# 1993

**1993** сыл.

## Туох буолбута

### Тохсунньу

* Тохсунньу 1 — Чехословакия икки аҥы арахсан Чехия уонна Словакия Өрөспүүбүлүкэлэрэ тэриллибиттэр.
* Тохсунньу 1 — Дьокуускайга "Якутск Вечерний" хаһыат тахсан саҕалаабыт.
* Тохсунньу 3 — Москубаҕа Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларыгар *Стратегическэй кимэн киирэр сэбилэниини аччатар* туһунан дуогабар түһэрсиллибит.
* Тохсунньу 11 — Арассыыйа Бырабыыталыстыбата 22 нүөмэрдээх дьаһалынан «Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар олорор сирдэрин испииһэгин» бигэргэппит. Бу испииһэккэ кэлин икки уларытыы 1993 с. алтынньы 7 уонна 2000 с. тохсунньу 23 күннэригэр киллэриллибиттэрэ.
* Тохсунньу 18 — Мартин Лютер Кинг-балыс күнэ аан бастаан АХШ бары 50 штааттарыгар бэлиэтэммит.
* Тохсунньу 19 — ПНО «Якуталмаз» баайын-дуолун уонна сирдэрин, сир анныгар баар баайдары арендалааһын туһунан дуогабарга илии баттаммыт. 10-тан тахса сыл тухары бу аренда төлөбүрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин бүддьүөтүн улахан аҥаарын хааччыйар этэ.

### Кулун тутар

* Кулун тутар 8 — Бивис уонна Баттхед диэн ойуулук дьоруойдара MTV-га аан бастаан тахсыбыттар.
* Кулун тутар 11 — Грузия түмэнэ гражданствону грузин тылын билииттэн тутулуга суох биэрэр туһунан сокуон ылыммыт.

* Кулун тутар 25 — Борис Ельцин "Былаас кириисиһин тохтотуохха диэри ситэриилээх былаас уорганнарын үлэтин туһунан" диэн 379№ ыйаах таһаарбыт. Бу ыйаах бэрэсидьиэн Арассыыйа Үрдүкү Сэбиэтин кытта утарыта турсуутун түмүгэ этэ.
* Кулун тутар 27 — Цзян Цзэминь Кытай салайааччыта буолбут.

### Муус устар

* Муус устар 17 — Петербург Бэһис каналыгар "Городок" биэрии аан бастаан тахсыбыта.
* Муус устар 25 — Арассыыйаҕа референдум буолбут. Олохтоохтор улахан аҥаардара бэрэсидьиэн Б. Ельцин бэлиитикэтин өйөөбүт (58,7 %), ол эрээри кини Үрдүкү Сэбиэти ыһар этиитин утарбыт.
* Муус устар 30 — Дьобуруопатааҕы элементарнай частицалар физикаларын лабораториятын (CERN) үлэһитэ англичанин Тим Бернерс-Ли оҥорбут Аан Ситимин (World Wide Web) технологията босхо буолуохтааҕын туһунан Женеваҕа биллэрбиттэр.

### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 3 — ХНТ Аан дойдуга бэчээт көҥүлүн күнүн аан бастаан бэлиэтээбит.
* Ыам ыйын 5 — Кыргыстаан саҥа Конституция ылыммыт. Тутулуга суох дойду буолуоҕуттан бастакы.
* Ыам ыйын 10 — Кыргыстаан бэйэтэ туспа харчыламмыт.
* Ыам ыйын 14
	+ Литва, Словения уонна Эстония Европа Сэбиэтин чилиэннэрэ буолбуттар.
	+ Тутулуга суох судаарыстыбалар холбоһуктара (Содружество Независимых Государств, СНГ) диэн экэниэмикэ сойууһа үөскээбит.

* Ыам ыйын 19 күнүгэр СӨ Үрдүкү Сэбиэтин XVIII сиэссийэтэ тыллар тустарынан сокуону олоххо киллэрэргэ анаммыт судаарыстыба бырагырааматын ырытан оҥорорго көрүк (концепция) ылыммыта.

### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 6 — Монголияҕа бастакы бэрэсидьиэн быыбара буолбут. Пунсалмаагийн Очирбат кыайбыт.

* Бэс ыйын 19 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин Таатта ыһыаҕар сылдьыбыт.
* Бэс ыйын 30 — Өрөспүүбүлүкэҕэ алмаас хостооһунуттан эмсэҕэлиир улуустары өйүүр соруктаах "САПИ" үп корпорацията тэриллибит. Бу туһунан 481№ ыйааҕы СӨ бэрэсидьиэнэ таһаарбыт. "Арассыыйа-Саха алмаастара" тэрилтэ сыллааҕы атыытыттан 2% бу тэрилтэҕэ биэрэр буолбут.

### От ыйа

* От ыйын 7 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Николай Терешкин диэн киһини сэрии кэмигэр Бэрдьигэстээх таһыгар саахалламмыт сөмүлүөккэ баар дьону быыһаабытын иһин «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадалаабыт (өлбүтүн кэннэ).
* От ыйын 9 — Канаадаҕа Хотугулуу-Арҕаа Территориялартан *Нунавут* диэн инуиттар (эскимостар) олорор сирдэрэ туспа *территория* буолан араарыллыбыт. Бу Арктикаҕа сытар олус киэҥ уонна кыра нэһилиэнньэлээх сир (2012 сыллаахха — 33 тыһ. киһи).
* От ыйын 12 — Түүр култууратын уонна ускуустубатын сайыннарар тэрилтэ диэн аатынан (туур. Türk Kültür ve Sanatları Ortak YönetimiTürk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi) Алматы куоракка билигин Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (Тюрксой) диэн ааттаах тэрилтэ олохтоммута. Бу тэрилтэ ЮНЕСКО иһинэн үлэлиир.
* От ыйын 26 — Арассыыйаҕа ССРС харчыта туттуллара тохтообут.
* От ыйын 30 — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр "Мэдиссиинэ Национальнай киинин" тэриийии туһунан 496№ СӨ бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт.

### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 26 — Алдан аэропордугар түһээри Кутанаттан уонна Чагдаттан пассажирдары аҕалбыт сөмүлүөт саахалламмыт, 24 киһи өлбүт.
* Атырдьах ыйын 31 — Арассыыйа Литваттан бүтэһик сэриилэрин таһаарбыт.

### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 2
	+ Узбекистан 2000 сылга диэри кириллицаттан латыын алпабыытыгар көһөрүн туһунан биллэрбит. Бу көһүү болдьоҕо маҥнай 2005 сылга диэри уһатыллыбыта, онтон 2010-ҥа, 2015-кэ. Билиҥҥи былаанынан латыын алпабыытыгар дойду 2021 сылга көһүөхтээх.
	+ Арассыыйа уонна АХШ космоска МКС тутар туһунан сөбүлэспиттэр.

* Балаҕан ыйын 13 — Израиль премьер-миниистирэ Ицхак Рабин уонна өр сылларга саа-саадах тутан охсуспут Палестина босхолонуутун тэрилтэтин баһылыга Ясир Арафат илии тутуспуттар. Бу күн Палестинаҕа хааччахтаах автономия олохтоммут.

* Балаҕан ыйын 21 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин Үрдүкү Сэбиэти ыһар туһунан ыйаах таһаарбыт. Ол кэнниттэн Үрдүкү Сэбиэт бэйэтэ бэрэсидьиэни солотуттан устубут. Бу былаас былдьаһыытыгар улахан миитиҥнэр буолбуттара, Москубаҕа тааҥкалардаах аармыйа киллэриллибитэ, тааҥкалар Үрүҥ дьиэни ытыалаабыттара.

* Балаҕан ыйын 27 — Абхазия сэриитин кэмигэр (1992-93) Сухуми куоракка грузиннары маассабайдык өлөрүү буолбут.

### Алтынньы

* Алтынньы 4 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин Үрдүкү Сэбиэт үлэтин тохтотоору Москубаҕа тааҥкалардаах аармыйа киллэрбит уонна Үрүҥ Дьиэни штурмалаабыт. Икки нэдиэлэлээх былаас былдьаһыытыттан Борис Ельцин кыайыылаах тахсыбыт.
* Алтынньы 5 — Тоҕус ый кэриҥэ буолбут былаас кириисиһэ түмүктэнэн, "Известия" хаһыакка "42 киһи суруга" тахсыбыт. Бу сурукка култуура аатырбыт диэйэтэллэрэ "Үрүҥ дьиэҕэ" олорбут Арассыыйа түмэнин көмүскээччилэрин кытаанахтык дьарыйарга, өлөртүүргэ, утарылаһар баартыйалары сабарга модьуйбуттара. Бэрэсидьиэн Борис Ельцин сотору кэминэн Арассыыйаҕа оппозиционнай баартыйалары уонна хаһыаттары, кырдьык, боппута. Ол эрээри, аҕыйах нэдиэлэ буолан баран, аһара элбэх киһи маны сөбүлээбэтэҕин билэн, ыйааҕын бэйэтэ көтүрбүтэ.
* Алтынньы 5 — Ельцин Арассыыйаҕа оппозиция баартыйаларын уонна хаһыаттарын боппут.
* Алтынньы 7 — Арассыыйаҕа № 1 Пост Ленин мавзолейыттан Биллибэт Саллаат уҥуоҕар көһөрүллүбүт.
* Алтынньы 20 — СӨ бэрэсидьиэнин 596№ ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин биэнсийэҕэ сулууспатын департаамена тэриллибит.

### Сэтинньи

* Сэтинньи 1 — Европа Сойууһун олохтуур *Маастрихт дуогабара* күүһүгэр киирбит. Европа Сойууһа биир өттүттэн судаарыстыбалар холбоһуктара буолар, биир өттүттэн бэйэтэ судаарыстыба буолар. Билигин Европа Сойууһугар 27 дойду киирэр, нэһилиэнньэтин ахсаана 453 мөлүйүөн киһи, экэниэмикэтин сабардамынан быһа холоон АХШ уонна Кытай тэҥнээхтэрэ.
* Сэтинньи 1 — Туркменистааҥҥа бэйэлэрин харчылара — манат — олоххо киирбит
* Сэтинньи 2 — Англикааннар сыаркаптарыгар дьахталлары аҕабыыт оҥорор туһунан быһаарыыны Британия түмэнэ бигэргэппит.
* Сэтинньи 3 — Арассыыйа премьер-миниистирэ Черномырдин «Беркакит — Томмот — Дьокуускай (Уҥа Өлүөнэ) тимир суолун тутуутугар ылыныллар миэрэлэр тустарынан» уураахха илии баттаабыт. Манна атын миэрэлэр истэригэр, холобур, таас чоҕу хостуур Саха сирин тэрилтэлэрэ бөлүүтэнэн(валюта) киллэрэр харчыларыттан 10 % суолу тутууга угуохтаахтарын туһунан этиллибит.
* Сэтинньи 3 — Бэрэсидьиэн Михаил Николаев Москубаҕа Швеция посолун Бернеры кытта көрсүбүт.
* Сэтинньи 18 — ЮАР-га саҥа конституция ылыныллан, хара тириилээхтэр бырааптара кэҥээбит, үрүҥ тириилээхтэр баһылаан олорбуттара тохтотуллубут.

### Ахсынньы

* Ахсынньы 4—8 — Парижка, ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар Былатыан Ойуунускай 100 сааһын бэлиэтээһин буолбут. Ол иһинэн М. Николаев уонна Саха сирин учуонайдара кыттыылаах билим кэмпириэнсийэтэ ыытыллыбыт, Саха сирин артыыстара икки тыһыынча олбохтоох саалаҕа кэнсиэр туруорбуттар, онно "Алмазы Якутии", "Ньургуһун" уонна "Кыталык" оҕо ансаамбыллара кыттыбыттар.
* Ахсынньы 12 — Бүттүүн норуот референдумун быһаарыытынан Арассыыйа Конституцията ылыллыбыт.
* Ахсынньы 12 — Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
* Ахсынньы 24 — Башкортостааҥҥа Төрүт сокуон ылыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

* Балаҕан ыйын 16 — Василий Егоров — Саха сириттэн сылдьар боксаҕа чэпчэки ыйааһыҥҥа (49 кг дылы) Европа икки төгүллээх кыайыылааҕа (2015, 2017) уонна Аан Дойду иккис миэстэлээҕэ.

## Өлбүттэр

* Мостахов Семен Егорович (1934—1993) — география билимнэрин кандидата, саха географиятын билимигэр биллэр-көстөр суолу хаалларбыт учуонай.
* Сергучев Лазарь Лазаревич (1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* Спиридонов Матвей Яковлевич (1912—1993) — Социалистическай Үлэ Геройа, горняк.
* Олунньу 13 — Кульбертинов Иван Николаевич (1917—1993), Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.
* Олунньу 24 — Овчинников Степан Степанович (1947—1993) — «Кыым» хаһыат Саха сирин арҕаа өттүгэр собкора.

* Муус устар 16 — Ньурба Малдьаҕарыттан төрүттээх Сафронов Михаил Григорьевич — ветеринария билимин дуоктара, профессор, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институту өр сылларга салайбыт киһи (1960—1988).
* Ыам ыйын 4 — Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич), саха суруйааччыта.
* Ыам ыйын 24 — Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур, саха норуодунай суруйааччыта.
* Ыам ыйын 31 — Кулаковскай Реас Алексеевич (1914—1993) — суруйааччы.

* Бэс ыйын 4 — Георгий Милляр (1903 с.т.), тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, РСФСР норуот артыыһа. Аатырбыт режиссер Александр Роу 16 остуоруйа киинэтигэр Дьэгэ Баабаны уонна хас да омсолоох дьоруойу оонньообута. Аҕата Марсельтан төрүттээх француз этэ, ийэтин аҕата Иркутскайга көмүс хостуур бириискэлэрдээҕэ.

* Атырдьах ыйын 22 — Динмухамед Кунаев (1912 төр.), Казаах ССР КК бастакы сэкиритээрэ (1960—1962, 1964—1986).
* Атырдьах ыйын 28 — Кристина Тимофеева — охчут спортсмен, 2012 с. ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.

* Балаҕан ыйын 7 — Данилов Софрон Петрович (1922—1993), саха норуодунай суруйааччыта.
* Балаҕан ыйын 19 — Анастасия Данилова — Саха АССР общественнай, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.

* Алтынньы 31 — Федерико Феллини — Италия киинэ оҥорооччута, режиссера. Феллини киинэлэрэ фантазияны уонна түүлү холбуур киинэлэр буолаллар.

* Сэтинньи 1 — Авксентий Мординов — сахаттан бастакы бөлүһүөк-учуонай; философия билимин дуоктара, профессор, Арассыыйа билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.
* Сэтинньи 19 — Леонид Гайдай (1923 төр.), кинорежиссёр, ССРС норуодунай артыыһа.

* Ахсынньы 21 — Кола Бельды (1929 төр.), эстрада ырыаһыта.