Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тибиэт

Тибиэт хаартата
Тибиэт былааҕа.
**Тибиэт** (тибиэттии བོད་, кытайдыы 西藏) диэн Азия хаптал хайалаах региона. Хималайаттан хоту баар. Тибиэт дьоно олороллор. Үрдэлэ 4,900 м, Сир ордук үрдүк региона буолар. Тибиэт урут тутулуга суох дойду этэ уонна араас хоруоллуктарга уонна иллэргэ арахсара. Билигин Кытай бас билэр сирэ.

### Бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 28 — Тибиэт олохтоохторо кулуттааһынтан босхоломмут күннэрэ
# Папуа — Саҥа Гвинея

| Independen Stet bilong Papua NiuginiIndependent State of Papua New Guinea |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
| **Ыҥырыыта:Unity in diversity* |
| **Өрөгөй ырыата:O Arise, All You Sons* |
| Location of Papua New Guinea  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Порт Морсби 9°30′S, 147°07′E |
| Ил тыла | Ааҥл тыла, ток писин, уонна хири моту |
| Олохтоохтор ааттара | Papua New Guinean
  |
| Дьаhалтата | Конституция монархията |
|  -  | Монарх | Элизабет II |
|  -  | Генерал-губернатор | Sir Paulias Matane |
|  -  | Премьер миниистир | Sir Michael Somare |
| Тутулуга суох буолуу | Аустралияттан  |
|  -  | Бэйэ салалтата | 1 ахсынньы 1973  |
|  -  | Тутулуга суох буолуу | 16 балаҕан ыйа 1975  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  462,840 km² (54th) 178,703 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 2 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2009 estimate | 6,732,000  (100th) |
|  -  | 2000 census | 5,190,783  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 14.5/km² (201st) 37,7/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $13.064 billion  |
|  -  | Per capita | $2,108  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $8.092 billion  |
|  -  | Per capita | $1,306  |
| **Дьини** (1996) | 50.9 (high)  |
| **КСИ** (2008) | ▼ 0.516 (medium) (149th) |
| Валюта | Papua New Guinean kina (`PGK`)  |
| Кэм зоната | AEST (UTC+10) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed (as of 2005)* (UTC+10) |
| Ил домен | .pg |
| Телефон кода | [[++675]]
  |

**Папуа Саҥа Гуинея** (ааҥл. *Papua New Guinea*, Ток писин: *Papua Niugini*) диэн Океания дойдута. Саҥа Гуинея арыы илин аҥарыгар баар.

## Папуа — Саҥа Гвинея бэлиэ күннэрэ

* От ыйын 23 — Дойду сэриигэ өлбүттэри өйдөөн-санаан ааһар күнэ
* Атырдьах ыйын 26 — Буруйу билинии күнэ (ааҥл. *Repentance Day*)
* Балаҕан ыйын 16 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1975, Австралияттан)

## Быһаарыылар
# Норфолк арыы

**Норфолк арыы**

## Норфолк бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 6 — Олохтонуу күнэ (1788 сыл). Бу Австралияттан арҕаа сытар дьоҕус арыы. Австралия бэйэтин салайынар соҕотох тас сирэ, Австралия генерал-күбүрүнээтэрэ икки сылга биирдэ аныыр администратора салайар, сокуон ылынар ассамблеялаах, Үрдүкү Сууттаах

* Бэс ыйын 8 — «Баунти» күнэ (1856)
# Дарвин(Аустралия)

"Port Darwin" redirects here. For the old name of Falkland Islands, see Darwin, Falkland Islands.

|  |
| --- |
| **Darwin** Northern Territory |
|  Darwin skyline from East Point in 2007 |
|  Darwin |
| **Population:** | 120,652 (2008) (16th) |
| • Density: | 926/km² (Халыып:Rnd/c4dec1/sq mi) (2008) |
| **Established:** | 1869 |
| **Area:** | 112.01 km² (Халыып:Rnd/c4dec1 sq mi) |
| **Time zone:** | ACST (UTC+9:30) |
| **Mayor:** | Graeme Sawyer |
| **Location:** | * 3034 km (Халыып:Rnd/c4dec0 mi) from Adelaide
* 4042 km (Халыып:Rnd/c4dec0 mi) from Perth
* 3433 km (Халыып:Rnd/c4dec0 mi) from Brisbane
* 3969 km (Халыып:Rnd/c4dec0 mi) from Canberra
* 3350 km (Халыып:Rnd/c4dec0 mi) from Singapore
 |
| **LGA:** | Darwin, Palmerston, Litchfield |
| **County:** | Palmerston County |
| **State District:** | Port Darwin (and 14 others) |
| **Federal Division:** | Solomon |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Mean Max Temp** | **Mean Min Temp** | **Annual Rainfall** |
|  32.0 °C 90 °F | 23.2 °C 74 °F | 1716,1 mm 67,6 in |

 |

Map of Darwin with suburbs
**ДАРВИН** (**Darwin**) диэн Аустралия биир саамай хоту куората буолар, дьонун ахсаана — 101 тыс. Хоту территория сиригэр биир саамай улахан куората буолар. Хоту территория киин куората буолар.

## Быһаарыылар
# Камчаатка

бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:

* Камчаатка кытыл арыыта - Камчаатка кытыл арыыта
* Камчаатка арыылара - Камчаатка арыыларын аата
* Камчаатка кыраайа - Арассыыйа биир субьега
* Камчаатка хайалара - Камчаатка хайаларын ааттара уонна дааннайдара
* Камчаатка омуктара - Камчаатка омуктарын дааннайа
# Эл Салвадор

| *República de El Salvador*Эль Салвадор Өрөспүүбүлүкэтэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Dios, Unión, Libertad"* |
| **Өрөгөй ырыата:Himno Nacional de El Salvador* |
| Location of El Salvador  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Сан Салвадор 13°40′N, 89°10′W |
| Ил тыла | Испан тыла |
| **Омуктар**  | 90% метистар, 9% үрүҥнэр, 1% америндар |
| Олохтоохтор ааттара | Салвадордар
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Президент | Mauricio Funes |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Испанияттан | Балаҕан ыйын 15, 1821  |
|  -  | Орто Америка Федерациятыттан | 1842  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  21,040 km²  8,124 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 1.4 |
| Олохтоохторо |
|  -  |  estimate | 6.8 million (98th) |
|  -  | 2007 census | 5,744,113  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 273/km² (34th) 823,6/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $43.676 billion  |
|  -  | Per capita | $7,551  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $22.115 billion  |
|  -  | Per capita | $3,823  |
| **Дьини** (2002) | 52.4 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.735 (medium) (103rd) |
| Валюта | АХШ доллара (`USD`)  |
| Кэм зоната | (UTC-6) |
| Ил домен | .sv |
| Телефон кода | [[++5031]]
  |
| 1 | Telephone companies (market share): Tigo (45%), Claro (25%), Movistar (24%), Digicel (5.5%), Red (0.5%). |

**Эль Салвадор** (исп. El Salvador) диэн Орто Америка иэнинэн уонна олохтоохторун чиҥинэн ордук кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Чуумпу океан, Гватемала уонна Хондурас. Олохтоохторун ахсаана 6,8 мөл. кэриҥэ. Киин куората Сан Салвадор.

## Эл Салвадор бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 14 — (Гаити Гаити, Гондурас Гондурас, Венесуэла Венесуэла эмиэ бэлиэтииллэр) — Панамерика күнэ

* Бэс ыйын 22 — Учуутал күнэ
* Балаҕан ыйын 15 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Алтынньы 12 — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ
* Сэтинньи 1-2 — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)
# Чуваш тыла

**Чуваш тыла** (*Чӑваш чӗлхи*) диэн түүр тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. Бу тылынан барыта 1.3 млн кэриэтэ киhи кэпсэтэр (Арассыыйаҕа 2020 сыл биэрэпиһинэн кэпсэтэр киһи ахсаана 700 тыһ.). Чуваш омук тыла. Чуваш Республикатын ил тыла.

Аан дойду тылларын генеалогиялыы классификациятыгар (төрдүнэн наардааһын) түүр тылларын булгар бөлөҕөр киирэр билигин баар соҕотох тыл.

## Чуваш алпабыыта

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ӑ ӑ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ӗ ӗ | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | П п | Р р | С с | Ҫ ҫ | Т т | У у |
| Ӳ ӳ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |

* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах Архыыптаммыт 2016, От ыйын 26 күнүгэр.
* Виталий Станьял: На чувашском конь еще не валялся...
* Виталий Станьял: Решение Совета Аксакалов ЧНК
* Прощай, исчезающий чувашский язык?
* Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест
* Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç
* Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту
# Юннань

**Юньнань** (Yunnan), диэн Ар5аанны-Со5уруу Кытай өттүгэр баар улуус. Күрүөлэһэр хоту өттүттэн — Сычуань улууһун кытта уонна Тибет, оттон илин өттүгэр — Гуанси-Чжуан аутоном оройуона уонна Гуйчжоу улууһун кытта, оттон со5уруу өттүгэр — с Лаостуун уонна Вьетнамныын, оттон ар5аа уонна со5урулуу-Ар5аа — Мьянманы кытта. Сирин иэнэ - 394 тыс км2. Дьонун ахсаана - 66 мөллүйүөн киһи (2009).

Үс пагода
Юннань улууһун киин куората - Куньминь. Онтон улахан куораттара - Каүань, Цюйцзинь, Гэтцү, Дали, Ляньжань, Чжаотун уонна Юйси.

## Уопсайа

Юннань улууһа Кытай атын улуустарыттан эмиэ киһитин ахсаанынан хаалсыбат. Манна элбэх араас омук олорор сирэ. Күөх айылха, ыраас күн уонна халлаан - бу барыта иммиграция тардар. Ол курдук кэлии дьоно 11% баһыйар, олохтоохторуттан.

Манна элбэх таас улахан хайалар - Айлаошань уонна биир планета үрдүнэн биллэр Гималай хайалара бааллар. Элбэх үрэхтэр. Куорат олохтоо5о 17%, онтон ордубута тыа сирин дьонноро.

## Экономика

Кытай биир улахан промышленно-сайдыбыт региона буолар. Холобура, Куньминь куорат билигин туох баар инфраструктурата барыта сайдыбыт куорат буолар. Бу улууска элбэх мас үүнэр буолан - манна Кытай 5% маһы обработкалыыр. Улахан АЭС-тар бааллар. ГЭС, ТЭС, ГРЭС. Манна Кытай биир улахан военнай техникаларын онорор заводтар. Электроника сайдыбыт сирэ. Куньминь куоратка уонна эргимтэтигэр улахан аэропортар бааллар. Кэнники Кытай сайдан эрэр буолан, тыа олохтоо5о түргэнник куораттарга олохсуйа барар буоллулар. Баара суо5а 20 сыл устатыгар бу улууска 400 000 араас улахан промышленнай куораттар үөскээтилэр.

## Айылхата

Юннань улууһа элбэх хайалардаа5ынан биллэр. Тыа мас от араастара. Сычуань улуустан соро5ор Улахан Паанда кэлэр. Элбэх кыыллар. Тыа 44,98% ылар. Сүрүннээн тиит, бамбук уонна талах.

Улуус сүрүннээн Юннань хайаларыгар сытар. Уопсайа 781 681 араас кыра уонна улахан үрэхтэр бааллар. Арыый улахан үрэ5э - Янцзы уонна Меконг.

## НэҺилиэнньэтэ

Улуус территориятыгар 66-80 мөл. киһи олорор, сүрүннээн Кытайдар. Уопсайа 400 араас кэлии уонна олохтоох омуктар бааллар. Кытай омуга - 89,99% ылар.
# Арыы (география)

**Арыы** диэн күөлгэ, өрүскэ, байҕалга уу ортотугар баар кураанах сир. Атын суолтата: аһаҕас сир ортотугар баар ойуур (арыы хатын, арыы тиит, арыы талах). Саҥа кыра арыы диэн ойоос ааттанар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
# Сырдарья

Сырдарья хаартата
**Сырдарья** диэн Орто Азия ордук уһун өрүһэ. Уулааҕынан Амударья кэнниттэн иккис өрүс. Тянь-Шань хайаларыгар Нарын уонна Карадарья өрүстэр силлиһиилэриттэн үөскүүр. Уһуна 2212 км. Тардыытын иэнэ 219 000 км². Сүрүн салаалара Чирчик, Арыс, Чу, Сарысу. Уолан икки аҥар хайдыбыт Арал байҕалын хоту тобоҕор түһэр. Кыргыстаан, Узбекистан, Таджикистан, Казахстан дойдуларынан устар.