Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Соломон арыылара

| Соломон арыылара Solomon Islands |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Coat of arms of the Solomon Islands |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"To Lead is to Serve" |
| **Өрөгөй ырыата:God Save Our Solomon Islands* |
| Location of the Solomon Islands  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Хониара 9°28′S, 159°49′E |
| Олохтоохтор ааттара | Solomon Islander
  |
| Дьаhалтата | Конституция монархията |
|  -  | Монарх | Элизабет II |
|  -  | Генерал-губернатор | Frank Kabui |
|  -  | Премьер миниистир | Derek Sikua |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Холбоhуктаах Хоруоллуктан | 7 от ыйа 1978  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  28,896 km² (142nd) 11,157 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 3.2% |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2009 estimate | 523,000 (170th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 18.1/km² (189th) 46,9/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $1.525 billion  |
|  -  | Per capita | $2,917  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $642 million  |
|  -  | Per capita | $1,228  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.552 (medium) (136th) |
| Валюта | Соломон арыыларын доллара (`SBD`)  |
| Кэм зоната | (UTC+11) |
| Ил домен | .sb |
| Телефон кода | +677
 |

**Соломон арыылара** (ааҥл. *Solomon Islands*) диэн Меланезия дойдута, биир тыhыынча кэриэтэ арыылартан турар. Иэнэ 28,400 км². Киин куората Хониара, Гуадалканал арыыга баар.

## Соломон арыыларын бэлиэ күннэрэ

* Ахсынньы 26 — Махтал күнэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Анута
# Фидьи

| Фидьи арыыларын Өрөспүүбүлүкэтэ **Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti**  Халыып:Fj icon **Fijī Ripablikफ़िजी द्वीप समूह गणराज्य**   Халыып:Hif iconRepublic of the Fiji Islands |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui* Fear God and honour the Queen |
| **Өрөгөй ырыата:God Bless Fiji* |
| Location of Fiji  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Сува 18°10′S, 178°27′E |
| Ил тыла | Ааҥл тыла, Фидьи тыла, уонна Хинди |
| Дьаhалтата | Сэрииhит хунта уонна парламент республиката |
|  -  | Фидьи бастыҥ баhылыга | Элизабет II1 |
|  -  | Президент | Epeli Nailatikau |
|  -  | Премьер миниистир | Frank Bainimarama |
|  -  | Баhылыктар улахан сүбэлэрин салайааччыта | Ratu Epeli Nailatikau |
| Тутулуга суох буолуу | Холбоhуктаах Хоруоллуктан  |
|  -  | Күнэ | 10 алтынньы 1970  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  18,274 km² (155th) 7,056 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2009 estimate | 849,000 (156th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 46.4/km² (148th) 120,3/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $3.678 billion  |
|  -  | Per capita | $4,196  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $3.589 billion  |
|  -  | Per capita | $4,094  |
| **КСИ** (2007) | ▲0.762 (medium) (92nd) |
| Валюта | Фидьи доллара (`FJD`)  |
| Кэм зоната | (UTC+12) |
| Ил домен | .fj |
| Телефон кода | +679
 |

**Фидьи** диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар арыы дойду. Вануатуттан илин, Тонгаттан арҕаа уонна Тувалуттан соҕуруу баар. Дойду 322 арыыттан турар архипелаг буолар. Олортон 106 дьон олорор, өссө 522 кыракый арыы баар. Икки сүрүн арыылара Вити Леву уонна Вануа Леву, кинилэргэ дойду дьонун 87% олорор.

## Фиджи бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 4 — Ыччат күнэ
* Ыам ыйын 13 — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр.
* Балаҕан ыйын 7 — Конституция күнэ
* Алтынньы 10 — Фиджи күнэ. 1970 сыллаахха Британияттан тутулуга суох буолбут

## Быһаарыылар
# Тонга

| Тонга Хоруоллуга *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*  Халыып:To iconKingdom of Tonga |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa* God and Tonga are my Inheritance |
| **Өрөгөй ырыата:Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga* |
| Location of Tonga  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Нукуалофа 21°08′S, 175°12′W |
| Ил тыла | Ааҥл тыла, тонга тыла |
| Олохтоохтор ааттара | Тонгалар
  |
| Дьаhалтата | Конституция монархията |
|  -  | Хоруол | George Tupou V |
|  -  | Премьер миниистир | Dr. Feleti Sevele |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Холбоhуктаах Хоруоллуктан | Бэс ыйын 4, 1970  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  748 km² (186th) 289 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 4.0 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2009 estimate | 104,000 (195th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 139/km² (76th1) 360/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $554 million  |
|  -  | Per capita | $5,382  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $258 million  |
|  -  | Per capita | $2,510  |
| **КСИ** (2008) | ▲0.768 (medium) (99th) |
| Валюта | Paʻanga (`TOP`)  |
| Кэм зоната | (UTC+13) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм |  (UTC+13) |
| Ил домен | .to |
| Телефон кода | [[+676]]
  |
| 1 | Based on 2005 figures. |

**Тонга** (*Tonga*) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар дойду. 169 арыыттан турар архипелаг, 36 арыыга дьон олорор.

## Тонга бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 4 — Нэһилиэнньик тыгын (принц) күнэ
* Бэс ыйын 4 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1970)
* Сэтинньи 4 — Дойду күнэ
* Ахсынньы 4 — Тупоу I күнэ

## Быһаарыылар
# Сиэтл

|  |
| --- |
| **Cиэтл City of Seattle** |
|  |
|

|  |
| --- |
|  **Seal** |

 |
| Хос аата: The Emerald City, Seatown, The 206, Rain City, Jet City, Gateway to Alaska, Gateway to The Pacific |
| Location of Seattle in King County and WashingtonLocation of Seattle in King County and Washington |
| Координаталара: 47°36′35″ х. ш. 122°19′59″ а. д. |
| Дойду
  | АХШ |
| Ил
 | Уашиҥтон |
| County
 | King
 |
| Incorporated | Атырдьах ыйын 2, 1869 |
| **Cалалтата** |
|  - Type | Mayor–council |
|  - Mayor
 | Greg Nickels (D)  |
| **Иэнэ** |
|  - City
  | 369,2 km² (142,5 sq mi) |
|  - Сир | 217,2 km² (83,87 sq mi) |
|  - Уу | 152,0 km² (58,67 sq mi) |
|  - Metro | 21,202 km² (8,186 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | 0–158 m (0–520 ft) |
| **Олохтоохторо** (От ыйын 1, 2007)*Geranios, Nicholas K.* State's fastest-growing city is still Vancouver.  The Seattle Times (July 10, 2008). Тургутулунна 10 От ыйын 2008.
Population Estimates for the 100 Most Populous Metropolitan Statistical Areas (PDF).  United States Census Bureau (April 5, 2007). Тургутулунна 27 Балаҕан ыйын 2007. |
|  - City | **594,210** (US: 24th) |
|  - Чиҥэ | 2736/km² (7086,2/sq mi) |
|  - Urban | 2,712,205 |
|  - Метро | **3,263,497** (US: 15th) |
|  - Demonym | Seattleite |
| Кэм курдааһына | PST (UTC-8)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | PDT (UTC-7) |
| ZIP codes |
Zip codes[сап]
98101, 98102 98103, 98104, 98105, 98106, 98107, 98108, 98109, 98110, 98111, 98112, 98113, 98114, 98115, 98116, 98117, 98118, 98119, 98121, 98122, 98124, 98125, 98126, 98127, 98129, 98131, 98132, 98133, 98134, 98136, 98138, 98139, 98141, 98144, 98145, 98146, 98148, 98151, 98154, 98155, 98158, 98160, 98161, 98164, 98165, 98166, 98168, 98170, 98171, 98174, 98175, 98177, 98178, 98181, 98184, 98185, 98188, 98190, 98191, 98194, 98195, 98198, 98199
 |
| Area code(s) | 206 |
| FIPS code | 53-63000Халыып:GR |
| GNIS feature ID | 1512650Халыып:GR |
| **Сайт:** www.seattle.gov |

**Сиэтл** (*Seattle*) диэн АХШ Уашиҥтон штатын ордук улахан куората. Аан дойдуга биир ордук сайдыбыт куорат. Манна Boeing фабрикалара бааллар. Улахан порт. Олохтоохторун ахсаана 2 000 000.
# Ванкувер

|  |
| --- |
| **Ванкувер City of Vancouver** |
| Yaletown/Pacific Place as seen from False Creek SouthYaletown/Pacific Place as seen from False Creek South |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Flag** |  **Coat of arms** |

 |
| Девиз: "By Sea, Land, and Air We Prosper" |
| Ванкувер, Ванкувер метрополията, Британия Колумбията, КанадаВанкувер, Ванкувер метрополията, Британия Колумбията, Канада |
| Координаталара: 49°15′ х. ш. 123°06′ а. д. |
| Дойду
  | Канада |
| Улуус
  | Британия Колумбията |
| Регион
 | Lower Mainland
 |
| Regional District
 | Metro Vancouver
 |
| Incorporated | 1886 |
| **Cалалтата** |
|  - Баhылык
 | Gregor Robertson (Vision Vancouver)  |
|  - Куорат Сүбэтэ
  | **List of Councilors**
Suzanne Anton (NPA) David Cadman (COPE) George Chow (Vision) Heather Deal (Vision) Kerry Jang (Vision) Raymond Louie (Vision) Geoff Meggs (Vision) Andrea Reimer (Vision) Tim Stevenson (Vision) Ellen Woodsworth (COPE)
  |
| **Иэнэ** |
|  - Куорат
  | 114,67 km² (44,3 sq mi) |
|  - Metro | 2878,52 km² (1111,4 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | 2 m (7 ft) |
| **Олохтоохторо** (Census 2006) |
|  - Куорат | 578,041 (Ranked 8th) |
|  - Чиҥэ | 5335/km² (13 817,6/sq mi) |
|  - Urban | 2,116,581Metro Vancouver  |
|  - Метро | 2,373,612 Lower Mainland  |
|  - Демоним | Vancouverite |
| Кэм курдааһына | PST (UTC−8)
  |
|  - Сайын (Сайыҥҥы кэм) | PDT (UTC−7) |
| Почта кода | V5K to V6Z |
| Area code(s) | 604, 778 |
| NTS Map | 092G03 |
| GNBC Code | JBRIK |
| **Сайт:** City of Vancouver |

**Ванкувер** (*Vancouver*) диэн Канада куората, Британия Колумбиятын соҕуруулуу арҕаатыгар баар. Дьордь Ванкувер диэн британ айанньытын аатынан ааттаммыта.

Ванкувер олохтоохторун ахсаана 578,041, Ванкувер Метро олохтоохторун ахсаана 2,116,581. Элбэх омук олорор. "Чохороон" диэн сахалар диаспората үлэлиир.

Ванкувер турар сиригэр дьон аан бастаан 1860-с сс. Фрейзер өрүскэ кыhыл көмүс булуллубутун кэннитэн кэлэн олохсуйбуттара. 1887 Канада Чуумпу океаннааҕы тимир суола тутуллубутун кэннэ куорат улааппыта. Ванкувер порда 1920-с сс. Панама ханаала тутуллан бүппүтүгэр омуктар икки ардыларынааҕы суолталаммыта.

Ванкувер экономикатын төрүкү сайдыбыт сектордарынан буолаллар мас, сир хаhыы, балыктааhын уонна агрикултуура. Онтон таhынан сервис уонна туризм индустриялара сайдаллар.

Ванкувер аан дойду ордук олохтоох куораттарыттан бастыҥ үс ахсааҥҥа киирсэр. 2008 сылга Mercer Human Resource Consulting кэтээн көрүүтүнэн, аан дойду куораттарыттан олох таhымынан төрдүс миэстэҕэ баар.

2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Ванкуверга ааhыахтаахтар.
# Чукча тыла

| Чукча тыла Ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ  |
| --- |
| Саҥарыы: | [ɬəɣˀorawetɬˀɛn jiɬəjiɬ] |
| Дойдулар: | Арассыыйа  |
| Регион: | Чукотскай автономнай уокурук  |
| Total speakers: | 5,095, 32% of ethnic population |
| Тыл системата: | Чукча-Камчатка  Chukotkan   **Чукча тыла** |
| Language codes |
| ISO 639-1: | *none* |
| ISO 639-2: | – |
| ISO 639-3: | ckt |
| Glottolog: |
Халыып:Infobox Language/IPA |

**Чукча тыла** (чук.ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ) -

## Сурук-бичик

### Латыын (1931 - 1937)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ā ā | B b | C c | D d | Е е | Ē ē | Ə ə |
| Ə̄ ə̄ | F f | G g | H h | I i | Ī ī | J j | K k |
| L l | M m | N n | Ŋ ŋ | O o | Ō ō | P p | Q q |
| R r | S s | T t | U u | Ū ū | V v | W w | Z z |
| Ь ь |  |  |  |  |  |  |  |

### Кириллица (1937 - билиҥҥи кэмэҕэ)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Ӄ ӄ | Л л | Ԓ ԓ | М м |
| Н н | Ӈ | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | ʼ |  |  |  |

## Туһаныллыбыт сирдэр
# Географическай балаһыанньа

**Географическай балаһыанньа** — Географическай балаһыанньата — сир үрдүгэр баар ханнык эмэ объект кинилиин хардарыта дьайсар, кинини кытта ханнык эмэ сибээстээх атын объектары кытта сыһыаннаһыыта. Атын объектар туһааннаах объекка куһаҕаннык да, үчүгэйдик да дьайыахтарын сөп, онтон Г. б. табыгастаах уонна табыгаһа суох диэн сыаналанар. Г. б. тулалыыр эйгэ быһыыта-майгыта уларыйарыттан тутулуктанан уларыйа туруон сөп.

## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маннайгы тахсыыта. — Дьокуускай: Бичик, 1993. − 112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Геометрия

Үс муннуктар холобурдара: 1 — тэҥ өрүттэрдээх, 2 — көнө муннуктардаах, 3 — сыппах муннуктаах
**Геометрия** (был.-гириэк. γεωμετρία; γεω/гео = сир, μετρία/метрия = кээмэй) диэн кээмэй, быhыы, фигуралар холоонноох турууларын уонна куйаар майгыларын үөрэтэр математика салаата.

Былыргыттан сайдыбыт Эклид классическай элементарнай геометрията "кэрчик" уонна "эргимтэ" диэн сүрүн өйдөбүллэргэ (объектарга) олоҕурар. Кэрчиктэртэн тураллар "үс муннуктар", "параллелограммнар", "трапециялар" уонна да атын геометрия үөрэтэр объектара. Кинилэр уонна төгүрүктэр тустарынан саҥаттан саҥа теоремалары математиктар 2500 сыл устата арыйдылар уонна кинилэр дьиҥнэрин аксиомаларга уонна быhаарыыларга олоҕуран көрдөрдүлэр.

Соторутааҕыта бу классическай геометрияны байытан, кэрчиктэртэн эбэтэр эргимтэлэртэн турар "траекториялардаах" эккирэтии процестарын үөрэтии саҕаланна. Бу Эклид классическай элементарнай геометриятыгар эрэ олоҕурар саҥа Эккирэтии элементарнай геометриятын cайдыытыгар саха математиктара элбэхтик үлэлэhэллэр (Г.В.Томский, Элементарная геoметрия преследования. - Paris, Editions du JIPTO, 2005).

## Геометрия предмета

Геометрия бэйэ- бэйэлэрин кытта сыһыаран, сыһыаран, сыһыаран " ортоку«,» иһигэр «уонна онтон салгыы; тел. тэҥнээһин туһунан өйдөбүллэр, ону таһынан тел. геометрическай эт- хаан уларыппат,» линия киэҥ«,» туох эрэ уһуна суох буолар «дии санаабыттар. Муҥур уһуга суох, эстракцияны, муҥура суох кээмэйин кытары муҥура суох сыһыаны олохтуур. Геометрическай фигуралары туруоруу, кээмэйдэрэ уонна уларыта тутуу киэҥ сыһыанынан быһаарыллар.

Дьиҥнээх предметтэри, геометриялары чинчийэн баран, атын предметтэри аралдьытан, ыйааһын, сибэкки курдук, хардарыта туруулаһан көрөр. Ити олохтоох объектар икки ардыларыгар баараҕай объектар уонна биир уустаах объектар дьүүлгэ тахсалларыгар, киэҥ сирдээх- уоттаах объектар икки ардыларыгар киэҥ сыһыаннаһыылартан туоруурга кыаҕы биэрэр. Чуолаан, геометрия икки ардыларынан ырааҕы ырыта көрөр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Тригонометрия
# Пифагор теоремата

**Пифагор теоремата** — геометрияҕа көнө муннуктаах үс муннук усталарын хабааннаһыытын көрдөрөр төрүт суолталлаах теоремата буолар.

## Историята

Былыргы китайскай "Чжоу би суань цзин" диэн кинигэҕэ 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннук туһунан суруллубут. Мориц Кантор (ниэм. *Moritz Cantor*, 1829 – 1920) диэн немецкай математик этиитинэн 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннугу былыргы египетяниннар биһиги үйэбит 2300 сыл иннинэ тутталлар этэ. Ван-дер-Варден көрүүтүнэн, бу ньыманы былыргы Вавилонҥа  биһиги үйэбит XVIII үйэ иннинэ билэллэр этэ.

Бу теореманы былыгы греция филособа Пифагор аан маҥнайгыннан дакаастабыта диэн "Начала" үлэтигэр Евклид суруйбута.

## Формулировката

Көнө муннуктаах үс муннука, гипотенуза устатын квадраата катеттар усталарын квадраатарын сумматыгар тэҥнэhэр.

## Дакаастабыла

Пифагор теорематын дакаастааһына

АВС - көнө муннуктаах үс муннук, С - көнө муннук.

АВС үс муннка С оройуттан АВ гипотенузаҕа СН үрдүк түһэрэбит.

АСН уонна АВС атыылыы үс муннуктар.

СВН уонна АВС эмиэ атыылыы үс муннуктар буолаллар.

BC = a, AC = b, AB = c  диэн бэлиэлэри киллэрэбит.

Атыылыы үс муннуктар быраабылатыттан

a / c = HB / ab / c = AH / b

Ол аата

a 2 = c \* HBb 2 = c \* AH

Тахсбыт тэҥнэбиллэри холбуубут

a 2+ b 2 = c \* HB + c \* AHa 2+ b 2 = c \* (HB + AH)a 2+ b 2 = c \* AbР2 = c \* ca 2+ b 2 = с 2

Пифагор теоремата дакаастанна.
# Халлаан Сиигэ

Халлаан Сиигэ (көмпүүтэр оҥорбут мадьыала)
**Халлаан Сиигэ** галаактика (былыргы гириэктии көннөрү Гала́ктика диэн ааттаах) — сүүнэ кээмээйдээх сулустар систиэмэлэрэ. Бу систиэмэҕэ биһиги Күммүт систиэмэтэ киирэр. Бары көстөр сулустар уонна элбэх көстүбэт сулустар биир улахан былыт курдук көстөллөр.

Спираль халыыптаах уонна SBbc тииптээх (Хаббл классификацията).

## Аата (Этимология)

Галаактика диэн аат гириэктии *Γαλαξίας*, бу тыл *γάλα* — үүт диэн тылтан тахсар. Былыргы гириэктэр номохторунан, Зевс бэйэтин уолун Гераклы өлбөт оҥороору Гера таҥара үүтүн эмтэрбит. Гера уһуктан баран соһуйан Гераклы эмиийиттэн киэр аспыт, онно үүтэ тохтон Халлаан Сиигэ буолбут.

## Галактика структурата

Халлаан Сиигэ
Диаметра 30 тыһыынча парсек (ол аата 100 000 сырдык сыла), кэтитэ 1000 сырдык сыла. Галактикаҕа 200 миллиард кэриҥэ сулус баар. 2009 тохсунньу туругунан Галактика массата 3×1012 Күн массата, эбэтэр 6×1042 кг.

### Киинэ

Ортотугар *балдж* (ааҥл. *bulge* — *кэтирээһин*) диэн 8 тыһ. парсек кэтиттээх кэтирээһиннээх. Галактика киинигэр Хара Иин баар буолуон сөп.

Киинэ Охчут бөлөххө проекцияланар (α = 265°, δ = −29°).

## Быһаарыылар
# Бинтиэпкэ

Алексей Михайлович Романов бинтиэпкэтэ (винтовальнай пищаль). 1654 сыл, Москва, уус Григорий Вяткин.
**Бинтиэпкэ** (нуучч. *Винтовка, Винтовальное ружьё*) - нарезной уотунан эстэр сэп. Бинтиэпкэлэр сааларга киирсэллэр, ытарга икки илиилэринэн туталлар, уонна прикладын санныга анньаллар. Көннөрү саалартан уратыта, уоһун ис өттүттэн спираль быһыылардаах, ол быһыылары таарыйан буулдьа эргийэн барар, онон центробежнай күүс үөскүүр. Эргийэр буулдьа быдан көнөтүк, бигэтик көтөр.

*«Винтовка»* диэн термин Россияҕа 1856 сылга киллэриллибитэ, бастакаы сэбилэннигэ ылыммыт нарезной сааны ааттырга - *«саллаат аайы ойдөнөр уонна төрүт үлэлиир принципын быһаарар аат»* Ол иннинэ бары нарезтаах саалар Россия армиятыгар штуцер диэн ааттанар этилэр.

## История

Былыргы гладкоствольнай саалар (мушкеттар) таба ыталлара олус мөлтөх эбит, 100 м ыраахха турар сыалы табар улахан дьол буолар. Ол иһин, нарезной саалар үөскээбит сүрүн төрүөтэ саа точнаһын үрдэтиитэ буолбут.
Бастакы уоһун иһигэр быһыылаах саалар XVI-с үйэҕэ баар буолбуттара. Россияҕа кинилэр ааттара - *Винтовальнай пищаль* (XVIII-c үйэҕэ дылы), ол кэниттэн *штуцер, винтовальнай саа*, уонна 1856-с сылтан ыла *винтовка*.

Нарезной саалар XVI-с үйэттэн баалларыттан даҕаны, кинилэр олус аҕыйах ахссаннарынан өҥөһуллаллар эбит. Тоҕо диэтэххэ оҥоһуута ынырык уустук (оччотооҕу технологияларынан) буолан, уонна иитиитин ыараханынан ( саа уоһун инититтэн иитиллии). Ол иһин, армияларга нарезной саалар оһуобай, ыраахха ытар саллаатарга эрэ бааллар эбит - егерьдарга.

Тааҥка тиэргэнин уоһүн нарезтара.
Киэҥник бинтиэпкэлэр армияларга туттуллар буолбуттара XIX-с уйэ ортотуттан, Европа дойдуларын армияларга сэбилэниигэ ылбыттара - Дрейзе 1841 сыллах бинтиэпкэтин, Минье 1849 сыллаах бинтиэпкэтин, Энфилд 1853 сыл бинтиэпкэтин, Спрингфилд 1855 сыл образеһын бинтиэпкэтэ, Шарпс 1859 сыл карабина уонна Спенсер 1860 сыл магазиннах карабинын. Түмүгүнэн, пехота оборуонаты күүһүн ынырык күүһүрүүтэ буолбут.

Россияҕа, 1868 сылга сэбилэниигэ ылыммыт уоһун кэнититэн иитиллэр, тимир гильзалаах унитарнай ботуруоннаах Бердан бинтиэпкэтэ. 1891 сылга, 7,62 мм калибрдаах Мосин бинтиэпкэтэ - ити аатырбыт бинтиэпкэ онтон Россия Империятын уонна ССРС армияларыгар сэбилэһиннэригэр алта уонтан тахса сыл турбут.

## Бинтиэпкэлэр көрүҥнэрэ

* Автомат бинтиэпкэ (холобур - FN FAL)
	+ полуавтомат бинтиэпкэ (самозаряднай) - (холобур - СВТ-40)
* Снайпер бинтиэпкэтэ
* Карабин
* Салгын винтовка (воздушка)
* Обрез (уоһа эрбэнэн кылгатыллыбыт саа)
* Противотанковай саа - улахан калибрдаах, тааҥкалары утары туттуллар саа.

## Сигэлэр

## Быһаарыылар
# Иккис тымныы сэрии

Карта с изображением трех крупнейших держав Второй холодной войны: Америка Холбоһуктаах Штааттара, Арассыыйа и Кытай.
**Иккис тымныы сэрии** (**Улуу иккис утары туруу**, **Улуу иккис конфронтация**), диэн кэнники биллэр термин буолар. Учуонайдар уонна экспердэр (политиктар) этэллэринэн 2013 сыллаахха саҕаламмыта. Конфронтация урукку Бастакы тымныы сэрииттэн атына диэн АХШ кытта буотах, билиҥҥитэ Украина уонна кини диэки буолар доҕордуу блок дойдулары (АХШ, Өбрүөпэ Сойууһа, Канаада, Дьоппуон уонна атыттар...) кытта.

Иккис тымныы сэрии икки блоктар икки ардыларыгар информационнай, экономическай, байыаннай, культурнай, демографическай эйгэлэргэ сэрии барар.

## Төрүөтэ

* Украина Арассыыйа дьайар орбитатыттан тахсыыта, Эуромайдан түмүгэр. Ону Арассыыйа орбитаҕа төҥнөрөөрү Кырыым холбуура уонна Донбасс территорияларыгар сэрии саҕаланыыта. Онтон ыла Украина Арасыыйаны "өстөөх №1" курдук көрүүтэ. Украинаны кытта Арассыыйа улахан глобальнай конфронтацияҕа үктэниитэ.

* Германия уонна кини доҕордуу дойдулара (27 дойду) Еврозона сирэйинэн Украина диэки буолаллара уонна Арассыыйаны утары барыылара. Устунан Арассыыйа уонна Еврозона икки ардыгар конфронтация барыыта.

* АХШ, Дьоппуон уонна өссө 65 дойду Украина диэки буолуулара уонна Арассыыйаны утары барыылара.

* Кытай уонна сорох дойдулар Арассыыйа диэки буолуулара, уонна Украинаны утары барыылара. Устунан Кытай уонна АХШ икки ардыгар конфронтация тахсыыта.

* Арассыыйа уонна кини союзниктара, биир өттүттэн, Украины уонна кини союзниктара атын өттүттэн Сирия конфлигар оруоллара. Салҕыы Сирия кризиһэ, Сирияҕа гражданскай сэрии, Орто Азия кризиһэ.

## Тугунан диэлийбитэ

* Экономическай кризис Аан Дойдуга, Экономическай кризис Арассыыйаҕа, Санкциялар, Эмбарго.

* Славянскай (Нууччалар уонна Украиннар икки ардыларыгар хайдыы) уонна тюркскай (Турция уонна остальной тюрк омуктар икки ардыларыгар хайдыы) цивилизациялар хайдыылара. Украиннар уонна туроктар Арҕааҥҥы цивилизация дьайыытыгар толору киириилэрэ. Ону таһынан Арабскай цивилизация хайдыыта.

* Кытай оруола күүһүрүүтэ.

* Ниэп сыаната түһүүтэ.

* Экономическай уонна информационнай сэрии барыыта.

* Доллар уонна атын валюталар тахсыылара, солкуобай сууллуута.

## Куттала

* Аан Дойду үһүс сэриитэ буолар шанса улаатта.

* Цивилизациялар хайдыылара улаатыах курдук.

* Еврозона организация быһыытынан эстэр куттала, Германия лидер позициятын сүтэриэн сөп.

* Сирия уонна Украина дойду быһыытынан политическай картаттан сүтэр кутталлара баар.

* Иккис тымныы сэрии острай фазатыгар атомнай буомбаны туттуохтарын сөп.
# Инд

**Инд** өрүһэ Гималай хайаларын хаара, мууһа ууллуутуттан уонна муссон ардахтан уутуйар, ол эрээри уута элбэҕинэн Гангаҕа баһыйтарар.

## Литература

* *Коринская В. А.* География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Түүр тыллара

| Түүр тыллара  |
| --- |
| Geographic distribution: | Сибииртэн Илин Эуропаҕа дылы |
| Genetic classification: | Алтай тыллара **Түүр тыллара** |
| Subdivisions: |
Southwestern (Oghuz Turkic)
Northwestern (Kypchak Turkic)
Southeastern (Uyghur Turkic)
Northeastern (Siberian Turkic)
Oghur Turkic
Arghu Turkic

 |
|  Түүр тыллара официальнай статустаах дойдулара уонна аутономиялара. |

**Түүр тыллара** диэн Эуразия отуттан тахса уруулуу түүр омуктар тыллара. Олортон биирдэстэрэ саха тыла. Аан дойдуга 180 млн. киhиэхэ түүр тыла төрөөбүт тылынан буолар. Ону таhынан 20 млн. киhиэхэ иккис тылынан буолар. Түүр тылынан саҥарааччылартан 40% Түркийэ түүрдэрэ.
# Бурбон

**Бурбоннар**, **Бурбоннар дьиэлэрэ** (фр. (Maison de) Bourbon), исп. (Casa de) Borbón) — Европа ыраахтааҕылыыр сүрүн дьиэ кэргэннэриттэн биирдэстэрэ. Бу дьиэ кэргэн сыдьааннара Франция хоруолун Людовик IX сиэниттэн Людовик I, герцог де Бурбон (Бурбоннааҕы герцог, 1327-1342) диэн киһиттэн тахсаллар.

Францияҕа 1589-1792, 1814-48 сылларга, Испанияҕа 1700-1868, 1870-73, 1874-1931 сылларга уонна 1975 сылтан билиҥҥээҥҥэ дылы, Неапольга уонна Сицилияҕа 1735-1861 сылларга ыраахтааҕылаабыттара.

Бу дьиэ ордук биллибит хоруоллара Генрих IV, Людовик XIII, Людовик XIV, Людовик XV, Людовик XVI, Филипп V.

## Быһаарыылар