Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Юрисдикция

**Юрисдикция** (лат. jurisdictio) диэн ил биилигэ дьайар кыахтаах эйгэтэ. Суверенитеттаах ил конституциятын, дьаһахтарын, төрүн нормаларын дьайар эйгэлэрэ. Юриспруденцияҕа юрисдикция диэн дьүүл дьүүллэбиллиир эйгэтэ.
# TikTok

**TikTok** (*ТикТок*), Кытай программата, ByteDance тэрилтэ оҥорор сигэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ YouTube уонна Instagram кэнниттэн үһүс буолар аудиториатынан Аан Дойдуга, 2020 сылтан динамично сайда турар.

Кытайга «Дуинь " (кит. Ол курдук, күннээҕи түбүк. «TikTok «уонна» Доуоинь " ис хоһоонунан буолаллар, ол эрээри, Кытайга цензурнай хааччахтарга сөп түбэһиннэрэн туспа сервердэргэ үлэлииллэр. Лос- Анджелес, Нью- Йорка, Лондон, Парижка, Москва, Берлин, Дубай, Мумбаи, Джакартаҕа, Сеулга уонна Токиоҕа бааллар.

1 миллиардтан тахса туһанааччы 150 дойдуттан турар. Кытайга сыһыарыы саамай үрдүк чыпчааллаах, 25-44 саастаах, оттон Кытайга туһанааччылар 43 %- нара 24- тэн үөһэ саастаахтар. 2019 сыл түмүгүнэн ый аайы Россия туһанааччылара 16,25 млрд көрбүттэрэ уонна 20,83 мөл. видео туруорбуттара; 23 мөл. тэҥнэспиттэрэ уонна туһаммыттара 1,62 млрд видео. 2020 сыл бүтүүтэ сервис уопсай аудиторията 700 мөл. туһанааччы буолла.

## Тутаах уратылар

«TikTok» мобильнай сыһыарыы фондовай режимҥэ үгүстүк музыканы тутан олороллор, түргэтэтиэхтэрин, бытаарыахтарын, фильтр көмөтүнэн чопчуланыахтарын сөп. Музыкальнай клип айарга сыһыаран туһанааччылар музыкальнай жанрдартан киэҥ спектакль фоновай музыканы талыахтарын, фильтр көмөтүнэн 15- с секунднай видео суруйуохтарын сөп уонна дьону кытта «Tiktок» эбэтэр атын социальнай платформаларга. Синхроннай ырыаҕа сыһыаннаах видеоряды кытары кылгас видео уһулуохтарын сөп.

Один из режимов» реакция " — позволяет пользователями реакции на другое видео, создавая виртуальный экран, накладывающая на видео самой реакции. Атын режими, «дуэт», туһанааччыларга икки видеонан сыһыары тардарга көмөлөһөр, ол уратыта өссө тус- туһунан этэ. musical.ly.

Приложение позволяет пользователями " приватным». Маннык ааҕыыларга " TikTok «видеороликтар испииһэктэрин эрэ көрүөхтэрин сөп, олор суоттарыгар Суотту хаһаайына быһаарылларын, атыттара көрбөттөр. Туһанааччылар бары " доҕоттор» эбэтэр кинилэр эрэ «реакция» режиминэн эбэтэр «дуэт»режиминэн сыһыарыы нөҥүө бииргэ үлэлиир кыахтаахтар. Туһанааччылар эмиэ «публичнай» статуһу, «только для друзей» эбэтэр «личное» диэн статуһу туруоруохтарын сөп, олор истэригэр суоттанара «чааһынай» эбэтэр суох.

«Рекомендация» страницата — бу урукку дьайыыларга олоҕурбут видеоматериал сүүрээнэ, кини лайкалара. «ТХПК» политикатыгар сөп түбэһиннэрэн, автордара 16 сааһын туолар түгэнигэр эрэ видеоҕа түбэһэллэр. 16- тан тахса сыл туһанааччылар «рекомендациялар» страницаларыгар, дорҕоонноругар эбэтэр ханнык эмэ тыастарга олоҕуран көрдөрүөхтэрэ суоҕа.

Туһанааччылар эмиэ видео, хаамыытын, фильтрдэри уонна «сохраненнай» разделга киллэрэн биэриэхтэрин сөп. Бу раздел кини профилыгар туһанааччыга эрэ көстөр, ханнык баҕарар видеоҕа, хаамыыга, фильтрга, урут оннунан хаалбыт звуквукциятыгар төннөргө көҥүллэнэр.

«TikTok " диэн искусственнай интеллектуальнай интеллект туһанааччылар интэриэстэрин ырытар уонна кинилэри туһанааччы контенын кытта бииргэ үлэлииллэрин ситиһэр уонна хас биирдии туһанааччы контенын чопчулаан көрдөрөрүгэр туһаныллар.

## Быһаарыылар
# Сан Диего

**Сан Диего** (ааҥл. *San Diego*), город на юго-западе США, штат Калифорния, порт на Тихом океане, в глубоководном заливе Сан-Диего, на границе с Мексикой (поблизости от мексиканского города Тихуана). Население 1,27 млн человек (2004), с пригородами около 2,8 млн человек (2000).

Крупный морской порт (вывоз сельскохозяйственной продукции из Южной Калифорнии). Международный аэропорт. Железнодорожный узел. Важная морская и сухопутная военная база США. Авиаракетно-космическая, радиоэлектронная, судостроительная и др. отрасли машиностроения. Химическая, пищевая (в т. ч. плодоконсервная) промышленность. Крупный туристический центр. Климатический курорт. Издается газета «Сан-Диего юнион-трибюн», работают 8 теле- и 22 радиостанции. Симфонический оркестр, опера, балет, театры, в том числе театр — копия шекспировского «Глобуса».
# Ил

**Ил** диэн биир сиргэ олорор дьону холбуур суверенитеттаах политика үлэҕэ. Ил үөскээhинин уонна суолтатын туhунан элбэх санаалар бааллар. Ол аата үөрэххэ да, омуктар икки ардыларынааҕы бырааптарыгар да биир ылыллыбыт быhаарыы билигин суох. Сороҕор дойду диэн өйдөбүллүүн быhыылаhар.
Билигин социологтар угустэрэ «ил» диэн билинни ойдобулун маннык быhаараллар: ил — дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта дуогабар туhэрсэн, салайааччылары талан, харчынан бырахсан (нолуок) олорор эйгэлэрин олорорго соптоох онорорго, тупсарарга соруктаах тумсуулэрэ.
# Хоту Африка

Хоту Африка
**Хоту Африка** диэн Африка хоту региона, соҕуруу өттүгэр Саhааранан чэрчиктэнэр. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Хоту Африкаҕа сэттэ дойду уонна территория баар:

|  |  |
| --- | --- |
| * Алжир
* Арҕаа Саhаара \*
* Лиибийэ
* Марокко
 | * Судан
* Тунис
* Эгипет
 |
# Гренада

Гранаада (суолталара) кытта булкуйума.

| Гренада *Grenada* |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
| **Ыҥырыыта:**“Ever Conscious of God We Aspire, Build and Advance as One People” |
| **Өрөгөй ырыата:Hail Grenada* **Royal anthem:God Save the King* |
| Location of Grenada  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Сент Дьордьес 12°03′N, 61°45′W |
| Ил тыла | Ааҥл тыла, патуа |
| **Омуктар**  | 82% харалар, 13% булкаастар, 5% Эуропалар, Индиялар, уонна Аравактар/Карибтар |
| Олохтоохтор ааттара | Гренадалар
  |
| Дьаhалтата | Парламент демократията уонна конституция монархията |
|  -  | Монарх | Элизабет II |
|  -  | Генерал-губернатор | Сесил Ла Гренад |
|  -  | Премьер миниистир | Tillman Thomas |
| Тутулуга суох буолуу Холбоhуктаах Хоруоллуктан |
|  -  | Даатата | Олунньу 7 1974  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  344 km² (203rd) 132,8 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 1.6 |
| Олохтоохторо |
|  -  | От ыйын 12, 2005 estimate | 110,000 (185th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 319.8/km² (45th) 828,3/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $1.181 billion  |
|  -  | Per capita | $11,464  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $678 million  |
|  -  | Per capita | $6,587  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.813 (high) (74th) |
| Валюта | Илин Кариб доллара (`XCD`)  |
| Кэм зоната | (UTC−4) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм |  (UTC−4) |
| Ил домен | .gd |
| Телефон кода | [[++1-473]]
  |
| a 2002 estimate. |

**Гренада** (ааҥл. *Grenada*) диэн Кариб байҕалын соҕуруулуу илин өттүгэр баар арыы дойду. Гренада арыытыттан уонна алта кыра арыылартан турар. Иэнэ 344 км², олохтоохторун ахсаана 110,000. Киин куората Сент Дьордьес.

## Гренада бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 7 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1974)

* Кулун тутар 13 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ

* Алтынньы 25 — Махтал күнэ

## Быһаарыылар
# Дьулуур көҥүлэ

**Дьулуур көҥүлэ** (гир. τὸ αὐτεξούσιον эбэтэр τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν, лат. liberum arbitrium) — киһи туохтан да, кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ быһаарыныы ылынар уонна тугу баҕарар көҥүл талар кыаҕа.

Былыр-былыргыттан "дьон бэйэлэрин быhаарыыларын уонна быhыыларын хонтуруоллуур кыахтаахтар дуо?" диэн ыйытыы философия биир мөккүөрдээх ыйытыыта буолар. Бу мөккүөр Сократ кэмиттэн баара биллэр.

Икки утарыта турар санаалар бааллар: метафизическэй либертарианизм — детерминизм алҕаһыыр, дьулуур көҥүлэ диэн баар, эбэтэр баар буолуон сөп, уонна кинину утары турар кытаанах детерминизм — детерминизм сөптөөх, онон дьулуур көҥүлэ суох.

Дьулуур көҥүлүн бириинсибэ итэҕэлгэ, этикаҕа уонна билимҥэ дьайар. Холобур, итэҕэлгэ дьулуур көҥүлэ баарын бигэргэтэр буоллахха, ол аата таҥараны кытта сэргэ киһи бэйэтин баҕатынан тугу эрэ уларытар кыахтаах диэн салгыы этиэххэ сөп. Этикаҕа дьулуур көҥүлэ баара киһи бэйэтин дьайыытын иһин толору эппиэттиир диэҥҥэ тиэрдэр. Билимҥэ дьулуур көҥүлүн үөрэтии киһи майгытын өтө көрүү ньымаларын билэргэ туһаныллыан сөп.

## Сигэлэр

* Free Will. Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Свобода воли Архыыптаммыт 2014, Бэс ыйын 15 күнүгэр. // Новая философская энциклопедия
* The Gottschalk Homepage — ааҥыл тылынан суруллубут Готшальк Орбе үөрэҕэр анаммыт ситим-сир.
* Предопределение и свобода воли в Исламе (калам) Архыыптаммыт 2012, Олунньу 8 күнүгэр. *Wolfson H. A.* The Philosophy of the Kalam Архыыптаммыт 2012, Олунньу 8 күнүгэр. кинигэттэн VIII баһын тылбааһа. Harvard University Press, 1976. 810 p.
# Аруба

| Аруба Aruba |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:**"Aruba Dushi Tera"  |
| Location of Aruba  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Ораньестад 12°31′N, 70°1′W |
| Ил тыла | Недерланд, Папиаменто1 |
| Олохтоохтор ааттара | Арубалар
 |
| Дьаhалтата | Конституция монархията |
|  -  | Монарх | Королева Беатрикс |
|  -  | Губернатор | Фредис Рефуньол |
|  -  | Премьер миниистир | Нельсон Одубер |
|  -  | Вице-премьер миниистир | Марисол Лопес-Тромп |
| Тутулуга суох буолуу | Недерланд Антилларыттан  |
|  -  | Даатата | 1 тохсунньу 1986  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  193 km²  74,5 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2007 estimate | 104,494 (CBS 2008 Report) (195th) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 581 (2007)/km² (18th) 1479/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $2.400 billion (182nd) |
|  -  | Per capita | $23,831 (32nd) |
| Валюта | Аруба флорина (`AWG²`)  |
| Кэм зоната | AST (UTC-4) |
| Ил домен | .aw |
| Телефон кода | +297
 |
| 1 | Испан уонна ааҥл тыллара эмиэ тарҕаныылаахтар. |
| 2 | *Arubaanse Waarde Geld*. |

**Аруба** (*Aruba*) диэн Кариб байҕалын соҕуруутугар баар Аччыгый Антилларга киирсэр арыы, уhуна 33 км.

Аруба Недерланд Хоруоллугун аутоном региона. Иэнэ 193 км2.

Аруба хаартата
## Аруба бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 18 — Былаах уонна өрөгөй ырыатын күнэ

* Муус устар 27 — Хоруол күнэ
# Журналистика

**Журналистика**, атын аата **журнализм** — журналист масс-медиаҕа үлэлиир идэтэ. Бастаан хаhыат уонна атын бэчээттэнэр кумааҕыга баара. Онтон салҕыы радио уонна телевидение журналистикалара үөскээбиттэрэ. 20 үйэ бүтүүтүгэр интернет сайдан журналистика саҥа ньымата баар буолбута. Билигин интернет-журналистика сыыйа-баайа журналистика атын ньымаларын баhыйан эрэр. Ону "журналистика эволюцията" диэн ааттыыллар. Онтон таhынан фотожурналистика баар.
Бу ньымалар сороҕор бэйэ бэйэлэриниин буккуhуохтарын сөп: хаhыат фотожурналистиката, радиопрограмма интернет биэриитэ, радиоҕа интернет сайтартан информацияны ылыы у.д.а.
# Артыал

**Артыал** (элб. суолт.) —

1) Дьону үлэҕэ холбооттоһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. *Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк.*

2) Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. *Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ - сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин.*

## Быһаарыылар
# Эдит Пиаф

| Эдит Пиаф |
| --- |
|  Эдит Пиаф |
| Background information |
| Аата | Édith Giovanna Gassion |
| Also known as | La Môme Piaf(*Кыра барабыай*) |
| Идэтэ | Ырыаһыт, актриса |
| Инструмена | Ырыаһыт |
| Үлэтин сыллара | 1935–1963 |
| Лейбла | Pathé Records, Pathé-Marconi |

**Эдит Пиаф** (өссө."Кыра Пиаф") (ахсынньы 19, 1915 – алтынньы 11, 1963) Франция биир саамай таптыыр ырыаһыта этэ. Кини дьиҥнээх аата этэ **Эдит Джованна Гассион**. Национальнай буолбут символ. Кини музыката трагическай олоҕун сырдатара. Пиаф ырыалара аймалҕаннаах куолаһынан ылламмыт балладалар этилэр.

## Олоҕо уонна карьерата

Нормандияҕа олорор эбэтин оҕото этэ, кератиттан эрэйдэнэрэ, ол гынан баран Нормандияҕа баар Лизьё Сибэтиэй Тереза / (Святая Терза де лу ' Энфан-Жесус) сыаркабыгар айаннар дьиктитик үтүөрбүтэ диэн Эдит кэпсээбитэ.

**1930** – 15 саастааҕар кини менеджерэ "la môme Piaf", "барабыай", Эдит Пиаф эбэтэр көннөрү **Пиаф** сценическэй псевдонимы биэрбитэ. Кини үрдүгэ баара суоҕа 1.47 м этэ, барабыай курдук куччугуй, ол гынан баран сэргэх . Сценаҕа кини куруутун хара былааччыйалаах этэ.

Бастаан Пигаль куоракка ыллыыра, онтон *Лэ Жерни диэн ааттаах Елисей хонуутун аттыгар баар кулуупка ыллыыра*.

Кини Раймонд Ассо (1901-1968) уонна Маргарита Моно (1903-1961) кытта билсибитэ, кини бастыҥ ырыаларын суруйтарбыта; Морис Шевалье артыыс уонна ырыаһыты кытта билсибитэ .

**1948** – 32 саастааҕар Пиаф олоҕун таптала, Сердан Марсель диэн ааттаах орто ыйааһыҥҥа аан дойду чемпиона боксер, Парижтан Нью Йоркка кинини көрсөөрү көтөн иһэн самолет катастрофатыгар өлбүтэ.

**1952** – 36 саастааҕар Пиаф Жак Пиллс кэргэн тахсыбыт (сыбаайбатыгар Марлен Дитрих туоһу ыалдьыт этэ). Кинилэр 1956 сыллаахха арахсыбыттара.1962 сыллаахха Тео Сарпо (Теофаниса Ламбукаса) грек парикмахерыгар киниттэн 20 саастааҕар эдэр кэргэн тахсыбыта.,

Олоҕун устатыгар араас ыарыылартан, ордук хас да массыына саахал кэнниттэн эрэйдэммитэ.

**1963** – 47 саастааҕар 1963 сыл алтынньы 10 күнүгэр быар рагыттан Пласкассье куоратыгар өлбүтэ.

Кини саамай биллэр ырыалара -"*Mon légionnaire*" (1936), "*Le fanion de la Légion*" (1936), "*La vie en rose*" (1946), "*Hymne à l'amour*" (1949), "*Padam... Padam...*" (1951), "*l'Accordéoniste*" (1955), "*Les amants d'un jour*" (1956),"*La foule*" (1957), "*Milord*" (1959) and "*Non, je ne regrette rien*" (1960).

Төһө да улахан панхиданы ыытарга аккаастаммытын иһин, көмүү процеһа Ланн бульварга Париж уулуссатыгар уонча тыһыынча киһини атааран таһаарбыта, улахан мэһэйи үөскэппитэ. Ле Пер-Лашез кылабыыһатыгар буолбут көмүүтүгэр 100 000 тахса фанат сылдьыбыта.

## Быһаарыылар

* Хью, Стив. *Эдита Пиафа: Биография*. Yahoo! Музыка.

## Суруйуулар

## Атын сайттар

* Эдит Пиаф
* Эдит Пиаф туhунан Internet Movie Database
# Elevance Health

Elevance Health **- Индиана штатыгар төрүттэммит бөдөҥ АХШ медицинаҕа харысхал тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн 21 мөллүйүөн киһини харчыга хаххалыыр эбэтэр босхо (Medicaid нөҥүө).**
# New York Life

**New York Life** - АХШ харысхал тэрилтэтэ, Нью Йорк куорат харысхал тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан. Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар.
# Андьэла Дэвис

**Андьэла Дэвис** эбэтэр **Анджела Дэвис** (ааҥл. *Angela Davis*, 1944–), Америка коммунистическая партиятын кыттыылааҕа. Алдьархайдаах дьахтар Лолита Леброн (ааҥл. *Lolita Lebrón*) курдук.
# Синуситка

**Синуситка** — мунну хонноҕун салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтэ. Тумуу, грипп, араас инфекционнай ыарыларыттан үөскүөн сөп. Микроскопка эрэ көстөр кыракый биир клеткалаах организмнарынан, вирустарынан ыҥырыллар.