# Суэц ханаала

Суэц ханаала куйаартан
**Суэц ханаала** (Arabic: قناة السويس, *Qanā al-Suways*, French: *Le Canal de Suez*) Египет дойдутугар баар ханаал. Синай тумул арыытыттан арҕаа өттүгэр сытар. Ханаал уһуна 163 километр, уонна ордук кыараҕас сиригэр 300 миэтирэ кэтит. Средиземнай байҕалга баар Саид португар (*Būr Sa'īd*) саҕаланар уонна Кыһыл байҕалга баар Суэц (*al-Suways*) диэн сиргэ дылы барар.. Франция хампаанньата 1859 сыллаахха тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сыл буолан баран бүтэрбитэ.

## Туттуута

Ханаал нөҥүө Европаттан Азияҕа дылы хараабыллар бараллар, Африка континенын эргиччи барбат курдук. Египеттан Индия океаныгар дылы барар курдук тутуллубута.

## Устуоруйата

1859 сыллаахха Universal Suez Ship Canal Company Суэц ханаалын тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сылынан бүтэрбитэ. Бастакы хараабыл 1867 сыл олуннньу 17 күнүгэр ааспыта. Арыллыытын сиэр-туома 1869 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр буолбута, онно анаан Джузеппе Верди "Аида" оператын айбыта, ол эрээри аһыллыытыгар баттаһа түмүктээбэккэ кэлин түмүктээбитэ. Далааһыннаах сиэргэ-туомҥа Франция императрицата Евгения (Наполеон III ойоҕо), Австро-Венгрия импэрээтэрэ Франц Иосиф I Венгрия бырабыыталыстыбатын миниистир-бэрэсидьиэнин Андрашины кытта, Голландия принцэ Виллем ойоҕунаан, Пруссия кронпринцэ Фридрих кыттыбыттара.

Суэц ханаалын ситиһиилээҕин иһин Франция хампаанньата Панаама ханаалын тутарга санаммыта да, бүтэрбэтэҕэ. Панаама ханаалын кэнники толорбуттара.

Консеция усулуобуйатынан ханаал эксплутацията «Всеобщая компания Суэцкого канала» диэн тэрилтэҕэ 99 сылга бэриллибитэ (ол аата 1968 сыл сэтинньи 17 күнүгэр диэри).

Ханаал баар буолан табаардары аан дойдуга тарҕатар сөп буолбута. Ону тэҥэ Европа дойдулара Илин Африка дойдуларыгар барар табыллар буолбута. Ханаал Дьобуруопа Африкаҕа кимэн киириитин күүһүрдүбүтэ.

Дьобуруопа дойдулара байыаннай уонна экэнэмиичэскэй кыахтарын туһанан, ханаалы бэйэлэрин хонтуруолларыгар киллэрбиттэрэ.

Тас иэһин сабаары Эгиипэт саҥа баһылыга Исмаил Паша (Саид Паша оннугар кэлбит), 1875 сыллаахха Эгиипэт паайын (өлүүскэтин) Британияҕа атыылаан кэбиспитэ.

Онон «Всеобщая компания Суэцкого канала» англо-французскай тэрилтэ буолбута, Эгиипэт ханаалы да салайыыттан, барыс да киллэрииттэн туоратыллыбыта. Ханаал дьиҥнээх иччитинэн Англия буолбута. Бу балаһыанньа Британия Эгиипэти 1882 сыллаахха оккупациялаабытын кэннэ өссө эбии күүһүрбүтэ. Эгиипэт бэрэстэбиитэллэрэ Суэц хампаанньатын дьаһайар сэбиэтигэр 1937 сыллаахха эрэ киллэриллибиттэрэ.

Аан дойду бастакы уонна Иккис сэриилэрин кэмигэр ханаалынан ааллар ааһыыларын Британия хонтуруоллаабыта.

1956 сыллаахха Эгиипэт бэрэсидьиэнэ Гамаль Абдель Насер ханаалы национализациялаабыта. Маны сөбүлээбэккэ алтынньыга Британия, Франция уонна Израиль Эгиипэти утары сэриини саҕалаабыттара, ССРС Эгиипэти көмүскэспитэ — саба түспүт судаарыстыбаларга ультиматум түһэрбитэ. Канаада көҕүлээһининэн ХНТ эйэни түстүүр сэриилэрэ ханаал оройуонугар киирбиттэрэ. 1957 муус устарыгар оккупациялаабыт сэриилэр бары таһаарыллыбыттара, ханаал тимирбит хараабыллартан ыраастаммыта (47 аал), уонна муус устар 24 күнүгэр ханаал аһыллыбыта, эйэлээх хараабыллары аһарар буолбута.

1967 сыллаах алта күннээх сэрии буолар кэмигэр ханаал 1975 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр дылы сабылла сылдьыбыта. Ол иһин ХНТ эйэ харабылын күүһэ туруоруллубута, онно сэрии буолбатын диэн.

15 тыһ хараабыл кэриҥэ сыл аайы ханаал нөҥүө ааһаллар, ол аата аан дойду хараабылларыттан 14%. Биир хараабыл ааһарыгар 16 чаас наада.

## Быһаарыылар