Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Индустрия

**Индустрия** диэн маллары уонна хааччыйыылары мануфактура ньыматынан оҥоруу, ол эбэтэр массыыналар уонна уустук тэриллэр көмөлөрүнэн. Индустрия оҥоруутунан анал тэрилтэлэр (фабрикалар, шахталар, электростанциялар) дьарыктаналлар.

Түөрт тутаах индустрия экэниэмикэ сектора баар:

* Бастакы сектор — сиикэй матырыйаалы хостуур индустрия салаалара (холобур, хостооhун уонна агрикултуура)
* Иккис сектор — сиикэй матырыйааллары туттуллар оҥоhуктарга кубулутуу (холобур, ниэп сүүрдүүтэ), тутуу
* Үһүc сектор — хааччыйыылар (холобур, төрүн уонна мэдиссиинэ хааччыйыылара) уонна оҥоhуллубут маллары тарҕатыы
* Төрдүс сектор — технологияларга олохтонор билии индустрията, чинчийии уонна айыы дэнэр (холобур, бырагыраамалааhын уонна биохимия). Атын сектордардааҕар кэлин үөскээбитэ.

Экэниэмикэ өссө аһаҕас уонна чааһынай сектордарга арахсар.

Индустрия өрөбөлүүссүйэтиттэн сылтаан Эуропа уонна Хоту Америка дойдуларыгар индустрия оҥоруу уонна үлэ тутаах сектордара буолбута. Индустрия өрөбөлүүссүйэтин кэминээҕи технология баhаам сайдыыта (холобур, ыстаал уонна чох оҥоруута) урукку экэниэмикэ тутулларын (меркантилизм уонна феодализм) суох гыммыта. Билигин да технология салгыы сайдыыта индустрия саҥа типтарын уонна салааларын үөскэтэ турар. Индустриялаах дойдулар капиталист экэниэмикэ бэлиитикэтын ылыммыттара. Тимир суол уонна паардаах ааллар аан дойду баhаардарын ситимнээбиттэрэ, чааhынай хампаанньалар сөҕүмэрдик байбыттара.

Элбэх сайдыылаах дойдулар (холобур, Холбоhуктаах Хоруоллук, АХШ уонна Канаада) уонна элбэх сайдар дойдулар (Кытай, Индия) индустрияттан улаханнык тутулуктаахтар.

Бырамыысыланнас куттала суох буолуутун, бырамыысыланнас куттала суох буолуутун кутталлаах производственнай объектарга саахалланар туруктаах буолуулартан уонна уопсастыбаттан көмүскэллээх буолууларын туруга.

Бырамыысыланнаска куттал суох буолуута үлэ харыстабылын биир сорҕото буолбатах. Ону ааһан эрэр диэххэ сөп. Бырамыысыланнай куттал суох буолуутун сүрүн сыала- соруга - кутталлаах производственнай объектарга саахал содулларын туоратыы/эбэтэр минимумизация. Саахал-кутталлаах производственнай объегы тутууга туттуллар тиэхиньиичэскэй тэрили (эбэтэр) алдьатыы, хонтуруола суох бытарыйыы уонна (эбэтэр) кутталлаах бэссэстибэлэры талыы. Үлэ харыстабылын сүрүн сыала-үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын уонна доруобуйаларын харыстааһын. Т. е. үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулаабат саахалланыылара, төттөрүтүн, үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулааһына суох төрүөт буолуон сөп.

Бырамыысыланнай куттал суох буолуутун көрүҥнэригэр сыһыаннаахтар:

* баараҕай производственнай объегы бырайыактааһын, тутуу, туһаныы, саҥардыы, хапытаалынай өрөмүөн, кэнсиэрбэлээһин уонна куттал суох буолуутун суох оҥоруу;
* кутталлаах производственнай объекка туттуллар тиэхиньиичэскэй тэрили оҥоруу, монтажтааһын, хааччыйыы уонна өрөмүөннээһин;
* бырамыысыланнай куттал суох буолуутун экспертизатын ыытыы;
* кутталлаах производственнай объект үлэһиттэрин үөрэх тэрилтэлэригэр бэлэмнээһин уонна бэлэмнээһин.

## Быһаарыылар
# Банда байҕала

| Банда байҕала |
| --- |
|  |
| Сүрүн характеристика |
| Иэн | 714 тыһ. км² |
| Ордук улахан дириҥэ | 7440 м |
| Оруна |
| Далайа | Чуумпу далай |
| Дойду |  Индонезия  Илин Тимор |

**Банда байҕала** диэн Чуумпу океан арҕаа өттүнээҕи байҕала, Малай архипелагын арыыларын ыккардыларынан сытар.

Иэнэ — 714& тыһ.км². Устата хотуттан соҕуруу 500 км., илинтэн арҕаа — 1000 км. Дьириҥэ — 7440 метрга тиийэр.

Сүрүн порда Амбон (Индонезия).

## Өссө маны көр

* Tomascik, Tomas. *The Ecology of the Indonesian Seas*. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-850186-2.
# Джеймс Кук

Джеймс Кукур Натанял Дэнс, 1775 с., Муора национальнай музейа, Гринвич
Капитан **Джеймс Кук**, (1728 сыл алтынньы 27 күнэ – 1779 сыл олунньу 14 күнэ) Британия чинчийээччи, муоранан устааччы и картограф этэ. Кини Чуумпу океанҥҥа үс айаны оҥорбут, Европа дойдуларын хаарталарыгар арыылары уонна биэрэктэр линияларын хаарталаабыта. Ол курдук биир улахан ситиһиитинэн Британецтар Австралия илин кытылы арыйбыттарын уонна Гавай арыылар, Ньюфаундленд уонна Саҥа Зеландия бастакы хаартыны оҥорбут.

Кини олоҕун устатыгар сир тулар икки төгүл айаҥҥа туруммута. Хотугу Америкаҕа уонна Чуумпу Океан соҕуруу өттүгэр саҥа арыылары, ландшафтары арыйбыта. Айанныыр кэмигэр элбэх бириэмэни научнай эксперименнэргэ уонна саҥа уобалас карталарын оҥорууга ороскуоттаабыта. Ону тэҥэ кини булбутун туһунан элбэх кинигэни суруйбута.

## Олоҕо

Кук 1728 сыл алтынньы 27 күнүгэр Мартоҥҥа, Йоркшир графствотыгар, Англияҕа төрөөбүтэ. Кини фермер уола этэ. Кини Грейт-Эйтон оскуолатыгар үөрэммитэ, онтон 17 сааһыгар Стейтс маҕаһыыныгар үлэлии барбыта. 18 сааһыгар моряк буолбут уонна Уитбек Джон Уокер үөрэнээччитэ буолбут. Ол курдук, чоҕу тиэйиитигэр үлэлиирэ. Онно Кук киниттэн математиканы уонна навигацияны үөрэппитэ. Кини хайдах сатыырынан, навигацияҕа уонна наукаҕа үөрэппитэ. Кинини аан дойду үрдүнэн "Индевор" хараабылга үс экспедицияҕа сылдьыбыта.

Кини бу миссияларга сыаллаах- соруктаах этэ:

* соҕурууҥҥу континент (terra australis incognita) булуу.
* Астрономия ньымаларынан Венера планетатын кээмэйин быһаарыы
* саҥа сирдэри картаҕа киллэрии
* Джордж II хоруолга саҥа сирдэри булуу
* саҥа байыаннай базаларга сөптөөх миэстэлэри көрдөөн булуу
* Чуумпу уонна Атлантик Океаннарын икки ардыларыгар саҥа маршруттары булуу
* Таитига обсерваторияны олохтооһун

Хапытаан Кук Гаваига уоруллубут оҥочо туһунан мөккүөргэ охтубута.

## Дьиэ кэргэнэ

Кини түөрт уоллаах, биир кыыстаах. Элизабет Кук, Хью Кук, Джордж Кук, Натани кук уонна Джозе Кук. Кинини Джеймс Кук диэн ааттыыллар. Кини 3 эдьиийдээх, 2 бырааттаах этэ. Мэрия Кук, Маргарет Кук, Уильям Кук, Джейн Кук уонна Джон Кук.
# Испаан тыла

| Испаанныы, Кастиллыы español, castellano  |
| --- |
| Саҥарыы: | /espaˈɲol/, /kasteˈʎano/ - /kasteˈʝano/ |
| Дойдулар: | **Spanish speaking countries and territories:**  Argentina,  Bolivia,  Chile,  Colombia,  Costa Rica,  Cuba,  Dominican Republic,  Ecuador,  El Salvador,  Equatorial Guinea,  Guatemala,  Honduras, Халыып:Country data Mexico,  Nicaragua,  Panama, Халыып:Country data Paraguay,  Peru, Халыып:Country data Puerto Rico, Халыып:Country data Spain, Халыып:Country data Uruguay,  Venezuela, and a significant number of the populations of  Andorra,  Belize, Халыып:Country data Gibraltar, and the  United States. |
| Total speakers: | First languagea: 450– c. 500 million Totala: 550–600 million aAll numbers are approximate.  |
| Ranking: | 2 (native speakers) 3 (total speakers) |
| Тыл системата: | Индо-Эуропа  Italic   Romance    Italo-Western     Gallo-Iberian      Ibero-Romance       West Iberian        **Испаанныы, Кастиллыы**  |
| Суруга: | Latin (Spanish variant)  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | 20 countries, United Nations, European Union, Organization of American States, Latin Union |
| Салайыллар: | Association of Spanish Language Academies (Real Academia Española and 21 other national Spanish language academies) |
| Language codes |
| ISO 639-1: | es |
| ISO 639-2: | spa |
| ISO 639-3: | spa |
| Glottolog: | stan1288 |
|

**Испаан тыла** (*español*) эбэтэр **кастил тыла** (*castellano*) диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр. Испанияттан төрүттээх. XV-XIX үү. Африкаҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыта. Билигин испаан тыла 500-600 мөл. киhи төрөөбүт тыла буолар.

## Быһаарыылар
# Алабама

|  |
| --- |
|  **Алабама штата State of Alabama**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Алабама былааҕа | Дьаралыга |
| *Хос аата: Yellowhammer State, Heart of Dixie* |
| *Ыҥырыыта: Audemus jura nostra defendere* |
| Map of the United States with Alabama highlighted |

 |
| **Ил тыл** | Ааҥл |
| **Кэпсэтэр тыллар** | Ааҥл (96.17%) Испан (2.12%) |
| **Демоним** | Alabamian эбэтэр Alabaman |
| **Киин куорат** | Монтгомери |
| **Ордук улахан куорат** | Бирмингем 229,800 (2007) |
| **Ордук улахан метро зона** | Greater Birmingham Area |
| **Иэнэ** | Ranked 30th in the US |
|  - Бүтүн | 52,419 sq mi (135,765 km²) |
|  - Кэтитэ | 190 miles (306 km) |
|  - Уhуна | 330 miles (531 km) |
|  - Уу % | 3.20 |
|  - Кэтирээhинэ | 30° 11′ N to 35° N |
|  - Усталааhына | 84° 53′ W to 88° 28′ W |
| **Олохтоохторо** | Дойдуга 23rd миэстэлээх |
|  - Total | 4,661,900 (2008) 4,447,100 (2000) |
|  - Чиҥэ | 84.83/sq mi  (33.84/km²) Дойдуга 27th миэстэлээх |
| **Үрдэлэ** |   |
|  - Ордук үрдүк сир | Mount Cheaha 2,407 ft  (734 m) |
|  - Орто | 499 ft  (152 m) |
|  - Ордук намыhах сир | Мексика хомото 0 ft  (0 m) |
| **Кыттыыта** | December 14, 1819 (22nd) |
| **Губернатор** | Robert R. Riley (R) |
| **Лейтенант губернатор** | Jim Folsom, Jr. (D) |
| **Сенатордар** | Richard Shelby (R) Jeff Sessions (R) |
| **Конгресс делегаттара** | 4 республикан, 3 демократ |
| **Кэм зоната** | Central: UTC-6/DST-5 |
| **Кылгас аата** | AL Ala. US-AL |
| **Уэбсайт** | www.alabama.gov |

**Алабама** (*Alabama*) диэн АХШ соҕуруу штата (22-с). Олохтоохторун ахсаана 4.6 млн (2006). Киин куорат Монтгомери.

## Алабама бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 19 — Роберт Э. Ли күнэ (Арканзас Арканзас, Флорида Флорида, Джорджия Джорджия, Миссисипи Миссисипи эмиэ бэлиэтииллэр). Техас Техас Конфедерация дьоруойдарын күнэ диэн аатынан бэлиэтиир.

* Ахсынньы 14 — Алабама күнэ
# Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитэ

**Дьоппуон-кытай сэриитэ** (1937, от ыйын 7 – 1945), балаҕан ыйын 9 — Кытай Өрөспүүбүлүкэтин уонна Дьоппуон импиэрийэтин ыккардыларыгар буолбут сэрии, Аан дойду Иккис сэриитин иннинэ саҕаланан баран, кини бүтүөр дылы буолбута.

Икки дойду 1931 сыллаахтан төһө да субу-субу кыргысталлар, толору сэрии 1937 сыллаахха саҕаламмыта, уонна Япония 1945 сыллаахха капитуляциялаабытынан түмүктэммитэ.
# Пи

Төгүрүмтэ диаметра 1 буоллаҕына, кини эргимтэтэ π'га тэҥнэhэр
**Пи** (**π**) диэн эргимтэ уhуна диаметрын уhунугар сыhыанын көрдөрөр математика константата.

## Кээмэйэ

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (Архимед),
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 (индия астронома Ариабхата V үйэҕэ),
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 (кытай астронома Цзу Чунчжи V үйэҕэ).

* 500 бэлиэлээх:
π ≈ 3,141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 884 197 169 399 375 105 820 974 944 592 307 816 406 286 208 998 628 034 825 342 117 067 982 148 086 513 282 306 647 093 844 609 550 582 231 725 359 408 128 481 117 450 284 102 701 938 521 105 559 644 622 948 954 930 381 964 428 810 975 665 933 446 128 475 648 233 786 783 165 271 201 909 145 648 566 923 460 348 610 454 326 648 213 393 607 260 249 141 273 724 587 006 606 315 588 174 881 520 920 962 829 254 091 715 364 367 892 590 360 011 330 530 548 820 466 521 384 146 951 941 511 609 433 057 270 365 759 591 953 092 186 117 381 932 611 793 105 118 548 074 462 379 962 749 567 351 885 752 724 891 227 938 183 011 949 12…

## Өссө маны көр

* Пи чыыһыла күнэ
# Көөнньүү

**Көөнньүү** (нууч. *Брожение*) – органическай эттик, ол эбэтэр углевод, микроорганизмнар уонна кинилэр таһаарар ферменнарын көмөлөрүнэн быдан судургу холбоһуктарга арахсар процестара.

Көөнньүүнү ас астыырга туһаналлар, холобура кымыс оҥороллор.
# Аан дойдутааҕы харчы пуондата

IMF сүрүн дьиэтэ, Вашингтон
**Аан дойдутааҕы харчы пуондата** (ааҥл. *International Monetary Fund*, нууч. *Междунаро́дный валютный фонд*) - ХНТ иһинэн үлэлиир үп тэрилтэтэ.

Бу тэрилтэни тэрийэр туһунан этии 44 дойду бэрэстэбиитэллэрэ сүбэлэһэр Бреттон-Вудтааҕы 1944 сыллаахха от ыйыгар буолбут кэмпириэнсийэлэригэр киирбитэ. Этии сүрүн соруга валюта куурсун өйүүргэ туһаайыллыбыт этэ. Онон этиини олохтооҕунан ааҕаннар тэрилтэ 1945 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр олохтоммута. ССРС бу кэмпириэнсийэҕэ кыттыбыта эрээри бу докумуону ратификациялаабатаҕа.

Билигин МВФ чилиэннэринэн 180-тан тахса дойду буолаллар.

## Сүрүн соруктара

* Валюталар куурустарын бигэ туруктаах оҥоруу
* Дойдулар төлөбүрдэрин балаансын дэписсиитин быстах кэмҥэ үбүлээһин
* Дойдуларга үп-харчы эйгэтигэр сүбэ биэрии
* Техническэй өттүнэн көмөлөһүү.

МВФ чилиэннэрэ пуондаҕа усунуос киллэрэллэр. Куоластыырга аан дойду эргиэнигэр дойду ирээтэ, дойду дохуота уонна төһө харчыны резерваҕа биэрбитэ ааҕыллар. АХШ куолаһа, холобур, ханнык да дойдуттан 2 төгүл ордук.

МВФ дойдулары дьаһайар кыаҕа суох, ол эрээри иэс харчы биэриэ суоҕун сөп.

## Өссө маны көр

Аан дойду Баана

## Быһаарыылар
# Тимир суол станцията

Токио Синдьүку тимир суол станцията
**Тимир суол станцията** диэн суксурҕа тохтуур сирэ. Манна айаннааччылар олорсоллор-тахсаллар, таһаҕастары тиэйэллэр-сүөкүүллэр. Тимир суол станциятыгар платформа, вокзал дьиэтэ, билет атыылыыр пуун, күүтэр хос бааллар. Станция тимир суола биир хайысхалаах буоллаҕына кини аастарардаах буолар.
# 2000-с

| XXI үйэ: 2001—2010 сыллар
  |
| --- |
| **Алҕас: кэтэһиллибэтэх оператор <** · 1990-с — 2000-с — 2010-с · 2020-с

 2001 · 2002 · 2003 · 2004 · 2005  ·  2006 · 2007 · 2008 · 2009 · 2010

 |

| XXI үйэ: 2000—2009 сыллар |
| --- |
| * 2000
* 2001
* 2002
* 2003
* 2004
* 2005
* 2006
* 2007
* 2008
* 2009
 |
| * 1980-с
* 1990-с
* 2000-с
* 2010-с
* 2020-с
 |

**2000-с** сыллар.

Азия дойдулара балысхан сайдыылара, ордук Ииндийэ уонна Кытай
# Кэрэ

**Кэрэ** диэн киhини, сири, сээкэйи эбэтэр санааны астына уонна сөбүлүү көрөн характеристика. Кэрэ өйдөбүлэ эстетика, социология, социал психология уонна култуура нөҥүө үөрэтиллэр.

## Өссө маны көр

* Кэрэ уратыта