŵi**Republic of Malaŵi* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**Unity and Freedom |
| **Өрөгөй ырыата:Mulungu dalitsa Malaŵi*  (Chichewa) "Oh God Bless Our Land of Malawi" |
| Location of Malawi  |
| **Киин куората** | Лилоҥуэ
 |
| Largest city | Blantyre |
| Ил тыла | Ааҥл тыла |
| Региональнай тыллар | Чичэуа |
| Олохтоохтор ааттара | Malawian
  |
| Дьаhалтата | Демократия |
|  -  | Президент | Bingu wa Mutharika |
| Тутулуга суох буолуу | Холбоhуктаах Хоруоллуктан  |
|  -  | Тутулуга суох буолууну бигэргэтии | От ыйын 6, 1964  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  118,484 km² (99th) 45,747 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 20.6% |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 13,931,831  |
|  -  | 1998 census | 9,933,868  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 118/km² (91st) 305/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $11.609 billion  |
|  -  | Per capita | $850  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $4.082 billion  |
|  -  | Per capita | $299  |
| **Дьини** (2008) | 38 (low)  |
| **КСИ** (2007) | ▼ 0.404 (low) (166th) |
| Валюта | Kwacha (D) (`MWK`)  |
| Кэм зоната | CAT (UTC+2) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed* (UTC+2) |
| Ил домен | .mw |
| Телефон кода | ++265
 |

**Малауи Республиката** (ааҥл. *Republic of Malawi*) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута, урук **Ньясалэнд** диэн ааттаах этэ. Кинилиин кирбиилэhэллэр Замбия хотугулуу арҕаа, Танзания хотугулуу илин уонна Мозамбик илин, соҕуруу уонна арҕаа.

## Малави бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 15 — Джон Чилембве күнэ

* Кулун тутар 3 — Суорума суолламмыттар күннэрэ

* Ыам ыйын 14 — Камузу күнэ
* От ыйын 6 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1964);
* Ахсынньы иккис бэнидиэнньигэ (Ахсынньы 8—Ахсынньы 14) — Мас олордуутун күнэ

## Быһаарыылар
# Тымныы сэрии

Европа Тымныы сэрии бириэмэтигэр политика туруга.
**Тымныы сэрии** диэн АХШ (уонна союзтаахтара) уонна ССРС (уонна союзтаахтара) икки ардыгар Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн ССРС арахсыан дылы ааспыт бириэмэни аатыылар, ол аата 1945 сылтан 1991 сыллаахха дылы этэ. Бу сэрии атын сэриилэртэн уратыта диэн икки өттүлэрэ биир сэриигэ көнөтүк көрсүбэтэхтэрэ. Атомнай сэрии буолуо диэн куттаммыттара буолбатаҕа.

## Конфликтаах дойдулар

АХШ-сыһыаннаах альянстар(халлаан күөх), ССРС-сыһыаннаах дойдулар (кыһыл)
АХШ да, ССРС да иккиэн хас даҕаны биир санаалаах дойдулаахтара.

Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция, Саҥа Зеландия, Австралия, Арҕаа Германия, Канада, уонна Голландия Америка өттүгэр кытталлара. Хоту Америка уонна Арҕаа Европа дойдулара НАТО чилиэннэрэ этилэрэ. Атыттар регионнааҕы холбоһуктарга бааллара.

Илин Германия, Чехословакия, Румыния, Венгрия, Польша Сэбиэскэй Сойуус өттүгэр бааллара. Бу дойдулар Илин Европаҕа сыталлара уонна Сойуус биир күүстээх чилиэннэрэ этэ, уонна Варшава дуогабарын тэрилтэтин чилиэннэрэ этилэрэ. Куба, Хоту Кэриэйэ, Кытай, Монголия уонна атын элбэх дойдулар араас бириэмэҕэ ССРСка доҕордуулар этилэр.

## Быһаарыылар
# Аризона

**АРИЗОНА** (ааҥл. *Arizona*) диэн Улахан каньон сиригэр баар АХШ биир штата буолар. Аризона - урут уруккаттан айылхалаах уонна кыһыл көмүстээх сиринэн биллэр. Аризона иһигэр АХШ биир улахан сайдыылаах куората баар - Финикс.
Сирин иэнэ - 294,1 тыс км2.

---

Киин куората - Финикс, оттон арыый улахан куораттара - Тусон.

## Ыаллыы сытар сирдэрэ

Аризона штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Юта, оттон со5уруунан - Мексика(дойду сирэ бүтэр, атын дойду кэлэр), онтон илин диэки - Калифорния уонна Невада штаттара. Ар5аа диэкинэн - Нью-Мексико

*
*
*

## Бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 14 — Судаарыстыбаннас күнэ
# Ляонин

|  |
| --- |
| **Ляонин провинция** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Кытайдыы : | **辽宁省** |
|  | Liáoníng Shěng |

 |
| Кылгас аата: 辽  (пиньин: Liáo) |
|  |
| **Аатын төрүтэ** | 辽 liáo - Liaoyang 宁 níng - Ningyuan (now Xingcheng)  |
| **Административ көрүҥэ** | Провинция |
| **Киин куорат** (уонна ордук улахан куората) | Шэньян |
| **ККП олохтоох сэкэрэтээрэ** | Zhang Wenyue |
| **Баhылык** | Chen Zhenggao (陈政高), acting |
| **Иэнэ** | 145 900 km2 (Халыып:Rnd/c8dec0 /sq mi) (21st) |
| **Олохтоохторо** (2004)  - Чиҥэ | 42,170,000 (14th) 289 /km² (Халыып:Rnd/c4dec0 /sq mi) (15th) |
| **БИО** (2008)  - per capita | CNY 1.35 trillion (8th) CNY 31,259 (8th) |
| **КСИ** (2005) | 0.808 (high) (5th) |
| **Сүрүн омуктар** | Кытайдар - 84% Манчулар - 13% Монголлар - 2% Хуйдар - 0.6% Кэриэйдэр - 0.6% Xibe - 0.3% |
| **Префектура таhымнаах** | 14 divisions |
| **County-level** | 100 divisions |
| **Township-level**\* | 1511 divisions |
| **ISO 3166-2** | CN-21 |
| **Официаллык уэбсайта** www.ln.gov.cn (Simplified Chinese) |
| **Source for population and GDP data:**《中国统计年鉴—2005》 *China Statistical Yearbook 2005* ISBN 7503747382**Source for nationalities data:**《2000年人口普查中国民族人口资料》 *Tabulation on nationalities of 2000 population census of China* ISBN 7105054255\*As at December 31, 2004 |
| Template ■ Discussion ■ WikiProject China |

**Ляонин** (кытай. 辽宁省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция.
# Тимир суол

Тимир суолугар пуойас.
**Тимир суол** диэн икки параллельно сытар ыстаалтан оҥоһуллубут рельсалартан оҥоһуллубут суол аатанар. Араас малы уонна дьоннору таһарга туттуллар.

Ону биирдик сотору-сотору туора сытар мастар эбэтэр бетоннай шпалалар туталлар, оччоҕуна пуойас оҥорбут баттаныыта кыччыыр. Ол шпалалар балласт диэн ааттаах щебеҥҥа эбэтэр сиргэ сытыахтарын сөп.
# Сынтай

**Сынтай** (нучч. Цинхай, кыт. 青海; пиньинь Qīnghǎi), **Кукунор** (монг. Хөх нуур — «күөх күөл») — Кытай хоту өттүгэр баар провинцията буолар, ол кынан баран кытай атын провинциятыттан нэһилиэнньэтэ аҕыйах — 6 млн курдук. Киин уонна саамай улахан куората — Синин.

Сынтай күөлэ куйаартан
# Харчы

**Харчы** диэн мал уонна араас өҥө (сервис) иһин төлүүр тэрил. Аан дойдуга араас харчы арааһа баар, ол курдук хас дойду кэриҥэ бэйэтин харчылаах, ол курдук АХШ доллара, эбэтэр Британия фунт стерлингов

## Харчы историята

Харчы диэн араас маллары атыылаһар тэрил буолар. Эргиэн идеята олус эргэ, ол бириэмэҕэ дьон бастаан атастаһар этэ, тугу наадыйалларын атастаһаллара. Бэйэтигэр баарыттан сороҕун атастаһан олороро. Ону билигин бартер диэн билэбит. Атын маллар, ол курдук бытархай буолар гына баар маллар туттуллубуттара, ол курдук ювелирнай оҥоһуктар уонна специялар.

Харчыны кытта уларыттахына буорту буолбат, уонна ханна баҕар илдьэ сылдьыахха сөп эбит. Бастакы харчыны бэчээттээбит дойдунан Лидия буолар, биһиги эрабыт 650 сыл иннинэ, билиҥҥи Турция сиригэр тура сылдьыбыта. Араас улахан сыаналаах күндү металлартан оҥоһуллубут уонна хахай уруһуйдаах эбит. Онтон Грецияҕа уонна Средиземнай муора аттытыгар сытар дойдуларга тарҕаммыт. Манньыаталары биир ыйааһыннах уонна кээмэйдээх оҥоруллар эбит.

Харчы туттууга ордуга олус түргэнник биллибит, ол курдук бытарытарга чэпчэки буолбут, холобура биир киһи ынах аҥара сыаналаах бурдугу атыылаһыан баҕардаҕына ынаҕы өлөрүөн баҕарбата биллэр. Ол курдук ынаҕы атыылаатаҕына уонна бурдугу ынах аҥаара сыаналаах атыылаһар кыахтаммыт.
(хаччы диэн тыл хантан уескээбитий?)

## Харчы араастара

Араас бириэмэҕэ араас мал харчы быһыытынан туттулла сылдьбыт:

* Ракушкалар
* Күндү металлар
* Металарга кубулуйар кумааҕы
* Кубулуйбат харчы
* Банк депозиттара
* Электроннай харчы

*Металларга кубулуйар харчы* араас сыалларга туттулуон сөп уонна бэйэтэ сыаналаах буолуон сөп. Ол харчы көмүскэ уларытыллыан сөп.

Уларыйбат харчы диэн көмүс буолбат харчы. Уларыйылларын-уларыйбатын былаас биллэрэр.
# Уу ханаала

Суэц ханаалыгар АХШ байыаннай хараабыла
Францияҕа баар Перейд ханаала.
**Уу ханаала** диэн дьон оҥорбут уунан барар суол. 1800-с уонна 1900-с сыллаахха ыарахан маллары таһарга тутуллубуттара. Үксүгэр уу ханааллара күөллэри, өрүстэри эбэтэр океаннары холбууллар. Сорох ханааллар уунан хааччыйыыга туттуллар. Ол курдук, Панаама ханаала Атлантическай океаны Чуумпу океаны кытта холбуур.
# Олунньу 5

**Олунньу 5** диэн Григориан халандаарыгар сыл 36-с күнэ. Сыл бүтүө 329 күн (ордук хонуктаах сылга 330 күн) баар.

## Бэлиэ күннэр

* АХШ АХШ — Күн-дьыл билгэһитин национальнай күнэ (ааҥл. *National Weatherperson's Day*).
* Пакистаан Пакистаан — Кашмиры кытары биир санааланыы күнэ.
* Финляндия Финляндия — Рунеберг күнэ.
* Бурунди Бурунди — Сомоҕолоһуу күнэ.
* Миэксикэ Миэксикэ — Конституция күнэ.
* Сан-Марино Сан-Марино — Сибэтиэй Агата уонна Альберони оккупациятыттан босхолонуу күнэ.
* Танзания Танзания — Чама Ча Мапиндузи күнэ.

## Түбэлтэлэр

* Б. э. и. 2 сыл — Октавиан Август «дойду аҕата» диэн титул ылбыт.
* 62 — Помпей куоракка (Италия) улахан сир хамсааһына буолбут. Өссө 17 сылынан 79 сыллаахха Везувий вулкан эстэн бу куораты бүтүннүүтүн күлүнэн бүрүйбүтэ.
* 1494 — Литва улуу кинээһэ Александр уонна Москуба улуу кинээһэ Иван III эйэ дуогабарын түһэрсэн, 1487—1494 сс. сэриини түмүктээбиттэр.
* 1597 — Япония бастакы христианнарын дьопуон уопсастыбатыгар суоһууллар диэн санааттан өлөрбүттэр.
* 1885 — Бельгия хоруола Леопольд II *Конго Көҥүл судаарыстыбатын* бэйэтин «тус бас билиитинэн» биллэрбит. Африка ортотугар сытар сирдэри билим өттүттэн чинчийбитэ буолан Леопольд хоруол олус киэҥ сирдэри бэйэтин бас билиитигэр ылбыт. Мантан ыла Конго хааннаах колонизацията саҕаламмыта. 1880-1920 сылларга Конго олохтоохторун ахсаана икки төгүл аҕыйаабыта.
* 1907 — Бельгия химигэ Лео Бакеланд аан бастакы пластигы — бакелиты — оҥорбутун туһунан биллэрбит.
* 1918 — РСФСР Совнаркома сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуолаттан араарар туһунан дэкириэт таһаарбыт.
* 1928 — D витамин бастакытын синтезтэнэн оҥоһуллубут.
* 1939 — НКВД Степан Аржаковы уонна Александр Габышевы хаайбыт.
* 1943
	+ Гаагаҕа (Голландия) фашистары утарсааччылар Хендрик Сейффардт диэн коллаборационист генералы өлөрбүттэр.
	+ "Олох суола" диэн ааттаммыт Ладога мууһунан барар суол Ленинграды дойдуну кытта ситимнээбит.
* 1971 — «Аполлон-14» астронавтара Ыйга түспүттэр.
* 1979 — Аятолла Хомейни Ирааны ислам өрөспүүбүлүкэтинэн биллэрбит.
* 1991 — Кыргыстаан киин куоратын аата уларыйан *Фрунзе* оннугар *Бишкек* буолбут.
* 1992 — СӨ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан *Ленинскай оройуон* аата *Ньурба оройуона* буолбута.
* 1997 — Кульджа аймалҕана. Кытай Синьцзян-Уйгур автономиялаах оройуонугар Кульджа куоракка олохтоох уйгуурдар өрө турбуттар.
* 2004 — Гаитига бэрэсидьиэн Жан-Бертран Аристид утары өрө туруу саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

* 1924 — Александр Матросов — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, рядовой, аатырбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (өлбүтүн кэннэ).
* 1946 — Борис Сидоров (2017 өлб.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Ил бириэмийэтин лауреата (2006).
* 1985 — Криштиану Роналду — Португалия футболиһа, Европа чөмпүйүөнэ (2016).
* 1988 — Тимур Пестерев, тустуук, Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин боруонса (2011) уонна үрүҥ көмүс (2013) призера, Арассыыйа спордун маастара.

## Өлбүттэр

* 1999 — Василий Леонтьев, 1925 сыллаахха ССРС-тан көспүт Америка экэнэмииһэ (1905 төр.). Экэниэмикэҕэ Нобель бириэмийэтин 1973 сыллааҕы лауреата.
# Сауд Арабията

| Сауд Арабиятын Хоруоллугаالمملكة العربية السعودية  *al-Mamlaka al-ʻArabiyya as-Suʻūdiyya* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Аллахтан ураты таҥара суох, Mуhаммед Аллах илдьитэ" (the Kalima) |
| **Өрөгөй ырыата:**"Aash Al Maleek"  |
| Location of Saudi Arabia  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Рияд 24°39′N, 46°46′E |
| Ил тыла | Араб |
| Олохтоохтор ааттара | Саудтар, Сауд арабтара
  |
| Дьаhалтата | Монархия |
|  -  | Хоруол | Абдулла бин Абдул Азиз |
|  -  | Кронпринс | Султан бин Абдул Азиз |
| Историята |
|  -  | Хоруоллук тэриллиитэ | Тохсунньу 8, 1926  |
|  -  | Билиниллиитэ | Ыам ыйын 20, 1927  |
|  -  | Холбоhуута | Балаҕан ыйын 23, 1932  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  2,149,690 km² (14с) 829,996 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2007 estimate | 27,601,038 (46с) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 11/km² (205с) 29/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $555.055 миллиард  |
|  -  | Per capita | $22,851  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $381.938 миллиард  |
|  -  | Per capita | $15,724  |
| **КСИ** (2004) | ▲ 0.812 (high) (61st) |
| Валюта | Риял (`SAR`)  |
| Кэм зоната | AST (UTC+3) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | (not observed) (UTC+3) |
| Ил домен | .sa |
| Телефон кода | +966
 |
| 1 | Population estimate includes 5,576,076 non-nationals. |

**Сауд Арабиятын Хоруоллуга** (арабтыы مملكة العربية السعودية‎) диэн Араб тумул арыытыгар баар дойду. Хотугулуу илин Иорданиялыын, хоту уонна хотугулуу илин Ирактыын, илин Кувейтыын, Катардыын, Баhрейнныын уонна Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын, соҕуруулуу илин Оманныын уонна соҕуруу Йиэмэнниин кирбиилэhэр. Хотугулуу илин Перс хомото уонна арҕаа Кыhыл байҕал бааллар. 27,6 млн. олохтоохтордоох, 2,150,000 км² кэриҥэ иэннээх.

Хоруоллукка Ислам икки ордук ытык сирэ баар, Мекка уонна Медина, ол иhин кинини "икки ытык мэчиэт сирэ" диэн ааттыыллар.

Сауд Арабията аан дойду бастыҥ ниэп экспорттааччыта. Ниэп дойду бүтүн экспортыгар 90% тахса уонна дьаhалта харчы кэлиитин 75% кэриҥэ буолар.

## Эбии маны көр

* Сауд Арабиятын бэлиэ күннэрэ
# Булуус

**Булуус** диэн хаар чиҥ араҥаларыттан үөскээбит улахан муус маассата.

Географияҕа: 1) үйэттэн үйэҕэ сир анныгар, сир хайа тоҥмутугар уу киирэн тоҥон, үллэн, хайа тэбэн, элбии, улаата турарыттан үөскүүр, өрүс, үрэх, аппа, күөл, муора биэрэктэрэ быстан түстэҕинэ көстөн кэлэр сир мууһа; 2) сир ирбэт тоҥо.

Перито Морено булуус, Патагония (Аргентина).