# Сүрүн сирэй

Ыстатыйаны саҕалыырга көмөлөһөр **Сирдьит** баар. Сигэтин аллара маннык кинигэ ойуутун таһыгар булуоҥ .

Сахалыы буукубалар браузергар тахсыбат буоллахтарына маны баттаа

 Бикипиэдьийэ — бу элбэх омук тылынан суруллар аһаҕас энциклопедия
Манна ким баҕалаах талбыт ыстатыйатын уларытар эбэтэр саҥа ыстатыйаны суруйар кыахтаах.
Билигин Бикипиэдьийэҕэ **18205** сахалыы, уонна атын 343 омук тылынан өссө 66 мөлүйүөнтэн тахса ыстатыйа баар.

This is Wikipedia in Sakha language | Это раздел Википедии на якутском (саха) языке | Как помочь разделу, если Вы плохо владеете или не владеете языком саха.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Энциклопедия сахалыы ыстатыйалара**
Категорияларынан бөлөхтөөһүн — Алпаабытынан сааһылааһын — Саҥа ыстатыйаны **Сирдьит** көмөтүнэн суруйуу
 |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
| nothumb | **Бикипиэдьийэ туһунан**
Бастаан маны аах — Ыйытыылар (Стол вопросов) — Кэпсэтэр сир — Суруйуу сиэрэ |

 |

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Саргы-дьаалы Сахам тыла,
Айхал-алгыс Сахам тыла,
Уруй олук Сахам тыла,
Кун бэлэҕэ Сахам тыла,
Эйигин мин ыҥырыаҕым,
«Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым.
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа — Сахам тыла!
Саха народнай суруйааччыта
Бүөтүр Тобуруокап |

 |    |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Бырайыак кылгас устуоруйата маннык — бастаан 2006 сыл бүтэһигэр: бу тугуй, тоҕо атын омуктарга баарый, биһиэхэ суоҕуй, — диэн ыйытыылар кэнниттэн: арай?, тоҕо сатаныа суоҕай? — диэн саарабыл кэнниттэн: ээ, чэ холонон көрүөххэ, — диэнтэн тахсыбыт суол.

Кыттар дьон араас идэлээх, араас дойдуга олорор, саастарынан эмиэ тэҥэ суох дьон.
Биһиги санаабытыгар дьон элбэхтик кытыннаҕына, бэрт эбит диэн биһирээтэҕинэ, сүрдээх, кэскиллээх буолар туруктаах бырайыак. Күн-түүн көннөрү дьон көмөтүнэн ис хоһооно да тупса, ыстатыйатын ахсаана да элбии турар. |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Бэс ыйын 29 күнэ**
Бэлиэ күннэр
* Арассыыйаҕа Бартыһааннар уонна подпольщиктар күннэрэ. 2010 сыллаахтан Брянскай уобалас дууматын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. 1941—1945 сс. Аҕа дойду улуу сэриитигэр фашистары утары өстөөх тыылыгар охсуспут дьону кэриэстиллэр.

Түбэлтэлэр
* 1934 — Саха АССР Норуотун хамыһаардарын Сэбиэтин (СНК) «Учууталлар үөрэхтэрин кэтэхтэн үрдэтинэр институттарын тэрийии туһунан» уурааҕа тахсыбыт.
* 1938 — Исидор Бараахап дьыалатыгар доппуруос бастакы боротокуола суруллубут. Олунньу 3 күнүгэр хаайыллыбыт эрээри, архыыпка баар дьыалаҕа ол кэнниттэн 146 хонук иһигэр туох буолбута биллибэт. Бу тухары НКВД хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн устуорук Е. Алексеев суруйар.
* 1958 — Бразилия аан бастаан футболга аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. Билиҥҥи туругунан Бразилия аан дойду чөмпүйэнээттэригэр биэс төгүл бастаабыта, бу курдук көрдөрүүлээх атын дойду суох.
* 1964 — Тэлэбиисэри салайар пульт айыллыбыт.
* 1984 — «Якутуглестрой» кэмбинээт биригэдьииригэр Михаил Михеевкэ Социалистыы Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибит.
* 2007 — АХШ-га Apple хампаанньа бастакы сиэп төлөппүөнэ, iPhone, атыыга тахсыбыт.
* 2012 — Дьокуускай аэропордугар 17,5 тыһ. кв. м. иэннээх саҥа терминал арыллыбыт. Аэропорт комфорт уонна куттал суох буолуутунан "С" кылаастаах ирдэбилгэ хоруйдуур буолбут, оттон дьону аһарыытын кыаҕа чааска 700 пассажирга диэри улааппыт.

Төрөөбүттэр
* 1916 — Пантелеймон Тулааһынап (1949 сылга өлбүт), бэйиэт.
* 1937 — Герман Комраков, композитор, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
* 1946 — Иннокентий Голиков, физикаҕа уонна математикаҕа билим дуоктара, РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 1994-1996 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ миниистирэ, СГУ педагогическай институтугар ректорынан өр сылларга үлэлээбитэ.

Өлбүттэр
* 1934 — Эдуард Пекарскай (25.10.1858 төр.) — лингвист, этнограф, фольклорист, ССРС наукаларын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ (1931). Нуучча географияны чинчийэр уопсастыбатын этнография салаатын сэкиритээрэ, сахалар уонна эбэҥкилэр этнографияларын тустарынан үлэлэр ааптардара, бастакы фундаментальнай саха тылын тылдьытын оҥорбут киһи.
* 1989 — Михаил Стрекаловскай (04.02.1914 төр., Бастакы Өспөх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).
* 1994 — Нуучча тылыгар В. Гаврильева сэһэннэрин, Николай Якутскай "Хараҥаттан сырдыкка" сэһэнин, Анастасия Сыромятникова "Кыыс Хотун" арамаанын тылбаастаабыт Иван Ласков.

Телеграм-ханаалбытыгар суруттаххына биһиги да үөрүөхпүт, бэйэҥ да астыныаҥ ;)
Көрүү

Кыһыл Кириэс былааҕа* Хааһах диэн тугун билиҥҥи киһи сэрэйэр эрэ — кырдьаҕаһы хааһахха укта сылдьан сүбэлэтэр диэни истэ-билэ сылдьабыт.
* Саха маршала диэн уһулуччу байыаннай талаанын иһин норуокка ааттаммыт киһини 1928 сыллаахха моруу гынан, накаастаан өлөрбүттэрэ.
* Дьокуускайга төрөөбүт саха кыыһа Пекин араадьыйатын төрүттэспитэ.
* Саха сиригэр Кыһыл кириэс аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга (ойууга).

Архыып | RSS | Көрүү

**Соторутааҥы ыстатыйаларАаҕыҥ, көннөрүҥ*
Бу күннэрдээҕи уларыйыылар — ким тугу суруйбутун көрүөххэ сөп.
‎Тульчынка
Соб
‎Гринвуд Сээмэтри
‎Проспект Парк (Бруклин)
‎Ван Кортландт Парк
‎Freedom Financ
‎Kalahari Resorts
‎National Amusements
‎Gaikai
Sony Music Publishing
‎Арктика Records
‎Duoraan Records
Сильныця (өрүс)
‎Попов Петр Васильевич
Максимова Татьяна Ивановна
Иванов Петр Николаевич
‎Егорова Любовь Софроновна
Григорьева Екатерина Степановна
Васильева Юлия Николаевна
Афанасьева Зинаида Михайловна
Афанасьева Валентина Петровна
Афанасьев Алексей Никифорович
‎Новикова Галина Васильевна
Егорова Татьяна Константиновна
‎Саввинова Раиса Архиповна
Чойнова Алевтина Николаевна
Филиппов Пантелеймон Павлович
Федорова Елена Петровна
‎Трофимова Зинаида Захаровна
Трофимов Степан Афанасьевич
‎Степанова Венера Егоровна
Федоров Михаил Александрович
Прокопьева Альбина Афанасьевна

Бу саҥа ыстатыйалар, онон өссө чочулла илик буолуохтарын сөп. Алҕастаах буоллахтарына харса суох көннөрүҥ.
* Сахалыы Бикитиэкэҕэ киирэн айымньыларда ааҕыҥ. Саҥа айымньылары угаҥҥыт көмө буолуҥ.

Ыстатыйалар барыта: Алпаабытынан | Категорияларынан | Көрүү

 |      | **Бүгүҥҥү ойуу**

Белок триозофосфат изомеразатын 3D тутулун лента схемата (илиинэн уруһуйдаммыт уонна өҥнөөх, 1981 сыллаахха). бета-нитчатый бочка саһыл стрелкаларынан уонна 8 альфа-спираль хараҥа спираль быһыытынан көрдөрүллэр. Джейн Ричардсон суруйуута.
Белок даннай баанын 1TIM файлыгар баар координаталартан ылыллыбыт: [1]
Көрүү

**Үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйа**
Кыталыктар
**Кыталык** (*Grus leucogeranus*) — сэдэх көтөр, туруйа көрүҥэр киирэр.
1 м 40 см үрдүк кыталык ыйааһына 6 киилэ буолар. Атыырын ыйааһына тыһытынааҕар ыарахан. Кыталык дьүһүнэ кылбаа маҥан, сирэйэ түүтэ суох, уот кыһыл. Атахтара кытархайдар. Кынатын төбөтө харалаах. Кыталык оҕото төбөтө, кэтэҕэ кытархай кугас, атын түүтэ сырдык кугас. Сымыыттан тахсарыгар хараҕа халлаан күөҕэ өҥнөөх, алта ыйыгар араҕас буолар.
Аан дойду кыталыга үс популяциялаах: илиҥҥи, киин уонна арҕаа. Кыталык илиҥҥи популяцията Саха сиригэр Халыма намталыгар сайылыыр, кыстыыр сирэ — Янцзы өрүс орто тардыыта, Кытай соҕуруулуу-илин өттө.
*(өссө…)*
Атын үчүгэй (сэргэммит) ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Бастыҥ ыстатыйаЯков Федорович Санников** (1844—1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Россия үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит. 1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт. 1894 сыллаахха барон Толль Ф.Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Ол өҥөлөрүн иһин икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт (онтон биирин Швеция ыраахтааҕыта Оскар биэрбит).
*(өссө…)*
Бастыҥ ыстатыйалар | Хандьыдааттар | Көрүү

**Көмүөл күүһэ**
Бүгүн бу ыстатыйалары тупсарабыт, тылбаастыыбыт:
* Бастакы хардыылар
* **Ханнык баҕарар Бикипиэдьийэҕэ баар буолуохтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ** — туохтан саҕалыаххытын билбэт буоллаххытына манна киирэн көрүҥ — баҕар бэйэҕитигэр чугас тиэмэни булуоххут. Манна атын тиһик баар.
* Статьи для перевода — манна тылбаастаныахтаах ыстатыйалар испииһэктэрэ бэриллэр.
* Здесь обсуждаем текущие дела по «обустройству» Саха Википедии
* Прессаҕа сахалыы Бикипиэдьийэ туһунан
* Ыйытыылар (Стол вопросов) — манна тугу баҕарар ыйытыаххытын сөп (можете задавать любые вопросы).
* Манна тылбаастаныахтаах тиэрминнэри ырытабыт: баттаа
* Эбэҥки бикипиэдьийэтэ
* Дулгаан бикипиэдьийэтэ
* Тупсарыллыахтаах ыстатыйалар тиһиктэрэ — баҕар сэргиир, билэр-көрөр тиэмэҕит баара буолуо.
* Бикипиэдьийэҕэ уруулуу Биики Домоҕу сэргиэххитин сөп. Онно бэргэн этиилэр, өс хоһоонноро, интервьюлартан, айымньылартан быһа тардыылар бааллар: **Биики Домох** (нууччалыыта Викицитатник)

Амма улууһа — Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдаат
Ыстатыйаны уларытыы киинэ курдук көстүүтэ: Көмө:1-кы уруок
Ыҥырыы
Хаһыаттарга, сурунаалларга, атын да сирдэргэ Бикипиэдьийэни ахтыбыт буоллахтарына биһиги үөрэбит. Тоҕото өйдөнөр — ол аата үлэбит си-дьүгээр хаалбатын, дьоҥҥо туһалааҕын бэлиэтэ. Ити бастакытынан. Иккиһинэн — төһөнөн элбэх киһи билэр да, оччонон элбэх киһи кыттар. Онон күннүккүтүгэр (блогкутугар) кэмиттэн кэмигэр ахтар буолуҥ, элбэх дьоҥҥо туһаайан суруйар дуу этэр дуу буоллаххытына эмиэ бикипиэдьийэни кыбытар буолуҥ. Манна оннук ахтыллыбыт түгэннэр испииһэктэрэ баар.
Көрүү

**Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ**
Cуруйарга сүбэлэр
  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 200 000+ | Ааҥыл (English) · Испаан (Español) · Италия (Italiano) · Ниэмэс (Deutsch) · Нидерлаан (Nederlands) · Поляк (Polski) · Португаал (Português) · Нуучча (Русский) · Француз (Français) · Швед (Svenska) · Дьоппуон (日本語) |
| 100 000+ | Арааб (العربية) · Волапюк (Volapük) · Каталон (Català) · Кытай (中文) · Норвежскай (Norsk) · Румыын (Română) · Туурок (Türkçe) · Украин (Українська) · Фиин (Suomi) · Чех (Čeština) · Эсперанто (Esperanto) |
| 50 000+ | Болгаар (Български) · Мадьаар (Magyar) · Дания (Dansk) · Иврит (עברית) · Индонезия (Bahasa Indonesia) · Кэриэй (한국어) · Литовскай (Lietuvių) · Серб (Српски) · Словаак (Slovenčina) · Словен (Slovenščina) |
| 20 000+ | Баск (Euskara) · Бишнуприя-манипури (ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী) · Босния (Bosanski) · Вьетнам (Tiếng Việt) · Галисийскай (Galego) · Гириэк (Ελληνικά) · Грузиин (ქართული) · Малаай (Bahasa Melayu) · Неварскай (नेपालभाषा) · Норвегия-Нюнорск (Nynorsk) · Персия (فارسی) · Себуан (Sinugboanong) · Таай (ไทย) · Телугу (తెలుగు) · Судургу ааҥыл (Simple English) · Хорваат (Hrvatski) · Эстон (Eesti) |
| Түүр тыллара | Азербайджан • Алтаай • Башкиир • Гагауз • Казаах • Каракалпаак • Харачай-Балкаар • Кыргыыс • Кырыым татаар • Соҕуруу азербайджааннар тыллара • Татаар • Туркмен • Туурак • Узбек • Уйгуур • Чувааш |

**Бары тыллар · Multilingual coordination · Бикипиэдьийэ саҥа тылынан · Саҥа сайдан эрэр салаалары өйөөһүнУруулуу ситимнэрБикитиэкэ* Аһаҕас бибилитиэкэ
* *Биики Тылдьыт* Тылдьыт
* *Бикикинигэ* Учуобунньуктар
* *Биики Домох* Бэргэн этиилэр
* *Биики Сонун* Сонуннар
* *Бикибэрситиэт* Үөрэтэр матырыйааллар
* *Биики Харамай* Биология көрүҥнэрин каталога
* *Медиавики* Биики-хамсатык
* *Биики Тиһик* Билии олоҕо
* *Биики Хааһах* Аудио, видео
* *Биики Айан* Айанньыттарга аналлаах
* *Мета-вики* Түмсүүлэри сүрүннээһин

  |