Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Украин тыла

| Укырайыын тыла **українська мова(украйинська мова)* |
| --- |
| Кэпсэтэллэр : | Укырайыына |
| Бары кэпсэтээччилэр: | 35-37 мөл |
| Тыл ууhа: | Индо-Эуропа  Балто-Славянскай   Славянскай    Илин Славян     **Укырайыын тыла**  |
| Суруга: | Кириилиссэ (Укырайыын алпабыыта) Укырайыына Брайля  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | * Украина Украина
* *Халыып:Country data Приднестровье* (unrecognized *de facto* state)
 |
| Салайыллар: | Укырайыына Билимин Акадьыамыйата: Укырайыын тылын Института, Ukrainian language-informatical fund, Potebnya Institute of Language Studies |
| Тыл кодтара |
| ISO 639-1: | uk |
| ISO 639-2: | ukr |
| ISO 639-3: | ukr |
|

Укырайыынаҕа 2001 сыллаахха регионунан саҥарар дьон чаастара.
Укырайыын тыла аан дойдуга
**Укырайыын тыла** (укр. *українська мова*) — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.

Укырайыын тыла атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Укырайыына официальнай тыла буолар. Укырайыына иһигэр саҥарар киһи ахсаана 37 мөл. киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи. Бу тыл сүрүннээн Укырайыынаҕа, Арассыыйаҕа, Бөлөрүүссүйэҕэ, Польшаҕа, Каһахстааҥҥа, Румыын Сиригэр, Мадьаар Сиригэр уонна да атын иллэргэ тарҕаммыт.

Кириилиссэнэн суруллар. Сорох тыллара поляк уонна бөлөрүүс тылыгар майгынныыр.

Укырайыын тыла
## Алпабыыта

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Ґ ґ | Д д | Е е | Є є | Ж ж | З з | И и |
| І і | Ї ї | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с |
| Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ь ь | Ю ю | Я я |

| Буукуба | Саха тыла |
| --- | --- |
| А а | А а |
| Б б | Б б |
| В в | В в |
| Г г | Ҕ ҕ |
| Ґ ґ | Г г |
| Д д | Д д |
| Е е | Э э |
| Є є | Е е |
| Ж ж | Ж ж |
| З з | З з |
| И и | Ы ы |
| І і | И и |
| Ї ї | Йи йи |
| Й й | Й й |
| К к | К к |
| Л л | Л л |
| М м | М м |
| Н н | Н н |
| О о | О ө |
| П п | П п |
| Р р | Р р |
| С с | С с |
| Т т | Т т |
| У у | У у |
| Ф ф | Ф ф |
| Х х | Х х, Һ һ |
| Ц ц | Ц ц |
| Ч ч | Ч ч |
| Ш ш | Ш ш |
| Щ щ | Щ щ |
| Ь ь | Ь ь |
| Ю ю | Ю ю |
| Я я | Я я |

* Укырайыына тылын туһугар кытаанах тыаһы, тоҕо диэтэххэ **Ч** уонна **Щ** - кытаанах.
* Укыраййыын тылыгар "Ъ" буукубата суох — кини «*ʼ*» (апостроф) бэлиэтин солбуйар.
# Чернигов уобалаһа

**Чернигов уобалас** (укр. *Чернігівська область*) — Украина субъега. Киин куората — Чернигов. Дьонун ахсаана 1 065 826 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара

* Батурин
* Бахмач
* Березна
* Бобровица
* Борзна
* Варва
* Гончаровское
* Городня
* Дегтяри
* Десна (Чернигов уобалас)
* Дмитровка
* Добрянка
* Дружба (Чернигов уобалас)
* Замглай
* Ичня
* Козелец
* Короп
* Корюковка
* Куликовка
* Ладан
* Линовица
* Лосиновка
* Любеч
* Макошино
* Малая Девица
* Мена (куорат)
* Михайло-Коцюбинское
* Нежин
* Новгород-Северский
* Носовка
* Олишевка
* Остёр
* Парафиевка
* Понорница
* Прилуки
* Радуль
* Репки
* Седнев
* Семёновка
* Сновск
* Сосница
* Сребное
* Талалаевка
* Холмы
* Чернигов
# Хаарта

Сир хаартата
**География хаартата** — математика төрүтүгэр олоҕуран, хаптаҕай ньуурга Сир үрдүгэр баар объектары уонна көстүүлэри кыччатан, түмэн көрдөрүү. Хаарта территорияны хабарынан аан дойду, континеннар, иллэр, уо.д.а.; ис хоһоонунан уопсай уонна тематическай; аналынан научнай-ыйынньык, үөрэнэр, туристскай; масштабынан бөдөҥ, орто, кыра масштабтаах диэннэргэ арахсар. География хаартата туттуллар эйгэлэрэ киэҥ: геологияттан медицинаҕа, үөрэхтэн хонтуруолга тиийэ билиигэ-көрүүгэ, былааҥҥа-бырайыакка барыларыгар туттуллаллар. Ол эрээри айылҕа уонна дьон-сэргэ араас көстүүлэрин сир үрдүгэр тарҕаныыларын, хардарыта дьүөрэлэһиилэрин уонна сыһыаннарын көрдөрөр буолан, хаарта былыр-былыргыттан географияҕа үөрэтии саҕаланыытын уонна түмүгүн, кини сүрүн тылын быһыытынан туттуллар. География хаартанан «саҥарар» буолан, өй-санаа уонна практика атын эйгэлэригэр дьайар.

## Ылыллыбыт сирэ

* География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
# Сфера

Сфера (холлоҕос проекцията)
Сфера — одон ньуура
**Сфера** (был.-гириэк. *σφαῖρα* - Одон) диэн геометрия барамайа. Сфера эргимтэ үс кээмэйдээх холото буолар. Сфера үс кээмэйдээх куйаарга баар чоптор оруннара буолар, кинилэр бары биир бэриллибит чоптон тэҥ ыраахха бааллар. Бу бэриллибит чоп сфера киинэ дэнэр.