Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бохсурҕан

Бохсурҕан
**Бохсурҕан** (лат. *Plantágo*) (нууч. *подорожник*) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Бохсурҕаннар кэргэннэригэр киирэр (семейство Подорожниковые, Plantaginaceae) биир эбэтэр элбэх сыллаах оттор уустара. 153 көрүҥү ааҕаллар

## Тарҕаныыта

Бохсурҕан бэрэстэбиитэллэрэ Европа, Азия, Африка уонна Америка сымнаһыар уонна субтропик курданыыларыгар үүнэллэр. Урукку ССРС-ка 30-ча көрүҥү араараллар этэ. Ордук биллибиттэрэ: Орто бохсурҕан (Plantago media), Бөдөҥ бохсурҕан (Plantago major) уонна Ланцеттыҥы бохсурҕан (Plantago lanceolata) — элбэх сыллаах оттор. Закавказьеҕа уонна Орто Азияҕа Кумах бохсурҕана (Plantago arenaria) үүнэр — лабаалардаах 40 см үрдүккэ тиийэ улаатар оттуҥу үүнээйи.

Бохсурҕаннар суол кытыытыгар, кураанах сирдэргэ, истиэпкэ, хонууга, кумахха үүнэллэр.

Суол кытыытыгар үүнэр төрүөтэ - дьон атахтарын таҥаһынан сиэмэтин тарҕатыыларыттан. Америкаҕа оннук тарҕаммыта, олохтоох омуктар ол иһин «үрүҥ киһи суола» диэн ааттаабыттар.

10—12 см уһуннаах, лаппаҕар, кэтит сэбирдэҕэр биэс тымыр чуолкайдык көстөр, ол иһин сороҕор «биэс тымыр» диэн ааттыыллар. Үксүн суол, ыллык кытыытынан, дьиэ тэлгэһэтигэр, сииктээх сиргэ үүнэр.

Итии ууга көөнньөрөн, сөтөлгө, сили хоҥуннарыыга, күөмэй ыарыйдаҕына туттабыт. Итини таһынан куртах, оһоҕос ыарыытыгар (гастрит, колиэнтерит, энтероколит), куртах бааһырыытыгар, сэлликкэ сэбирдэҕин оргутан туттуохха сөп. Сэбирдэҕин бэйэтинэн сии сырыттахха, чэй да курдук оҥостон истэххэ, куртах ыалдьара ааһар. Ол гынан баран, куртах аһыыта үрдүк буоллаҕына, бохсурҕаны туттубат ордук.

Сахарнай диабекка, куртах бааһыгар, хойуу хаайтарыытыгар сиэмэтин туттуллар. Биилээххэ быһыннахха, хаан барыытыгар бохсурҕан бороһуогун кутан ыга баайыллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
# Тирии

Тирии араҥалара: эпидермис, дермис уонна субкутис.
**Тирии** диэн эт тас бүрүөтэ. Организм ордук улахан органа. Тула эйгэлиин дьайсар буоларын быhыытынан, тирии организмы патогентан көмүскээhиҥҥэ улахан суолталаах. Атын функцияларынан буолаллар итиини бобуу, температура регуляцията, тас дьайыыны билии, D витамины синтез.

## Тирии функцията

### Тирии функцията маннык:

* тыынар — тириини кислородунан ылар уонна чохтоох гаһы хостоо;
* харыстабыллаах — механическай уонна химическэй фактор дьайыыларыттан, ультрафиолетовай сардаҥалар, микробтар өтөн киириилэрэ, сүтүктэрэ уонна уу таһыттан тахсыыта организмы харыстааһыҥҥа көстөр;
* итии уонна сылытыы суотугар баар терморегулятор;
* уу- чуумпу атастаһыыга кыттыы, сүүрүүнү кытта сибээстээх;
* аһы-үөлү, тууһу, эми сыыстарыы; бүөр гипофункцията күүһүрэр;
* хаан хамсааһына-1 л дылы, тымыр Хатырыгар тиийэ.;
* эндокриннай уонна метаболическай синтез уонна битэмииннэри мунньуу, ону таһынан сорох гормоннар;
* элбэх нервнэй бүтэриилэр баар буолууларынан рецепторнай;
* иммунитнай-захват, процесс уонна транспорт, внименнэр реакцияларын сайыннаран эрэллэр.

### Араараллар:

* халыҥ тирии (лаадыска уонна уллуҥҥа) - олус халыҥ (400-600 мкм) эпидермис, баттах уонна сыа тимир
* синньигэс тирии (атын чаастарга) — синньигэс (70-140 мкм) эпидермис тириитэ; баттах уонна тирии былчархайдара бааллар.

## Тириини хоттор

Тирии покровкалар кэлим буолууларын уонна структураларын механическай эчэйииттэн, термическай эчэйииттэн (ожоги, моһуогуруу), электричество хардарыта сабыдыалларыттан, радиацияттан уонна кырыктаах химическэй веществолартан тахсар кыахтаах. Ону таһынан, ыарыылартан — дерматозтарынан сүһүрүөн сөп.

### Ыарыылар

* Рак тириитэ
* Гипертрихоз
* Липодистрофия (целллит)

### Кыраасканы кэһии

* Гиперемия
* Иктеричнай кыраай
* Кубархай кытыы
* Витилг
* Сур кырааска
* Кубархай мрамор кырааска
* Геморрагическай сып-сырдык кыһыл кырааската
* Гипостазтар

### Мэн.

* Стрия
* Рубцы

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

* Тирии (субкультара)
* Тирии сыстыганнаах ыарыылара
* Тиритии