Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bain Capital

**Bain Capital** - АХШ тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай уонна венчурнай тэрилтэ. 15 сыл иһигэр 105 млрд доллары 85 араас тэрилтэлэргэ 108 омук сиригэр харчы укпут. Сүрүн төрүттээччи - Митт Ромни.

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар

Салалтата - Бостон
# Конституция

**Конституция (Төрүт сокуон)** диэн дойду дьаhалтатын тутулун, үлэтин уонна кыахтарын быhаарар сиэрдэр хомуурдара. Конституция үксүн сурук докумуон курдук кодификацияланар. Үгүс конституциялар киhи бырааптарын мэктиэлииллэр. Федерация тутуллаах дойдулар кыттааччы иллэрэ (субъектара) бэйэлэрэ конституциялаахтар.

Политика партиялара, кэрэхcэбил бөлөхтөрө, үлэ холбоhуктара, омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр (холобур, Эуропа Холбоhуга) эмиэ конституциялаахтар. Сорох политикаҕа сыhыана суох тэрилтэлэр (холобур, корпорациялар уонна ассоциациялар) конституция курдук тутуллаах, кинилэр үлэлэрин салайар сиэрдэр хомуурдарын ылыналлар.

## Өссө маны көр

* Саха Сирин Конституцията
# 1871

**1871** сыл.

## Туох буолбута

### Тохсунньу

* Тохсунньу 28 — Франция-Пруссия сэриитигэр Париж осадата тупсуунан түмүктэммит. Сэриини Пруссия уонна кини ньиэмэс кыттыгастыылара быһаарыылаахтык кыайбыттар.

### Кулун тутар

* Кулун тутар 18 — Парижтааҕы коммуна (кулун тутар 18 — ыам ыйын 28 кк.). Бу күн коммуна олохтонуутун туһунан прокламация бэчээттэммит.
* Кулун тутар 21 — Отто фон Бисмарк Германия импиэрийэтин бастакы рейхсканцлера буолбут.
* Кулун тутар 26 — Париж коммунатын сэбиэтигэр быыбар буолбут.

### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 21 — Франция сэбилэниилээх күүстэрэ Париж коммунатыгар кимэн киирбиттэр. Биир нэдиэлэ тухары буолбут кыргыһыыга 20 000 кэриҥэ коммунар өлбүтэ, 38 000 хаайыллыбыта.

* Ыам ыйын 28 — нэдиэлэ тухары барбыт кырыктаах кыргыыһылар түмүктэригэр Париж коммуната урусхалламмыт. 25 тыһ. коммунар өлбүт, 40 тыһ. кэриҥэ киһи хаайыыга угуллубут уонна Саҥа Каледонияҕа уонна Алжирга хаатыргаҕа ыытыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

* От ыйын 10 — боронсуус суруйааччыта Марсель Пруст

## Өлбүттэр

* Олунньу 16 — Шамиль Имам (1797 төр.), Хапхаас олохтоох омуктарын баһылыга, Хотугу Хапхаас имамаатын салайааччыта.
# Көлө

Көлүүр
Массыына
**Көлө** диэн дьону уонна таһаҕаһы таһар техника.

## Көлө көрүҥнэрэ

### Сир

* Массыына
* Суксурҕа
* Автобус
* Трамвай
* Троллейбус
* Мотоцикл
* Мотороллер
* Мопед
* Бэлисипиэт
* Тэбинэр
* Арба
* Сыарҕа

### Уу

* Аал
* Тыы
* Катер
* Тыалҕанньыт
* Сал
* Умсар тыы

### Салгын

* Тайаара
* Хоролук
* Дирижабль

### Космос

* Космос аала

## Көлө уоҕа

Көлө энергия араас төрүтүттэн хамсыыр. Холобурдара:

* Киһи былчыҥа: билисипиэт уонна скейтборд
* Хамсатааччы: массыына, аал, тайаара
* Чаҕылыма: метро, чаҕыл суксурҕа, трамвай, троллейбус
* Харамай: арба уонна сэрии арбата
* Тыал: тыалҕанньыт, тыалҕан тыы, буер
* Хамсатар уоҕа суох көлөлөр: планер уонна салгын одоно
# Улахан Сунда арыылара

**Улахан Сунда арыылара** диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа баар арыы бөлөҕө. Сунда арыыларын архипелагын сорҕото буолар. Улахан Сунда арыыларыгар киирэллэр Борнео, Суматра, Ява, Сулавеси.
# Индонезия тыла

**Индонезия тыла** (индон. Bahasa Indonesia) — австронезия тылларыттан биирдэстэрэ. Индонезия өрөспүүбүлүкэтин официальнай тыла (1945 сылтан). Олоххо-дьаһахха 20-чэ мөл киһи туһанар. Тылы араастатһымнаахтык билэр дьон ахсаана — 200 мөл кэриҥэ.

XX үйэ бастакы аҥарыгар малаай тылыгар олоҕуран туспа тыл быһыытынан баар буолбута. Аан бастаан 1928 сыллаахха Ыччат кэнгириэһигэр маннык аатынан биллибитэ, онтон улам-улам малаай тыла диэн ааты үтүрүйэн кэбиспитэ. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
# Бейрут

|  |
| --- |
| **Бейрут بيروت‎ *Bayrūt* Beyrouth (Французтуу)** |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Flag** |  **Seal** |

 |
|  БейрутLocation in Lebanon. The surrounding district can be seen on the map. |
| Координаталара: 33°53′13″ х. ш. 35°30′47″ и. д. |
| Country
 |  Lebanon |
| Governorate
 | Beirut, Capital City |
| **Cалалтата** |
|  - Mayor
 | Abdel Mounim Ariss  |
| **Иэнэ** |
|  - Куорат
  | 19,8 km² (7,6 sq mi) |
| **Олохтоохторо** (2007) |
|  - Куорат | 1 812 000 |
|  - Чиҥэ | 12 500/km² (32 374,9/sq mi) |
|  - Метро | ~ 2 600 000 |
| Кэм курдааһына | +2 (UTC)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | +3 (UTC) |
| **Сайт:** City of Beirut |

**Бейрут** диэн Либан киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 2.1 млн тахса.
# Уефа евро 2012

Халыып:Infobox international football competition
**UEFA Euro 2012** диэн футболга күрэх. Толору аата **2012 UEFA European Football Championship**. Бэс ыйын 8 күнүттэн от ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллар. Европа футбол ассоциациятыгар баар футбол хамаандалара кыттыахтарын сөп. Сүнньүнэн аан дойду чемпионатыттан быдан интириэһинэй буолаччы. Урукку УЕФА чемпиона - Испания чиэһин көмүскүүр. Бу күрэх Польшаҕа уонна Украинаҕа ыытыллар. Финалга 16 хамаанда кыттар чиэһи ылбыта.

## Ыытыллар сирдэрэ

8 хаһаайын куораттарга 8 стадиоҥҥа күрэх ыытыллар. Буолар куораттара: Варшава, Гданьск, Вроцлав, Познань, Киев, Львов, Донецк уонна Харьков. 6 куоракка саҥа стадионнар тутуллубуттара, ол эбэтэр капитальнай ремон ыытыллыбыта. Алларраа таблицаҕа ханнык куораттарга ыытыллара баар:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Варшава | Гданьск | Вроцлав | Познань |
| **Варшава Национальнай Стадиона** Киллэрэр кыаҕа: **58,500** | **Гданьск ПГЭ арената** Киллэрэр кыаҕа: **43,600** | **Вроцлав Муниципальнай Стадиона** Киллэрэр кыаҕа: **42,800** | **Познань Муниципальнай стадиона** Киллэрэр кыаҕа: **43,300** |
| 3 матч А группаҕа уонна 1финала чиэппэрэ 1 полуфинал | 3 матч С группаҕа уонна 1 финал чиэппэрэ | 3 матч А группаҕа | 3 матч С группаҕа |
|  |  |  |  |
|

|
**ВроцлавКиевЛьвовДонецкВаршаваГданьскХарьковПознань** |
| --- |

 |
| Киев | Донецк | Харьков | Львов |
| **Национальнай Олимпийскай стадион** Киллэрэр кыаҕа: **60,000** | **Донбасс Арена** Киллэрэр кыаҕа: **50,000** | **Харьков уобалаһын Металлист стадиона** Киллэрэр кыаҕа: **35,000** | **Львов Арената** Capacity: **30,000** |
| 3 матч D группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна UEFA Eвро 2012 финала | 3 матч B группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна 1 полуфинала | 3 матч D группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна | 3 матч B группаҕа, 1 финал чиэппэрэ уонна |
| Билэ:Estadio Olímpico de Kiev 2011.jpg |  |  |  |

## Быһаарыылар
# Волга

Волга өрүс

|  |
| --- |
| Волга өрүс (*Волга*) |
| River |
|  Волга өрүс Ульяновск аттыгар  Волга өрүс Ульяновск аттыгар  |
| Country | Арассыыйа Арассыыйа |
|  |
| **Cалаалара** |
|  - left | Кама өрүс |
|  - right | Ока |
| Cities | Астрахань, Волгоград, Саратов, Самара, Казань, Ульяновск, Нижний Новгород, Ярославль, Тверь |
|  |
|  |
| Source |  |
|  - location | Валдай хайалара, Тверь уобалаһа |
|  - elevation | 225 m (738 ft) |
| Mouth | Каспий муората |
|  - elevation | −28 m (−92 ft) |
|  |
| Length | 3692 km (2294 mi) |
| Basin | 1 380 000 km² (532 821 sq mi) |
| Discharge | for Астрахань |
|  - average | 8060 m³/s (284 636 cu ft/s) |
|  |
|  Волга бассейнын каартата

 Волга бассейнын каартата

 |

**Волга** (нууч.*Во́лга*, мари.*Юл*, чув.*Атӑл*, тат. Идел, ног.*Эдил*, калм.*Иҗил-һол*, каз. *Еділ*, эрз.*Рав*) диэн Европа ордук уһун өрүһэ. Россия национальнай өрүһүнэн ааҕыллар. Дойду арҕаа өттүгэр сытар. Уһуна 3690 километр. Валдай хайаларыгар саҕаланар, муора уровеныттан 225 м үөһээ сытар, Москва куораттан хотугу-арҕаа саҕаланар. Улахан салаалара - Кама, Ока, Ветлуга уонна Сура өрүстэр.

* Волга өрүс Ржев аттыгар
* Волга өрүс Ульяновск аттыгар
* Куйаартан көстүүтэ
* Волга өрүс Ярославль аттыгар

## Быһаарыылар
# Нациялар Лигалара

**Нациялар Лигалара** — Иккис Аан дойду сэриитин иннинэ аан дойду судаарыстыбаларын холбуу сылдьыбыт тэрилтэ.

Холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрин предтечата.
# Казахстаан

| Казахстаан ӨрөспүүбүлүкэтэРеспублика Казахстан |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:**Менің Қазақстаным Мин Казахстаным |
| Location of Kazakhstan  |
| **Киин куората** | Астана
 |
| Largest city | Алматы |
| Ил тыла | Казах тыла 1 Нуучча тыла 2 |
| Олохтоохтор ааттара | Казахстааннар, Казахтар
  |
| Дьаhалтата | Президент республиката |
|  -  | Президент | Касым-Жомарт Токаев |
|  -  | Премьер-министр | Алихан Смаилов |
| Independence | from the Soviet Union  |
|  -  | 1st Khanate | 1361 as White Horde  |
|  -  | 2nd Khanate | 1428 as Uzbek Horde  |
|  -  | 3rd Khanate | 1465 as Kazakh Khanate  |
|  -  | Declared | December 16, 1991  |
|  -  | Finalized | December 25, 1991  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  2,724,900 km² (9с) 1,052,085 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 1.7 |
| Олохтоохторо |
|  -  | Тохсунньу 2006 estimate | 15,217,711 (62с) |
|  -  | 1999 census | 14,953,100  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 5.4/km² (215с) 14,0/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | 161,155$ миллиард (56с) |
|  -  | Per capita | $10,658 (66с) |
| **Дьини** (2003) | 33.9 (medium)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.794 (medium) (73rd) |
| Валюта | Теҥге () (`KZT`)  |
| Кэм зоната | West/East (UTC+5/+6) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed* (UTC+5/+6) |
| Ил домен | .kz |
| Телефон кода | +7
 |
| 1 | Ил тыла. |
| 2 | Омуктар икки ардыларыгар кэпсэтэр тыл. |

**Казахстаан** (каз. *Қазақстан, Qazaqstan*), официаллык **Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтэ** (каз. *Қазақстан Республикасы, Qazaqstan Respýblıkasy*) диэн Орто Азия уонна Эуропа дойдута.

Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр: хоту уонна арҕаа – Арассыыйалыын, илин – Кытайдыын, соҕуруу – Кыргыстаанныын, Узбекистаанныын уонна Түркменистаанныын. Арҕаа Каспий байҕала баар.

Казахстаан киэҥ уонна араас ньуурдаах сирдээх: платолар, далалар, тайҕастар, каньоннар, томтордор, хайалар уонна кумах куйаардар.

## Эбии маны көр

* Казахстаан бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар