# 1908

**1908** сыл.

## Туох буолбута

### Тохсунньу

* Тохсунньу 18 — В. К. Арсеньев 1907 сыллааҕы эспэдииссийэтэ — Сихотэ-Алинь иккис эспэдииссийэтэ түмүктэммит.
* Тохсунньу 30 — Кэлин Ииндийэ тулуга суох буолуутун иһин эйэлээхтик турууласпыт Мохандас Карамчанд Ганди Соҕуруу Африкаҕа юриһынан үлэлии сылдьыбыт кэмигэр хаайыыттан эрдэ босхоломмут, ый саҥатыгар суутунан икки ый хаайыыга уурбуттар эбит.

### Олунньу

* Олунньу 8 — Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ Иван Крафт Дьокуускайтан Верхоянскай уонна Халыма уокуруктарын көрө-истэ айаннаабыт. Кини бу айан түмүгүнэн Арассыыйа миниистиригэр Петр Столыпиҥҥа хоту олохтоохторун туһунан улахан оччуот суруйбута.
* Олунньу 12 — Англияҕа оҕо табахтыырын көҥүллүүр киһи ыстырааптанар буолбут.

### Муус устар

* Муус устар 27 күнүттэн алтынньы 31 күнүгэр дылы Лондон куоракка IV Олимпиада ыытыллыбыт.

### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 26 — Чугас Илиҥҥэ (Ближний Восток) бастакы бөдөҥ коммерческэй ньиэптээх сир Персияҕа (билигин Ираан) көстүбүт.

### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 20 — Дьокуускай куорат Дуумата хамыыһыйа тэрийэн уопсастыбаннай баан оннугар судаарыстыбаннай бааны тэрийэр туһунан быһаарыы ылыммыта.

* Бэс ыйын 30 — *Тоҥус метеоритын түһүүтэ* диэн ааттаммыт билигин да ымпыга-чымпыга биллибэт дьикти түбэлтэ буолбут. Сүдү дэлби тэбии түмүгэр Алын Тунгуска үрэххэ 2150 км² сиргэ 80 мөлүйүөн мас сууллубут.

### От ыйа

* От ыйын 1 — SOS алдьархай буолуутун туһунан аан дойду билиммит биллэриитэ буолбут.
* От ыйын 12 — Прагаҕа бастакы Славян сийиэһэ саҕаламмыт.
* От ыйын 13 — Лондоҥҥа IV Олимпиада аһыллыбыт. Аан бастаан дьахталлар кыттыбыттар.
* От ыйын 25 — Дьоппуон хиимигэ Икэда Кикунаэ арыйбыт ас амтанын күүһүрдэр *натрий глутаматын* атыылыыр сыаллаах *Адзиномото* хампаанньа тэриллибит.

### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 15 — Пруссияҕа дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ көҥүллэммит.
* Атырдьах ыйын 17 — «Фантасмагория» диэн бастакы ойуулук Парижка көрдөрүллүбүт.

### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 16 — АХШ-га General Motors хампаанньа төрүттэммит. General Motors 1931 сылтан 2008 сыллаахха диэри аан дойдуга саамай улахан массыына оҥорооччу хампаанньа этэ.

### Сэтинньи

* Сэтинньи 28 — Арассыыйаҕа Амур өрүһүнээҕи флотилия тэриллибит.

### Ахсынньы

* Ахсынньы 2 — Кытай бүтэһик императора Пу И икки сааһыгар бүрүстүөлгэ олорбут.

## Төрөөбүттэр

* Шишлянников Михаил Осипович — Социалистическай Үлэ Геройа, драгер.
* Тохсунньу 9 — Симона де Бовуар — Франция суруйааччыта, бөлүһүөгэ, феминизм идеологиятын төрүттээччитэ.
* Тохсунньу 10 — Роман Поскачин — 1943-1958 сылларга Дьокуускай №2-дээх национальнай орто оскуолатын дириэктэрэ, саха тылын учебниктарын ааптара, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* Тохсунньу 14 — Местников Василий Васильевич (1908 - 1958), ССРС норуот артыыһа.
* Тохсунньу 19 — Романов Никон Семенович, саха маҥнайгы учуонайдартан биирдэстэрэ.
* Тохсунньу 22 — Лев Ландау — сэбиэскэй физик, академик, Нобель бириэмийэтин лауреата (1962).
* Тохсунньу 30 — Тарскай Григорий Семенович, тылбаасчыт уонна библиограф.

### Саас

* Кулун тутар 2 — Охлопков Федор Матвеевич, Сэбиэскэй Союз Геройа.
* Кулун тутар 3 — Эргис Георгий Иустинович — Саха фольклориһа, лингвист, этнограф, философ; филология наукатын хандьыдаата, Саха АССР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
* Кулун тутар 10 — Кривошапкин Герасим Афанасьевич (10.03.1908—1953) — Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт.
* Кулун тутар 14 — Виктор Афанасьевич Саввин (14.03.1908—1978) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа
* Муус устар 3 — Эргис — Гермогенов Георгий Устинович (03.04.1908—09.06. 1968) — филология билимнэрин кандидата
* Муус устар 28 — Оскар Шиндлер (1974 өлб.), ньиэмэс урбаанньыта, сэрии кэмигэр 1200 кэриҥэ дьэбириэйи өлүүттэн быыһаабыт киһи.

* Ыам ыйын 28 — Ян Флеминг (1964 өлб.), Британия суруйааччыта, Джеймс Бонд туһунан айымньылары суруйбут киһи.

### Сайын

* Бэс ыйын 19 — Мельников Павел Иванович — Социалистическай Үлэ Дьоруойа, РСФСР уонна Саха АССР ноуукатын уонна техникатын үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС ноуукатын академиятын чилиэнэ, геолого-минералогическай ноуука дуоктара (өлбүт сыла — 1994).
* Бэс ыйын 21 — Үөһээ Бүлүү Мэйигэр Түүкээн үрэх үрдүгэр аатырбыт тустуук Буучугурас - Василий Степанов төрөөбүтэ. 1937 сыллааха Саха сиригэр хапсаҕайга абсолютнай чөмпүйүөн аатын ылан биллибитэ. Сэриигэ икки атаҕын илдьириттэрэн, дойдутугар кэлэн иһэн аара өлбүтэ.
* Бэс ыйын 22 — норуот үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, педагогика ноуукатын хандьыдаата, доцент Шадрин Панкратий Иванович. (1986 өлб.)
* От ыйын 26 — Сальвадор Альенде — Чиили бэрэсидьиэнэ. 1973 сыллаахха Пиночет салалталаах байыаннай өрө туруу кэмигэр өлбүт.

### Күһүн

* Балаҕан ыйын 2 — Рожков Иван Сергеевич (1908 - 1971), учуонай, геолог, 1957 - 1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
* Балаҕан ыйын 7 — Саха сирин Үөрэҕин наркома (1937-41 сылларга) уонна миниистирэ (1946-50 сс.) Сэмэн Сюльскай төрөөбүт.
* Балаҕан ыйын 8 — Мацкепладзе Кондрат Барнабович (08.09.1908—1981) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Өймөкөөн көмүһү хостуур промышленноһын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

* Балаҕан ыйын 25 — Иван Шаманов (1982 өлб.) — сэрии иннинэ Саха сиригэр аэрофотосъемкаҕа үлэлээбит Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).

* Алтынньы 3 — Окладников Алексей Павлович, археолог.
* Сэтинньи 22 — Николай Якутскай, суруйааччы
* Ахсынньы 21 — Тихонов Виктор Илларионович (21.12.1908—01.07.1977) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* Ахсынньы 27 — Васильев Георгий Митрофанович (27.12.1908—23.09.1981) -- литературовед, кириитик, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин хандьыдаата.

## Өлбүттэр

* Бэс ыйын 21 — Николай Римскай-Корсаков — Арассыыйа композитора.
* Сэтинньи 10 — Яков Фёдорович Санников (06.08.1844—10.11.1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта.