# 1949

**1949** сыл.

## Туох буолбута

### Кулун тутар

* Кулун тутар 15 — В.И. Ленин аатынан Бүтүн Союзтааҕы тыа хаһаайыстыба наукаларын Академиятын бэрэсидьиэнэ Лысенко Т.Д. Саха сирин дэлэгээссийэтин кытта көрсүбүт. Дэлэгээссийэни Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ Протодьяконов В.А. салайбыта.
* Кулун тутар 18 — НАТО үөскээбит.
* Кулун тутар 25 — Эстония, Литва уонна Латвия уонунан тыһыынча олохтоохторун күүс өттүнэн Сибииргэ көһөрүү саҕаламмыт. Коллективизация бытаанын сөбүлээбэккэ И.В. Сталин дьону куттаары маннык быһаарыыны ылбыта.

### Муус устар

* Муус устар 1 — Кытай гражданскай сэриитэ (1927-1949): үс сыл сэрии кэнниттэн Кытай хомуньуус баартыйата Гоминьданы (Кытай омугун баартыйатын) кытта Пекииҥҥэ көрсөн эйэлэһии туһунан кэпсэтэ сатаабыттар.

* Муус устар 4 — Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ (NATO) тэриллибит.

### Ыам ыйа

* Ыам ыйын 5 — Европа Сэбиэтэ тэриллибит.
* Ыам ыйын 5 — Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин быһаарыытынан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникума уонна Холкуостары салайар кадрдар судаарыстыбаннай оскуолалара холбоспуттар

### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 30 — сылгыһыттар Герасим Кривошапкиҥҥа уонна Тимофей Лукиҥҥа Социалистыы Үлэ Дьоруойа аат иҥэриллибит.

### От ыйа

* От ыйын 19 — Лаос Францияттан тутулуга суох буолбут.

### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 7 — Бүлүү өрүскэ Кириэстээх сэлиэнньэ аттыгар *Мохсоҕоллоох* диэн чэйгэ Фанштейн Г.Х. салалталаах геологтар партиялара 20 караттаах маҥнайгы алмааһы булбута. Сезон бүтүөр диэри бу чэйгэ өссө 22 алмаас булуллубута.
* Атырдьах ыйын 11 — Бүлүү партиятын геологтара бастакы алмааһы булбуттарын туһунан сонун тарҕаммыт. Ыйааһына 0,5 г эбит.

* Атырдьах ыйын 20 — Илья Винокуров туруорсуутунан ССРС совминын бэрэстээтэлэ «О мероприятиях по усилению борьбы с туберкулезом в Якутской АССР» диэн Саха сирин дьонун туруктара тупсуутугар улахан суолтаны ылбыт совмин уурааҕар илии баттаабыт.

* Атырдьах ыйын 24 — Хотугу Атлантика сөбүлэҥин тэрилтэтин (НАТО) тэрийэр туһунан докумуон олоххо киирбит.

* Атырдьах ыйын 29 — Сэбиэскэй Сойуус бастакы аатом буомбатын Семипалатинскайдааҕы полигоҥҥа дэлби тэптэрбит.

### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 2 — Югославия ССРС-тыын байҕал уонна салгын сөбүлэҥнэрин тохтоппут.

### Алтынньы

* Алтынньы 1 — Кытайга хомуньуустар гражданскай сэриигэ кыайан Кытай Норуотун Өрөспүүбүлүкэтин олохтообуттар.
* Алтынньы 7 — Сэбиэскэй Сойуус оккупациялыыр зонатыгар Германия Демократическай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибит.

### Ахсынньы

* Ахсынньы 2 — Дьону атыылыыры уонна проституцияны утарар Конвенция ылыныллыбыт.
* Ахсынньы 7 — Кытайга гражданскай сэриигэ кыайтаран эрэр буржуазнай Кытай Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата Нанкинтан Тайвань арыытын киин куоратыгар Тайпэйгэ көспүт.

* Ахсынньы 25 — Хабаровскайга Япония байыаннайдарын сууттааһын саҕаламмыт (ахсынньы 30 күнүгэр диэри буолбута).
* Ахсынньы 27 — Нидерланд Индонезия тутулуга суоҕун билиммит.

## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 1 — Томскай Петр Петрович — суруналыыс, Күлүмнүүр аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, А.П. Илларионов аатынан Ил Түмэн бириэмийэтин лауреата, Усуйаана улууһун Ытык олохтооҕо.
* Тохсунньу 6 — Кистенев Сергей Павлович (06.01.1949—09.03.2003) — история билимин кандидата.
* Тохсунньу 26 — Ирина Абрамова — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумун уус-уран салайааччыта, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ тыа хаһаайыстыбатын туйгуна, СӨ култууратын туйгуна, Усуйаана улууһун Ытык киһитэ.

* Олунньу 20 — Валентина Чусовская, тыйаатыр кириитигэ, искусствовед, РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Ойууунскай бириэмийэтин лауреата, тыйаатыр эстиэтикэтин уонна ускуустуба бөлүһүөпүйэтин чинчийиигэ 5 кинигэ ааптара. Ньурба улууһуттан төрүттээх.

* Кулун тутар 7 — Дмитриев Роман Михайлович — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ
* Муус устар 15 — Эртюков Владимир Иннокентьевич — историческай билим кандидата, Саха Сирин чаҥ үйэтинээҕи историятыгар идэлээх археолог.
* Бэс ыйын 11 — Курилов Николай Николаевич — дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.

* От ыйын 10 — Сунтаар Бүлүүчээнигэр Юрий Степанов — Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын, социальнай сулууспа туйгуна. Талааннаах хирург, Өрөспүүбүлүкэтээҕи Реабилитациялыыр киин дириэктэрэ.

* Атырдьах ыйын 7 — Суруналыыстыкаҕа СӨ бириэмийэтин лауреата, култуура үтүөлээх үлэһитэ Надежда Дмитриева төрөөбүт, «Саха» НКИК эрэдээктэрэ.

* Атырдьах ыйын 8 — Лукина Ангелина Григорьевна, искусствоведение доктора.
* Атырдьах ыйын 15 — Буслаев Юрий Николаевич, тутуу үлэһитэ.
* Атырдьах ыйын 16 — Шейкин Юрий Ильич — аҕыйах ахсааннаах омуктар муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ.
* Атырдьах ыйын 30 — Васильев Герасим Семенович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа,
* Алтынньы 9 — Михайлова Евгения Исаевна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президена.
* Алтынньы 11 — Николаев Анатолий Павлович, Саха театрын артыыҕа, СӨ Үтүөлээх артыыһа.
* Алтынньы 22 — Арсен Венгер — Франция футболиһа уонна тренерэ.

* Балаҕан ыйын 1 — Иннокентий Аммосов — 2002—2008 сс. Чурапчы улууhун баhылыга, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.

* Сэтинньи 6 — Губарев Виктор Николаевич КПРФ Саха сиринээҕи кэмитиэтин салайааччыта
* Сэтинньи 7 — Валерий Петров — мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, 2005-2016 сылларга Медцентр дириэктэрэ.
* Ахсынньы 19 — Охлопкова Полина Петровна - Саха тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ,

## Өлбүттэр

* Тулааһынап Пантелеймон Яковлевич (1916 — 1949), поэт.

* Тохсунньу 6 — Виктор Флеминг — Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ *The Wizard of Oz* (1939) уонна *Gone with the Wind* (1939).

* Бэс ыйын 12 — Винокуров Федор Григорьевич — Даадар (19.02.1911—12.06.1949) — саха поэта.