# Сүрүн сирэй

Ыстатыйаны саҕалыырга көмөлөһөр **Сирдьит** баар. Сигэтин аллара маннык кинигэ ойуутун таһыгар булуоҥ .

Сахалыы буукубалар браузергар тахсыбат буоллахтарына маны баттаа

 Бикипиэдьийэ — бу элбэх омук тылынан суруллар аһаҕас энциклопедия
Манна ким баҕалаах талбыт ыстатыйатын уларытар эбэтэр саҥа ыстатыйаны суруйар кыахтаах.
Билигин Бикипиэдьийэҕэ **18212** сахалыы, уонна атын 343 омук тылынан өссө 66 мөлүйүөнтэн тахса ыстатыйа баар.

This is Wikipedia in Sakha language | Это раздел Википедии на якутском (саха) языке | Как помочь разделу, если Вы плохо владеете или не владеете языком саха.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Энциклопедия сахалыы ыстатыйалара**
Категорияларынан бөлөхтөөһүн — Алпаабытынан сааһылааһын — Саҥа ыстатыйаны **Сирдьит** көмөтүнэн суруйуу
 |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Бикипиэдьийэ туһунан**
Бастаан маны аах — Ыйытыылар (Стол вопросов) — Кэпсэтэр сир — Суруйуу сиэрэ |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Саргы-дьаалы Сахам тыла,
Айхал-алгыс Сахам тыла,
Уруй олук Сахам тыла,
Кун бэлэҕэ Сахам тыла,
Эйигин мин ыҥырыаҕым,
«Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым.
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа — Сахам тыла!
Саха народнай суруйааччыта
Бүөтүр Тобуруокап |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Бырайыак кылгас устуоруйата маннык — бастаан 2006 сыл бүтэһигэр: бу тугуй, тоҕо атын омуктарга баарый, биһиэхэ суоҕуй, — диэн ыйытыылар кэнниттэн: арай?, тоҕо сатаныа суоҕай? — диэн саарабыл кэнниттэн: ээ, чэ холонон көрүөххэ, — диэнтэн тахсыбыт суол.

Кыттар дьон араас идэлээх, араас дойдуга олорор, саастарынан эмиэ тэҥэ суох дьон.
Биһиги санаабытыгар дьон элбэхтик кытыннаҕына, бэрт эбит диэн биһирээтэҕинэ, сүрдээх, кэскиллээх буолар туруктаах бырайыак. Күн-түүн көннөрү дьон көмөтүнэн ис хоһооно да тупса, ыстатыйатын ахсаана да элбии турар. |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **От ыйын 9 күнэ**
Бэлиэ күннэр
* Азербайджан Азербайджан — Дипломатия үлэһиттэрин күнэ.
* Аргентина Аргентина — Тутулуга суох буолуу күнэ.
* Казахстаан Казахстаан — Уу хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин күнэ.
* Панаама Панаама — Толук буолбут дьон күнэ.
* Соҕуруу Судаан Соҕуруу Судаан — Тутулуга суох буолуу күнэ.

Түбэлтэлэр
* 1762 — Сыл аҥаара Арассыыйаны салайбыт ыраахтааҕы Петр III (Петр I кыыһын уола, аҕата ньиэмэс) саагыбар оҥорон былаастан туораппыттар, кини оннугар ойоҕо Екатерина II (кэргэн тахсыан иннинэ Пруссия куоратын принцессата этэ) бүрүстүөлгэ олорбут. Биир уоллаахтар этэ (кэлин ийэтэ өлбүтүн кэннэ Павел I диэн ыраахтааҕы буолбута). Петр III биир нэдиэлэ буолан баран өлөн хаалбыта, хайдах өлбүтэ чопчу биллибэт, дьоҥҥо геморройтан сылтаан сүрэҕэ тохтообут диэн быһаарбыттара.
* 1791 — Мачиннааҕы кыргыһыы — Репнин салайааччылаах нуучча армията туроктары Мачин (Мэчин, Macin, Румыния) диэн куорат таһыгар үлтүрүрүппүт. Бу кыргыһыы Яссатааҕы эйэлэһиини түргэтэппитэ.
* 1816 — Аргентина Испанияттан тутулуга суоҕун биллэрбит күнэ.
* 1918 — Центросибирь бэрэстэбиитэлэ, Сэбиэскэй былааһы олохтооһун инструктора Былатыан Ойуунускай Саха сирин үлэлээн иитиллээччилэригэр туһаайан олохтоох сэбиэттэри тэрийэргэ ыҥырбыта.
* 1944 — Аан дойду иккис сэриитэ бүтүүтүн саҕана Тали-Ихантала кыргыһыытыгар Сэбиэскэй Сойуус кимэн киириитин Финляндия тохтоппут. Онон сэрии кэнниттэн Финляндия тутулуга суох капиталистическэй дойдунан хаалбыт.
* 1985 — Кырсаһыт Семен Горохов (14.09.1930 төр.) Социалистыы Үлэ Дьоруойа буолбут.
* 1993 — Канаадаҕа Хотугулуу-Арҕаа Территориялартан *Нунавут* диэн инуиттар (эскимостар) олорор сирдэрэ туспа *территория* буолан араарыллыбыт. Бу Арктикаҕа сытар олус киэҥ уонна кыра нэһилиэнньэлээх сир (2012 сыллаахха — 33 тыһ. киһи).
* 2002 — Африка Холбоhуга тэриллибит. Бу холбоһукка 1 миллиард кэриҥэ нэһилиэнньэлээх Африка дойдулара бары киирэллэр. Штаб-кыбартыырата Эфиопия киин куоратыгар Аддис-Абебаҕа баар.

Төрөөбүттэр
* 1930 — П. В. Григорьев төрөөбүт, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1989 өлбүт).
* 1932 — Николай Берестов — композитор, Дьокуускайдааҕы музыка училищетын учуутала..
* 1959 — Леонид Владимиров — РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига, биология билимин дуоктара, профессор, Ил Түмэн дьокутаата.

Өлбүттэр
* 2010 — Василий Роббек — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.

Телеграм-ханаалбытыгар суруттаххына биһиги да үөрүөхпүт, бэйэҥ да астыныаҥ ;)
Көрүү

Куоска уонна кутуйах.* Алдан өрүс улуу Өлүөнэ саамай уһун салаата буолар, уонна кини 30 % уутун киллэрэр.
* Генетика чинчийиилэрэ көрдөрүүлэринэн, аныгы дьиэ куоскалара бары Лиибийэ куоскаларыттан (*Felis silvestris lybica*) төрүттээхтэр.
* Сылын аайы муус устар 7 күнүгэр Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ Доруобуйа күнүн бэлиэтииллэр. Быйылгы күн «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаы харыстыаххайыҥ» диэн девиизтаах ыытыллыбыт.

Архыып | RSS | Көрүү

**Соторутааҥы ыстатыйаларАаҕыҥ, көннөрүҥ*
Бу күннэрдээҕи уларыйыылар — ким тугу суруйбутун көрүөххэ сөп.
‎Тульчынка
Соб
‎Гринвуд Сээмэтри
‎Проспект Парк (Бруклин)
‎Ван Кортландт Парк
‎Freedom Financ
‎Kalahari Resorts
‎National Amusements
‎Gaikai
Sony Music Publishing
‎Арктика Records
‎Duoraan Records
Сильныця (өрүс)
‎Попов Петр Васильевич
Максимова Татьяна Ивановна
Иванов Петр Николаевич
‎Егорова Любовь Софроновна
Григорьева Екатерина Степановна
Васильева Юлия Николаевна
Афанасьева Зинаида Михайловна
Афанасьева Валентина Петровна
Афанасьев Алексей Никифорович
‎Новикова Галина Васильевна
Егорова Татьяна Константиновна
‎Саввинова Раиса Архиповна
Чойнова Алевтина Николаевна
Филиппов Пантелеймон Павлович
Федорова Елена Петровна
‎Трофимова Зинаида Захаровна
Трофимов Степан Афанасьевич
‎Степанова Венера Егоровна
Федоров Михаил Александрович
Прокопьева Альбина Афанасьевна

Бу саҥа ыстатыйалар, онон өссө чочулла илик буолуохтарын сөп. Алҕастаах буоллахтарына харса суох көннөрүҥ.
* Сахалыы Бикитиэкэҕэ киирэн айымньыларда ааҕыҥ. Саҥа айымньылары угаҥҥыт көмө буолуҥ.

Ыстатыйалар барыта: Алпаабытынан | Категорияларынан | Көрүү

 |      | **Бүгүҥҥү ойуу**

Сибэтиэй Иуда таҥара дьиэтэ Чиннатхурай дэриэбинэтигэр, Каньякумари оройуонугар, Тамил Наду, Индия
Көрүү

**Үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйа**
Кыталыктар
**Кыталык** (*Grus leucogeranus*) — сэдэх көтөр, туруйа көрүҥэр киирэр.
1 м 40 см үрдүк кыталык ыйааһына 6 киилэ буолар. Атыырын ыйааһына тыһытынааҕар ыарахан. Кыталык дьүһүнэ кылбаа маҥан, сирэйэ түүтэ суох, уот кыһыл. Атахтара кытархайдар. Кынатын төбөтө харалаах. Кыталык оҕото төбөтө, кэтэҕэ кытархай кугас, атын түүтэ сырдык кугас. Сымыыттан тахсарыгар хараҕа халлаан күөҕэ өҥнөөх, алта ыйыгар араҕас буолар.
Аан дойду кыталыга үс популяциялаах: илиҥҥи, киин уонна арҕаа. Кыталык илиҥҥи популяцията Саха сиригэр Халыма намталыгар сайылыыр, кыстыыр сирэ — Янцзы өрүс орто тардыыта, Кытай соҕуруулуу-илин өттө.
*(өссө…)*
Атын үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Бастыҥ ыстатыйаЯков Федорович Санников** (1844—1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Россия үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит. 1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт. 1894 сыллаахха барон Толль Ф.Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Ол өҥөлөрүн иһин икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт (онтон биирин Швеция ыраахтааҕыта Оскар биэрбит).
*(өссө…)*
Бастыҥ ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Көмүөл күүһэ**
Бүгүн бу ыстатыйалары тупсарабыт, тылбаастыыбыт:
* Бастакы хардыылар
* **Ханнык баҕарар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ** — туохтан саҕалыаххытын билбэт буоллаххытына манна киирэн көрүҥ — баҕар бэйэҕитигэр чугас тиэмэни булуоххут. Манна атын тиһик баар.
* Статьи для перевода — манна тылбаастаныахтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ бэриллэр.
* Здесь обсуждаем текущие дела по «обустройству» Саха Википедии
* Прессаҕа сахалыы Бикипиэдьийэ туһунан
* Ыйытыылар (Стол вопросов) — манна тугу баҕарар ыйытыаххытын сөп (можете задавать любые вопросы).
* Манна тылбаастаныахтаах тиэрминнэри ырытабыт: баттаа
* Эбэҥки бикипиэдьийэтэ
* Дулгаан бикипиэдьийэтэ
* Тупсарыллыахтаах ыстатыйалар тиһиктэрэ — баҕар сэргиир, билэр-көрөр тиэмэҕит баара буолуо.
* Бикипиэдьийэҕэ уруулуу Биики Домоҕу сэргиэххитин сөп. Онно бэргэн этиилэр, өс хоһоонноро, интервьюлартан, айымньылартан быһа тардыылар бааллар: **Биики Домох** (нууччалыыта Викицитатник)

Амма улууһа — Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдаат
Ыстатыйаны уларытыы киинэ курдук көстүүтэ: Көмө:1-кы уруок
Ыҥырыы
Хаһыаттарга, сурунаалларга, атын да сирдэргэ Бикипиэдьийэни ахтыбыт буоллахтарына биһиги үөрэбит. Тоҕото өйдөнөр — ол аата үлэбит си-дьүгээр хаалбатын, дьоҥҥо туһалааҕын бэлиэтэ. Ити бастакытынан. Иккиһинэн — төһөнөн элбэх киһи билэр да, оччонон элбэх киһи кыттар. Онон күннүккүтүгэр (блогкутугар) кэмиттэн кэмигэр ахтар буолуҥ, элбэх дьоҥҥо туһаайан суруйар дуу этэр дуу буоллаххытына эмиэ бикипиэдьийэни кыбытар буолуҥ. Манна оннук ахтыллыбыт түгэннэр испииһэктэрэ баар.
Көрүү

**Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ**
Cуруйарга сүбэлэр
  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 200 000+ | Ааҥыл (English) · Испаан (Español) · Италия (Italiano) · Ниэмэс (Deutsch) · Нидерлаан (Nederlands) · Поляк (Polski) · Португаал (Português) · Нуучча (Русский) · Француз (Français) · Швед (Svenska) · Дьоппуон (日本語) |
| 100 000+ | Арааб (العربية) · Волапюк (Volapük) · Каталон (Català) · Кытай (中文) · Норвежскай (Norsk) · Румыын (Română) · Туурок (Türkçe) · Украин (Українська) · Фиин (Suomi) · Чех (Čeština) · Эсперанто (Esperanto) |
| 50 000+ | Болгаар (Български) · Мадьаар (Magyar) · Дания (Dansk) · Иврит (עברית) · Индонезия (Bahasa Indonesia) · Кэриэй (한국어) · Литовскай (Lietuvių) · Серб (Српски) · Словаак (Slovenčina) · Словен (Slovenščina) |
| 20 000+ | Баск (Euskara) · Бишнуприя-манипури (ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী) · Босния (Bosanski) · Вьетнам (Tiếng Việt) · Галисийскай (Galego) · Гириэк (Ελληνικά) · Грузиин (ქართული) · Малаай (Bahasa Melayu) · Неварскай (नेपालभाषा) · Норвегия-Нюнорск (Nynorsk) · Персия (فارسی) · Себуан (Sinugboanong) · Таай (ไทย) · Телугу (తెలుగు) · Судургу ааҥыл (Simple English) · Хорваат (Hrvatski) · Эстон (Eesti) |
| Түүр тыллара | Азербайджан • Алтаай • Башкиир • Гагауз • Казаах • Каракалпаак • Харачай-Балкаар • Кыргыыс • Кырыым татаар • Соҕуруу азербайджааннар тыллара • Татаар • Туркмен • Туурак • Узбек • Уйгуур • Чувааш |

**Бары тыллар · Multilingual coordination · Бикипиэдьийэ саҥа тылынан · Саҥа сайдан эрэр салаалары өйөөһүнУруулуу ситимнэрБикитиэкэ* Аһаҕас бибилитиэкэ
* *Биики Тылдьыт* Тылдьыт
* *Бикикинигэ* Учуобунньуктар
* *Биики Домох* Бэргэн этиилэр
* *Биики Сонун* Сонуннар
* *Бикибэрситиэт* Үөрэтэр матырыйааллар
* *Биики Харамай* Биология көрүҥнэрин каталога
* *Медиавики* Биики-хамсатык
* *Биики Тиһик* Билии олоҕо
* *Биики Хааһах* Аудио, видео
* *Биики Айан* Айанньыттарга аналлаах
* *Мета-вики* Түмсүүлэри сүрүннээһин

  |