Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Борнео

**Борнео** (Borneo) диэн аан дойду үһүс улахан арыыта. Атын аата **Калимантан** (Kalimantan). Иэнэ 748,168 км². Үрдүкү чыпчаала Кинабалу хайа 4,095 метр. Олохтоохторун ахсаана 23,053,723 киһи. Улахан Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр. Яваттан хоту, Сулавеситтан арҕаа, Суматраттан илин баар. Борнео арыытыгар Бруней, Малайзия, Индонезия дойдулара бааллар. Сүрүн экономика салаалара ниэп гаас хостооһуна, тыа хаһаайыстыбата, мастааһын, туризм.
# Иво Андрич

| Иво Андрич |
| --- |
|   |
| Төрөөбүтэ | Алтынньы 9 1892(1892-10-09) Долак (Травник аттыгар), Босния уонна Герцоговина, Австро-Венгрия Империята |
| Өлбүтэ | Кулун тутар 13 1975 (сааhыгар 82) Белград, Сербия Социалистическай республиката, Югославия Социалистическай Федеративнай Республиката (билиҥҥи Сербия) |
| Идэтэ | Суруйааччы |
| Илэ | Югослав |
| Бэлиэ бэлэхтэрэ |  нобель прииһа, литератураҕа (1961) |

**Иво Андрич** (сербтыы: *Иво Андрић*) (Алтынньы 9, 1892 – Кулун тутар 13, 1975) – Югославия улуу суруйааччыта, 1961-ис сыл Нобель премиятын (литератураҕа) лауреата.
Айымньыларын сүрүн тиэмэтэ төрөөбүт Босниятын историята, Осмаанар Империяларын кэмигэр.
Төрөөбүт дьиэтэ Травникка билигин кини музейыгар уларытыллан турар, Белграадтааҕы квартиирата эмиэ.

## Биография

Төрөппүттэрэ Босния хорваттара, католик итэҕэллээх. Аҕата Антун Андрич, ийэтэ Катарина Андрич (төр. Пейич). Иван (кыччатан **Иво** диэн ааттыыр буолбуттара) икки саастааҕыгар, аҕата эмискэ өлөн туоруур. Ол иһин, ийэтэ кэргэнин аймахтарыгар Вишеград куоракка көһөр. Иво онно улаатар, оскуоланы бүтэрэр.

## Сүрүн айымньылара

* Травник хроникалара.
* Дрина күргэтэ.

## Сигэлэр

* Андрича саайта
* Андрич Нобель премиятын саайтыгар
# Байҕал

Байҕал.
**Байҕал** — сиринэн эбэтэр уу аннынан баар ньуурунан арахсыбыт далай чааһа. Байҕал далайтан элбэх гидрологиянан, метеорологиянан уонна климатынан уратылаахтар.

## Этимология

Саха тылыгар байҕал диэн ханнык баҕарар улахан уу. Былыргы сахалар Баай күөл аттыгар олорор этилэр. Онтон Бүрээттэр кэлэннэр сахалар Өлүөнэ эбэ диэки олоро барбыттара. Байҕал диэн тыл Баай күөл тылтан таҕыспыта.

## Уопсай быһаарыы

Байҕаллар арахсыыларынан стээпэнинэн уонна гидрология туругунан 3 бөлөххө арахсаллар:

1. Иһинээҕи байҕаллар — толору эбэтэр улахан чааһа сиринэн эргиллибит уу (Холобур — Маҥан байҕал);
2. Кытыы байҕаллар — арыыларынан кыратык араарыллыбыт материктары кытта киирсэр байҕаллар (Холобур — Дьоппуон байҕала);
3. Арыылар икки ардынааҕы байҕаллар — арыыларынан ыга араарыллыбыт байҕал (Холобур — Пилиппин байҕала).

Геология өттүттэн көрдөххө байҕаллар — аныгы үөскээһиннэр. Байҕаллар бүтүннүү антропоген кэмигэр үөскээбиттэрэ. Ордук дириҥ байҕаллар (Холобур — Сир ортотунааҕы байҕал) сир хатырыгын хамсааһыннарыттан үөскээбиттэрэ. Онтон быдан кыра байҕаллар материк чаарыгар үөскээбиттэрэ.

## Быһаарыылар
# 1816

## Туох буолбута

* Муус устар 14 — Бусса диэн кулут Британия холуонньатыгар Барбадоска өрө турууну тэрийбит. Барбадос наассыйатын бастакы дьоруойун быһыытынан билиниллэр.
* Муус устар 21 — Дьобуруопа улуу бэйиэтэ Байрон матымаатык ойоҕуттан араҕан Ааҥылыйаттан көһөн барбыта уонна 8 сыл буолан баран Грецияҕа өлбүтэ. Соҕотох кыыстара Ада Лавлейс аан дойдуга бастакы барыгыраммыыс быһыытынан биллэр.

* Бэс ыйын 7 — 2-с раангалаах капитан Михаил Миницкэй Саха уобалаһын салайааччыта буолбут. 1821 сыл алтынньы 21 күнүгэр диэри бу дуоһунаска олорбута.

* От ыйын 9 — Аргентина Испанияттан тутулуга суоҕун биллэрбит күнэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# Стивен Хокинг

| **Стивен Хокинг** |
| --- |
|   |
| Төрөөбүтэ |
Тохсунньу 8 1942(1942-01-08) Оксфорд, Англия |
| Өлбүтэ |
Кулун тутар 14 2018 (сааhыгар 76) Кембридж,Англия  |
| Олорбут сирэ |
Англия |
| Nationality |
Британец |
| Эйгэлэрэ |
Математика, Физика |
| Үлэлээбит сирдэрэ |
Кэмбридж Университета |
| Үөрэммит сирэ |
Оксфорд Университета Кэмбридж Университета |
| Доктор буолуутугар салайааччыта |
Дэннис Сциама |
| Doctoral students |
Брюс Аллен Фэй Доукер Мальколм Перри Бернард Карр Гэри Гибонс |
| Үлэлэрэ |
Хара дыралар Космос теорията Квантовай гравитация |
| Суолталаах бэлэхтэрэ |
Prince of Asturias Award (1989) Copley Medal (2006) |

**Стивен Уильям Хокинг** (ааҥл. *Stephen William Hawking*), CH, CBE, FRS (1942 сыл тохсунньу 8 күнүгэр төрөөбүт - 2018 сыл кулун тутар 14 күнүгэр өлбүт) Англия физига уонна математига. Аан дойду биир басхан теория чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута.

Кэмбридж университетыгар математика профессора этэ. 2009 сыл алтынньы 1 күнүгэр пенсияҕа тахсыбыта.

Хамсатар нейроннар ыарыыларынан (латеральнай амиотрофиялыыр склероз, Шарко ыарыыта, Лю Гериг ыарыыта) 1960-с сыллартан ыалдьар, ол иһин хамсыыр уонна саҥарар кыаҕа улам мөлтөөн испит. 1985 сыллаахха эппэрээһийэ кэнниттэн отой саҥарбат буолбут. Онтон ыла саҥа таһаарар синтезаторынан туттар. Ыарыыта кэнники күүһүрэн босхоҥ буолбут. Хамсыырыгар колясканан туттар.

Бэйэтэ этэринэн, математика профессора буоларын үрдүнэн, орто оскуоланы бүтэриэҕиттэн математикаҕа ханна да анаан үөрэммэтэх эбит. Университекка учууталлыыр бастакы сылыгар математика учебнигын тиэмэни үөрэтиэн икки нэдиэлэ иннинэ ааҕар эбит.

## Быһаарыылар