# Сүрүн сирэй

Ыстатыйаны саҕалыырга көмөлөһөр **Сирдьит** баар. Сигэтин аллара маннык кинигэ ойуутун таһыгар булуоҥ .

Сахалыы буукубалар браузергар тахсыбат буоллахтарына маны баттаа

 Бикипиэдьийэ — бу элбэх омук тылынан суруллар аһаҕас энциклопедия
Манна ким баҕалаах талбыт ыстатыйатын уларытар эбэтэр саҥа ыстатыйаны суруйар кыахтаах.
Билигин Бикипиэдьийэҕэ **18210** сахалыы, уонна атын 343 омук тылынан өссө 66 мөлүйүөнтэн тахса ыстатыйа баар.

This is Wikipedia in Sakha language | Это раздел Википедии на якутском (саха) языке | Как помочь разделу, если Вы плохо владеете или не владеете языком саха.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Энциклопедия сахалыы ыстатыйалара**
Категорияларынан бөлөхтөөһүн — Алпаабытынан сааһылааһын — Саҥа ыстатыйаны **Сирдьит** көмөтүнэн суруйуу
 |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Бикипиэдьийэ туһунан**
Бастаан маны аах — Ыйытыылар (Стол вопросов) — Кэпсэтэр сир — Суруйуу сиэрэ |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Саргы-дьаалы Сахам тыла,
Айхал-алгыс Сахам тыла,
Уруй олук Сахам тыла,
Кун бэлэҕэ Сахам тыла,
Эйигин мин ыҥырыаҕым,
«Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым.
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа — Сахам тыла!
Саха народнай суруйааччыта
Бүөтүр Тобуруокап |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Бырайыак кылгас устуоруйата маннык — бастаан 2006 сыл бүтэһигэр: бу тугуй, тоҕо атын омуктарга баарый, биһиэхэ суоҕуй, — диэн ыйытыылар кэнниттэн: арай?, тоҕо сатаныа суоҕай? — диэн саарабыл кэнниттэн: ээ, чэ холонон көрүөххэ, — диэнтэн тахсыбыт суол.

Кыттар дьон араас идэлээх, араас дойдуга олорор, саастарынан эмиэ тэҥэ суох дьон.
Биһиги санаабытыгар дьон элбэхтик кытыннаҕына, бэрт эбит диэн биһирээтэҕинэ, сүрдээх, кэскиллээх буолар туруктаах бырайыак. Күн-түүн көннөрү дьон көмөтүнэн ис хоһооно да тупса, ыстатыйатын ахсаана да элбии турар. |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **От ыйын 3 күнэ**
Бэлиэ күннэр
* Хакасияҕа **Өрөспүүбүлүкэ күнэ**.
* Алтаайга **Өрөспүүбүлүкэ күнэ**.
* Арассыыйаҕа ГАИ күнэ.

Түбэлтэлэр
* 987 — Гуго Капет Франция ыраахтааҕыта буолбут. Кини олохтообут *Капетинг* династията уонна ити династия алын линиялара — *Валуа* уонна *Бурбон* — Францияны 1848 сыллаахха диэри баһылаабыттара.
* 1648 — Орто Халыма остуруогуттан Федот Попов уонна Семён Дежнёв салалталаах сэттэ *коч* (баарыстаах аал) байҕалга тахсыбыттар. Кинилэр эспэдииссийэлэрин түмүгэр Азия уонна Америка икки ардыларынааҕы *Беринг силбэһиитэ* арыллыбыта.
* 1830 — Саха бастакы түмэнинэн (парламенынан) биллэр Истиэп Дуумата бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара.
* 1886 — Ньиэмэс инженерэ Карл Бенц бастакы *ис умайыылаах хамсатааччылаах* (ДВС) массыынаны сүүрдүбүт.
* 1929 — Саха АССР Совнаркома Дьокуускайга өрөспүүбүлүкэ балыыһатын тутарга диэн быһаарыы ылбыт.
* 1964 — АХШ-ка гражданнар бырааптарын омугунан араартааһыны бобор туһунан Сокуон ылыллыбыт.
* 1991 — РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ Адыгея, Карачай-Черкесия, Алтай уонна Хакасия автономнай уобаластарыгар өрөспүүбүлүкэ ыстаатыһын бигэргэппит.
* 1996 — Борис Ельцин РФ бэрэсидьиэнинэн иккиһин талыллыбыт. 1999 сыллаахха сыл бүтэһик күнүгэр бэйэтин баҕатынан солотуттан батыммыта.

Төрөөбүттэр
* 1919 — Михаил Шкулев-Налимскай (19.06.2007 өлб.) — тойуксут, олоҥхоһут, Абый улууһун устуоруйатын, уран тылын баайын хомуйааччы, чинчийээччи, толорооччу.
* 1922 — Петр Докторов — экономика билимин хандьыдаата, култуура үтүөлээх үлэһитэ.
* 1944 — Эдуард Соколов (Тулусхан) (05.08.1996 өлб.), суруйааччы, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Сунтаар улууһун ытык киһитэ.
* 1946 — Анатолий Старостин (Сиэн Кынат), бэйиэт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Өлбүттэр
* 2004 — Андриян Николаев (1929 төр.), үһүс нүөмэрдээх сэбиэскэй космонавт, Сэбиэскэй Сойуус икки төгүллээх дьоруойа, омугунан чувааш. Космонавтартан бастакыннан хараабыл иһигэр "көппүтэ" (кини иннинэ Гагариннаах Титов кириэһилэлэригэр хам баайыллан олорбуттара).

Телеграм-ханаалбытыгар суруттаххына биһиги да үөрүөхпүт, бэйэҥ да астыныаҥ ;)
Көрүү

Үрүҥ эһэ* Үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. световод) уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
* Саха чулуу буойуна Үөһээ Бүлүүттэн сылдьар Миронов Алексей Афанасьевич Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллибит дөкүмүөннэрэ сүтэн баран олох хойут көстүбүттэрэ. Онон үрдүк аат кини өлбүтүн 35 сыл ааспытын кэннэ иҥэриллибитэ.
* Бу дьоппуон тэрилтэтэ аан дойдуга баар собуоттарыгар 500-тэн тахса массыына көрүҥүн оҥорор.
* Гириэк бэлиитигэ, Греция премьерын күтүөтэ бикипиэдьийэни кытта сууттаспыта.
* Арассыыйа бастакы уопсастыбаннай түмсүүтүн 1845 сыллаахха географтар тэрийбиттэрэ.

Архыып | RSS | Көрүү

**Соторутааҥы ыстатыйаларАаҕыҥ, көннөрүҥ*
Бу күннэрдээҕи уларыйыылар — ким тугу суруйбутун көрүөххэ сөп.
‎Тульчынка
Соб
‎Гринвуд Сээмэтри
‎Проспект Парк (Бруклин)
‎Ван Кортландт Парк
‎Freedom Financ
‎Kalahari Resorts
‎National Amusements
‎Gaikai
Sony Music Publishing
‎Арктика Records
‎Duoraan Records
Сильныця (өрүс)
‎Попов Петр Васильевич
Максимова Татьяна Ивановна
Иванов Петр Николаевич
‎Егорова Любовь Софроновна
Григорьева Екатерина Степановна
Васильева Юлия Николаевна
Афанасьева Зинаида Михайловна
Афанасьева Валентина Петровна
Афанасьев Алексей Никифорович
‎Новикова Галина Васильевна
Егорова Татьяна Константиновна
‎Саввинова Раиса Архиповна
Чойнова Алевтина Николаевна
Филиппов Пантелеймон Павлович
Федорова Елена Петровна
‎Трофимова Зинаида Захаровна
Трофимов Степан Афанасьевич
‎Степанова Венера Егоровна
Федоров Михаил Александрович
Прокопьева Альбина Афанасьевна

Бу саҥа ыстатыйалар, онон өссө чочулла илик буолуохтарын сөп. Алҕастаах буоллахтарына харса суох көннөрүҥ.
* Сахалыы Бикитиэкэҕэ киирэн айымньыларда ааҕыҥ. Саҥа айымньылары угаҥҥыт көмө буолуҥ.

Ыстатыйалар барыта: Алпаабытынан | Категорияларынан | Көрүү

 |      | **Бүгүҥҥү ойуу**

Швайнфурт шимпанзета (Pan troglodytes schweinfurthii) Кап инжирин (Ficus sur) отонун сиир. Кибале тыата, Уганда
Көрүү

**Үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйа**
Кыталыктар
**Кыталык** (*Grus leucogeranus*) — сэдэх көтөр, туруйа көрүҥэр киирэр.
1 м 40 см үрдүк кыталык ыйааһына 6 киилэ буолар. Атыырын ыйааһына тыһытынааҕар ыарахан. Кыталык дьүһүнэ кылбаа маҥан, сирэйэ түүтэ суох, уот кыһыл. Атахтара кытархайдар. Кынатын төбөтө харалаах. Кыталык оҕото төбөтө, кэтэҕэ кытархай кугас, атын түүтэ сырдык кугас. Сымыыттан тахсарыгар хараҕа халлаан күөҕэ өҥнөөх, алта ыйыгар араҕас буолар.
Аан дойду кыталыга үс популяциялаах: илиҥҥи, киин уонна арҕаа. Кыталык илиҥҥи популяцията Саха сиригэр Халыма намталыгар сайылыыр, кыстыыр сирэ — Янцзы өрүс орто тардыыта, Кытай соҕуруулуу-илин өттө.
*(өссө…)*
Атын үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Бастыҥ ыстатыйаЯков Федорович Санников** (1844—1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Россия үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит. 1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт. 1894 сыллаахха барон Толль Ф.Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Ол өҥөлөрүн иһин икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт (онтон биирин Швеция ыраахтааҕыта Оскар биэрбит).
*(өссө…)*
Бастыҥ ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Көмүөл күүһэ**
Бүгүн бу ыстатыйалары тупсарабыт, тылбаастыыбыт:
* Бастакы хардыылар
* **Ханнык баҕарар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ** — туохтан саҕалыаххытын билбэт буоллаххытына манна киирэн көрүҥ — баҕар бэйэҕитигэр чугас тиэмэни булуоххут. Манна атын тиһик баар.
* Статьи для перевода — манна тылбаастаныахтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ бэриллэр.
* Здесь обсуждаем текущие дела по «обустройству» Саха Википедии
* Прессаҕа сахалыы Бикипиэдьийэ туһунан
* Ыйытыылар (Стол вопросов) — манна тугу баҕарар ыйытыаххытын сөп (можете задавать любые вопросы).
* Манна тылбаастаныахтаах тиэрминнэри ырытабыт: баттаа
* Эбэҥки бикипиэдьийэтэ
* Дулгаан бикипиэдьийэтэ
* Тупсарыллыахтаах ыстатыйалар тиһиктэрэ — баҕар сэргиир, билэр-көрөр тиэмэҕит баара буолуо.
* Бикипиэдьийэҕэ уруулуу Биики Домоҕу сэргиэххитин сөп. Онно бэргэн этиилэр, өс хоһоонноро, интервьюлартан, айымньылартан быһа тардыылар бааллар: **Биики Домох** (нууччалыыта Викицитатник)

Амма улууһа — Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдаат
Ыстатыйаны уларытыы киинэ курдук көстүүтэ: Көмө:1-кы уруок
Ыҥырыы
Хаһыаттарга, сурунаалларга, атын да сирдэргэ Бикипиэдьийэни ахтыбыт буоллахтарына биһиги үөрэбит. Тоҕото өйдөнөр — ол аата үлэбит си-дьүгээр хаалбатын, дьоҥҥо туһалааҕын бэлиэтэ. Ити бастакытынан. Иккиһинэн — төһөнөн элбэх киһи билэр да, оччонон элбэх киһи кыттар. Онон күннүккүтүгэр (блогкутугар) кэмиттэн кэмигэр ахтар буолуҥ, элбэх дьоҥҥо туһаайан суруйар дуу этэр дуу буоллаххытына эмиэ бикипиэдьийэни кыбытар буолуҥ. Манна оннук ахтыллыбыт түгэннэр испииһэктэрэ баар.
Көрүү

**Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ**
Cуруйарга сүбэлэр
  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 200 000+ | Ааҥыл (English) · Испаан (Español) · Италия (Italiano) · Ниэмэс (Deutsch) · Нидерлаан (Nederlands) · Поляк (Polski) · Португаал (Português) · Нуучча (Русский) · Француз (Français) · Швед (Svenska) · Дьоппуон (日本語) |
| 100 000+ | Арааб (العربية) · Волапюк (Volapük) · Каталон (Català) · Кытай (中文) · Норвежскай (Norsk) · Румыын (Română) · Туурок (Türkçe) · Украин (Українська) · Фиин (Suomi) · Чех (Čeština) · Эсперанто (Esperanto) |
| 50 000+ | Болгаар (Български) · Мадьаар (Magyar) · Дания (Dansk) · Иврит (עברית) · Индонезия (Bahasa Indonesia) · Кэриэй (한국어) · Литовскай (Lietuvių) · Серб (Српски) · Словаак (Slovenčina) · Словен (Slovenščina) |
| 20 000+ | Баск (Euskara) · Бишнуприя-манипури (ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী) · Босния (Bosanski) · Вьетнам (Tiếng Việt) · Галисийскай (Galego) · Гириэк (Ελληνικά) · Грузиин (ქართული) · Малаай (Bahasa Melayu) · Неварскай (नेपालभाषा) · Норвегия-Нюнорск (Nynorsk) · Персия (فارسی) · Себуан (Sinugboanong) · Таай (ไทย) · Телугу (తెలుగు) · Судургу ааҥыл (Simple English) · Хорваат (Hrvatski) · Эстон (Eesti) |
| Түүр тыллара | Азербайджан • Алтаай • Башкиир • Гагауз • Казаах • Каракалпаак • Харачай-Балкаар • Кыргыыс • Кырыым татаар • Соҕуруу азербайджааннар тыллара • Татаар • Туркмен • Туурак • Узбек • Уйгуур • Чувааш |

**Бары тыллар · Multilingual coordination · Бикипиэдьийэ саҥа тылынан · Саҥа сайдан эрэр салаалары өйөөһүнУруулуу ситимнэрБикитиэкэ* Аһаҕас бибилитиэкэ
* *Биики Тылдьыт* Тылдьыт
* *Бикикинигэ* Учуобунньуктар
* *Биики Домох* Бэргэн этиилэр
* *Биики Сонун* Сонуннар
* *Бикибэрситиэт* Үөрэтэр матырыйааллар
* *Биики Харамай* Биология көрүҥнэрин каталога
* *Медиавики* Биики-хамсатык
* *Биики Тиһик* Билии олоҕо
* *Биики Хааһах* Аудио, видео
* *Биики Айан* Айанньыттарга аналлаах
* *Мета-вики* Түмсүүлэри сүрүннээһин

  |