Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тайбаан

**Тайбаан (арыы)** (кыт. трад. 台灣, 臺灣, судургу 台湾, пиньинь *Táiwān*, урукку аата — *Формоза*, порт. ilha Formosa — «Кэрэ арыы») — Чуумпу далайга баар арыы, Кытай материкка баар чааһын илин кытылыттан 150 км ыраахха сытар, киниттэн Тайбаан силбэһиинэн арахсар. Географиятын координаталара — 23°30 х. к., 121°00 и. у. Арыыны Араак тропига быһа охсор.
# Саhаара

Саhаара, NASA World Wind
Аарка таас хайа, соҕуруулуу-арҕаа Лиибийэ
**Саhаара** (араб. الصحراء الكبرى‎, aṣ-ṣaḥrā´ al-kubra, "Ордук улуу кумах куйаар") диэн аан дойду ордук улахан кумах куйаара. Иэнэ 9,000,000 км2 тахса. Хоту Африкаҕа, илин Кыhыл байҕалтан арҕаа Атлантик океаҥҥа дылы сытар. Соҕуруу Саhельга дылы сытар, тропик саванна кура, Саhаараны Суб-Саhаара Африкаттан араарар. Cаhаара сорох кумах томтордоро (дюналар) 180 м дылы үрдүктээхтэр.
# Малай архипелага

Малай архипелага

**Малай архипелага** диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа, Ииндийэ уонна Чуумпу далайдар ыккардыларыгар, баар архипелаг. Аан дойду ордук улахан архипелага. 25,000 тахса арыылаах. Улахан арыылара Ява, Лусон, Борнео, Минданао, Саҥа Гвинея, Сулавеси, Суматра. Иэнэ 2,870,000 км². Олохтоохторун ахсаана 350 млн тахса.
# Малакка силбэһиитэ

Малакка силбэһиитэ
**Малакка силбэһиитэ** (малайдыы Selat Melaka) диэн Малай тумул арыытын уонна Суматра арыытын икки ардыларынан баар силбэһии. Андаман байҕалын (Ииндийэ далайа) Соҕуруу Кытай байҕалын (Чуумпу далай) кытта холбуур. Устата 900 километр, кэтитэ 65-250 километр. Малакка силбэһиитэ аан дойдутааҕы далай эргиэнин биир тутаах аартыга буолар.
# Гана

| Гаана Өрөспүүбүлүкэтэ Republic of Ghana |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Freedom and Justice" |
| **Өрөгөй ырыата:God Bless Our Homeland Ghana* |
| Location of Ghana  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Аккра 5°33′N, 0°15′W |
| Ил тыла | Ааҥл тыла |
| Олохтоохтор ааттара | Ghanaian
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | John Evans Atta Mills |
|  -  | Вице президент | John Dramani Mahama |
| Independence | from the United Kingdom  |
|  -  | Declared | 6 March 1957  |
|  -  | Republic | 1 July 1960  |
|  -  | Constitution | 28 April 1992  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  238,535 km² (91st) 92,098 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 3.5 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 23,000,000 (48th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 93/km² (103rd) 215/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $35 billion  |
|  -  | Per capita | $1,500  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $18 billion  |
|  -  | Per capita | $800  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.553 (medium) (136th) |
| Валюта | Ghanaian cedi (`GHS`)  |
| Кэм зоната | GMT (UTC0) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | GMT (UTC0) |
| Ил домен | .gh |
| Телефон кода | +233
 |

**Гаана Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Кот д'Ивуардыын арҕаа, Буркина Фасолыын хоту уонна Тоголыын илин. Гуинея хомотун кытылыгар турар. «Гана» тыл «Сэрииhит хоруол» диэн тылбаастанар.

Гаана сиригэр колония эратын иннинэ хас да былыргы хоруоллуктар бааллара, олор ахсааннарыгар Га-Данмес илин кытылга, Ашанти Империята уонна араас Фанте иллэрэ. Эуропа дойдуларыныын эргиэн XV үйэттэн саҕаламмыта, бастакынан Португалия этэ. Холбоhуктаах Хоруоллук 1874 сыллаахха Алтан кытыл диэн колония тэрийбитэ.

Холбоhуктаах Хоруоллуктан 1957 тутулуга суох ил буолбута.

## Гана бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 6 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1957 сыллаахха)

* От ыйын 1 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Балаҕан ыйын 21 — Олохтооччулар күннэрэ. Гаана тутулуга суох буолуутугар сүдү кылааты киллэрбит алта киһини ахталлар, олортон биирдэстэрин — Гаана бастакы бэрэсидьиэнин Кваме Нкрума — төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Ону таһынан бүгүн Гаанаҕа Волонтер күнэ

* Ахсынньы бастакы бээтинсэтэ (Ахсынньы 1—Ахсынньы 7) — Фермер күнэ
# Атлантика

| **Сир далайдара** |
| --- |
| * Хотугу далай
* Атлантик далай
* Ииндийэ далайа
* Чуумпу далай
* Соҕуруу далай
 |

**Атлант далайа** эбэтэр **Атлантика** (нууч. *Атлантический океан*) диэн Сир улаханынан иккис далайа. Иэнэ 106.4 млн. км² (Сир ньуурун 1/5). Далайы Атлас диэн былыргы гректар номохторун дьоруойун аатыттан ааттаабыттара. Америкалар уонна Эуразиялаах Африка икки ардыларыгар баар. Хоту Хотугу далайдыын кэккэлэhэр, соҕуруулуу-арҕаа Чуумпу далайдыын, соҕуруу Соҕуруу далайдыын уонна соҕуруулуу-илин Ииндийэ далайыныын. Экуатор Атлантик далайы икки аҥар араарар: Хотугу уонна Соҕуруу өттүлэргэ.

Атлантик далай хотугу уонна соҕуруу өттүлэрэ.

## Атлантик далай байҕаллара

### Эуразия иһинээҕи байҕаллара

* Азов
* Мармара
* Хара

### Сир ортотунааҕы байҕал

* Адриатика
* Альбор
* Балеар
* Иония
* Крит
* Лигурия
* Тиррен
* Эгей

### Хоту Эуропа байҕаллара

* Балтик
* Ватт
* Ирландия
* Кельт
* Хоту

### Америка байҕаллара

* Кариб
* Лабрадор
* Саргасса
* Скош

## Быһаарыылар
# Биэнгирийэ

| Биэнгир Өрөспүүбүлүкэтэ*Magyar Köztársaság*

Мадьар Көзтааршашааг |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**суох Былыр *Cum Deo pro Patria et Libertate* (Latin, *With the help of God for Homeland and Freedom*) эбэтэр *Regnum Mariae Patronae Hungariae* (Latin, *Kingdom of Mary, the Patron of Hungary*)  |
| **Өрөгөй ырыата:Himnusz* *("Isten, áldd meg a magyart")* "Hymn" ("God, bless the Hungarians")  |
| Location of Hungary Location of  Биэнгирийэ  (orange)– in Эуропа  (camel & white) – in the Эуропа Унията  (camel)  —  [Legend] |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Будапешт 47°26′N, 19°15′E |
| Ил тыла | Биэнгир тыла |
| **Омуктар**  | 95% Мадьаардар, 2% Сыгааннар, 3% атын омуктар |
| Олохтоохтор ааттара | Биэнгирдэр
  |
| Дьаhалтата | Парламент өрөспүүбүлүкэтэ |
|  -  | Бэрэсидьиэн | Каталин Новак |
|  -  | Премьер миниистир | Виктор Орбан |
| Устуоруйата |
|  -  | Мадьаар Сирин тэриллиитэ | 896  |
|  -  | Хоруоллук буолуута
- First king: Иштван I | Атырдьах ыйа 1000  |
|  -  | Билиҥҥи 3с Өрөспүүбүлүкэ | Атырдьах ыйын 23, 1989  |
| ЭУ кыттыыта | Ыам ыйын 1, 2004 |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  93,030 km² (109th) 35,919 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.74% |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 February estimate | 10,041,000 (79th) |
|  -  | 2001 census | 10,198,315  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 109/km² (94th) 282/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $191.453 billion (43th) |
|  -  | Per capita | $19,019 (IMF) (39th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $138.356 billion  |
|  -  | Per capita | $13,745 (IMF)  |
| **Дьини** (2008) | 24.96 (low) (3rd) |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.874 (high) (36th) |
| Валюта | Форинт (`HUF`)  |
| Кэм зоната | CET (UTC+1) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | CEST (UTC+2) |
| Ил домен | .hu1 |
| Телефон кода | +36
 |
| 1 | Also .eu as part of the European Union. |

**Биэнгирийэ** / **Мадьаар Сирэ** (мадь. Magyar), официаллык **Биэнгир Өрөспүүбүлүкэтэ** / **Мадьаар Өрөспүүбүлүкэтэ** (*Magyar Köztársaság*) диэн Орто Европаҕа, Паннония намтал сиригэр баар дойду. Кирбиилэhэр Аабыстырыйалыын, Словакиялыын, Укырайыыналыын, Румыын Сирин, Сиэрбийэлиин, Хорватиялыын уонна Словениялыын. Киин куората Будапешт. Мадьаар Сирэ OECD, НАТО, ЭУ уонна Шенген кыттааччыта буолар.

## Устуоруйата

1867 сыллаахха Биэнгирийэ Аабыстырыйа импиэрийэтин иһинэн киэҥ автономияны ылар. Мантан ыла бу импиэрийэ Аабыстырыйа-Биэнгирийэ диэн ааттанар буолбута.

## Эбии маны көр

* Биэнгирийэ бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
# Балкаан

Балкан тумул арыыта, Дунай-Сава-Купа линиянан.
**Балканнар** диэн Эуропа соҕуруулуу-илин география региона. Регион орто Болгарияттан илин Сербияҕа дылы сытар Балкан хайаларын ааттарынан ааттаммыта. Иэнэ 550,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 55 млн киhи.

Балкан дойдулара:

* Албания
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Греция
* Косова
* Македония
* Монтенегро
* Сербия
* Хорватия

Балканнарга бу дойдулар сорох өттүлэрэ киирэр:

* Молдова
* Румыния
* Словения
* Түркийэ
# Лиибийэ

| دولة ليبيا |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:**Allahu Akbar  |
| Location of Libya  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Триполи 32°54′N, 13°11′E |
| Олохтоохтор ааттара | Libyan
  |
| Government |
|  -  | Өрөбөлүүссүйэ басхана уонна ыытааччыта |  |
|  -  | Secretary General of the General People's Congress |  |
|  -  | Премьер миниистир |  |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Италияттан | Олунньу 10 1947  |
|  -  | Францияттан/Холбоhуктаах Хоруоллуктан |  Ахсынньы 24 1951  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  1,759,541 km² (17th) 679,359 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  |  estimate | 6,173,579 (от ыйа 2008) (105th) |
|  -  | 2006 census | 5,670,6881  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 3.2/km² (218th) 8,4/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $90.627 billion  |
|  -  | Per capita | $14,593  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $108.475 billion  |
|  -  | Per capita | $17,468  |
| **КСИ** (2008) | ▲0.840 (high) (52nd) |
| Валюта | Dinar (`LYD`)  |
| Кэм зоната | EET (UTC+2) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+2) |
| Ил домен | .ly |
| Телефон кода | +218
 |

**Лиибийэ** (араб. ليبيا ‎ *Lībiyā*) диэн Хоту Африка дойдута. Сир ортотунааҕы байҕал хоту баар, Эгиипэт илин, Судан соҕуруулуу-илин, Чад уонна Нигер соҕуруу, Алжир уонна Тунис арҕаа. Лиибийэ иэнинэн Африка ордук улахан дойдута. Иэнэ 1.8 млн км2, онтон 90% кумах куйаар. Олохтоохторун ахсаана 5.7 млн, олортон 1.7 млн киин куоракка Триполига олороллор. Дойду төрүкү үс чааска арахсар: Триполитания, Феззан уонна Киренаика.

"Лиибийэ" диэн бербер тыла, Былыргы Эгиипэт текстарыгар маннык көрдөрүллэр

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |

 |

, *Libu*. Бу Нилтан арҕаа олорор биир бербер бииhин аата эбит.

Лиибийэ Африкаҕа үрдүгүнэн бэhис БИО'таах (АКП), Ботсуана, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сейшеллар кэннилэриттэн. Бу сүрүннээн элбэх нефть хаhаастарыттан уонна аҕыйах олохтоохтор ахсааннарыттан сылтаан.

## Лиибийэ бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 17 — Өрөбүлүүссүйэ күнэ (2011).

* Кулун тутар 2 — Джамахирия күнэ

* Алтынньы 23 — Көҥүл күнэ. Диктатор Муаммар Каддафи өлбүтүн кэннэ гражданскай сэрии тохтообута

* Ахсынньы 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Италияттан)
# Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ

| *République centrafricaine* *Ködörösêse tî Bêafrîka*Киин Өрөспүүбүлүкэтэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Unité, Dignité, Travail"* |
| **Өрөгөй ырыата:La Renaissance*  (французтуу) *E Zingo*  (санго) |
| Location of the Central African Republic  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Бангуи 4°22′N, 18°35′E |
| Ил тыла | Санго, француз |
| Олохтоохтор ааттара | Central African
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | François Bozizé |
|  -  | Премьер миниистир | Faustin-Archange Touadéra |
| Тутулуга суох буолуу | Францияттан  |
|  -  | Даатата | Атырдьах ыйын 13 1960  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  622,984 km² (43rd) 240,534 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2007 estimate | 4,216,666 (124th) |
|  -  | 2003 census | 3,895,150  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 6.77/km² (191st) 17,53/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $3.102 billion  |
|  -  | Per capita | $726  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $1.714 billion  |
|  -  | Per capita | $401> (162nd) |
| **Дьини** (1993) | 61.3 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.384 (low) (171st) |
| Валюта | Central African CFA franc (`XAF`)  |
| Кэм зоната | WAT (UTC+1) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+1) |
| Ил домен | .cf |
| Телефон кода | +236
 |

**Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ** (*République centrafricaine*) диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр: хотуттан Чад, соҕурууттан Конго Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕааттан Камерун.

Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтин улахан өттө саванналар, хоту саhель уонна соҕуруу экватор тыалара бааллар. Дойду сирин 2/3 Убанги өрүс тардыытыгар сытар.

## Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 29 — Боганда күнэ

* От ыйын 22 — Мас олордуу күнэ
* Атырдьах ыйын 13 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Франциятттан, 1956 сыллаахха)
* Ахсынньы 1 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ. Дойду 1958 с. Франция холбоһугун иһинэн автономияны ылбыта
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
# Хотугу Муустаах далай

| **Сир далайдара** |
| --- |
| * Хотугу далай
* Атлантик далай
* Ииндийэ далайа
* Чуумпу далай
* Соҕуруу далай
 |

**Хотугу Муустаах далай**, эбэтэр **Хотугу далай** диэн Сир иэнинэн ордук кыра далайа. Сир хоту өттүгэр баар, сүрүннээн Арктика уонна Хоту полюс регионнарыгар.

Хотугу дайай иэнэ 14,056,000 км2. Кытылын линиятын уhуна 45,390 км.

Хоту океан
## Хотугу далай байҕаллара

* Баренц
* Баффин
* Үрүҥ
* Бофорт
* Илин Сибиирдээҕи
* Гренландия
* Гудзон хомото
* Кара
* Лаптевтар
* Линкольн
* Норвег
* Печора
* Чукотка

## Быһаарыылар
# Арал байҕала

Арал байҕала 1989-2014 сылларга
**Арал байҕала** (**Арал**) диэн Орто Азияҕа баар туустаах күөл. Иэнэ 3500 км² (2005 сыл). Казахстан уонна Харахалпахстан кирбиилэригэр баар. Арал 1960-с сыллартан саҕалаан уолан иэнэ 90% кыччаабыта. Аралга түһэр Амударья уонна Сырдарья өрүстэр ууларын нүөлсүтүүгэ ыытаннар күөл уолан хаалбыта. 1989 сылга Арал уутун таһыма намтаан икки аҥар арахсыбыта. Арал куурбут түгэҕиттэн тыал тууһу, кумаҕы, пестицидтары, химикаттары салгыҥҥа көтүтэн тула эйгэни киртитэр. ССРХ кэмигэр Возрождение арыытыгар биологиялаах сэбилэҥи тургутар кистэлэҥ лаборатория баара. Манна сотуун өлүү, туляремия, бруцеллез, чумаа, тиф, хара чэчик, ботулизм курдук сыстыган ыарыылар көбүтээччилэрин харайаллара.