Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Саҥа Зеландия

| Саҥа ЗеландияNew Zealand *Aotearoa* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:**"God Defend New Zealand" "God Save the King"  |
| Location of New Zealand  |
| **Киин куората** | Уэллиҥтон
 |
| Largest city | Оклэнд |
| Ил тыла | Ааҥл тыла (98%) Маори тыла (4.2%) |
| **Омуктар**  | 78% European/Other 14.6% Maori 9.2% Asian 6.9% Pacific peoples |
| Олохтоохтор ааттара | New Zealander, Kiwi (colloquial) (өссө маны көр: киви)
  |
| Дьаhалтата | Парламент демократията уонна конституция монархията |
|  -  | Head of State | HM Queen Elizabeth II |
|  -  | Governor-General | Anand Satyanand |
|  -  | Prime Minister | John Key |
|  -  | Speaker | Lockwood Smith |
|  -  | Chief Justice | Sian Elias |
| Тутулуга суох буолуу | Холбоhуктаах Хоруоллуктан  |
|  -  | Бастакы парламент | Ыам ыйын 25 1854  |
|  -  | Доминион | Балаҕан ыйын 26 1907  |
|  -  | Уэстминстер уурааҕа | Ахсынньы 11 1931 (ылыныыта сэтинньи 25 1947)  |
|  -  | Конституция аакта 1986 | Атырдьах ыйын 13 1986  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  268,680 km² (75th) 103,738 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 2.1 |
| Олохтоохторо |
|  -  | September 2008 estimate | 4,280,0005 (122nd (2008)) |
|  -  | 2006 census | 4,027,9476  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 15/km² (204th) 39/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $112.703 billion  |
|  -  | Per capita | $26,610  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $128.711 billion  |
|  -  | Per capita | $30,390  |
| **Дьини** (1997) | 36.2 (medium)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.943 (high) (19th) |
| Валюта | New Zealand dollar (`NZD`)  |
| Кэм зоната | NZST9 (UTC+12) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | NZDT (UTC+13) |
|  | (Sep to Apr) |
| Ил домен | .nz10 |
| Телефон кода | +64
 |

**Саҥа Зеландия** (ааҥл. *New Zealand*, Халыып:Lang-mi) диэн Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаатыгар баар арыы дойду. Киин куората диэн Уэллиҥтон эбэтэр Уэллингтон.

Икки улахан арыылартар турар Хоту арыы уонна Соҕуруу арыы, онтон таhынан хас да кыра арыылардаах. Маори омук Саҥа Зеландияны *Aotearoa* диэн ааттыыр, "Уhун үрүҥ былыт сирэ" курдук тылбаастанар.

Саҥа Зеландия Аустралияттан 2000 км ыраах баар. Чугас сирдэринэн буолаллар Саҥа Каледония, Фидьи уонна Тонга. Өр кэм устата атын сирдэртэн туспа сайдыбыт буолан, Саҥа Зеландия фауната атыннаах, көтөрдөр элбэхтэр.

Олохтоохторо сүрүннээн Эуропаттан төрүттээх дьон. Дойду төрүт олохтоохторо маори омук. Онтон таhынан Азия уонна Полинезия омуктара бааллар. Ил баhылыга Элизабета II, кини салалтатын оҥорор генерал-губернатор.

## Саҥа Зеландия бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 25 — Аармыйа күнэ

* Балаҕан ыйын 3 — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр)
* Балаҕан ыйын 26 — Доминион күнэ (1907, Улуу Британияттан тутулуга суох буолуу)
* Сэтинньи 11 — Эйэлэһии күнэ. Аан дойду бастакы сэриитэ бүтүүтүн кытта ситимнээх
* Ахсынньы 26 — Бэлэх күнэ. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн биэрэр.
# Өрүс бассейна

**Өрүс бассейна, өрус тардыыта** — өрүскэ киирэр уу мунньустан түһэр сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Судаан

| Судаан Өрөспүүбүлүкэтэ  جمهورية السودان  *Jumhūriyyat as-Sūdān* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**النصر لنا *Al-Nasr Lana*

= Arabic and English |
| Location of Sudan  |
| **Киин куората** | Хартум
 |
| Largest city | Омдурман |
| Олохтоохтор ааттара | Sudanese
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Президент | Омар ал-Башир |
|  -  | First Vice President | Salva Kiir Mayardit |
|  -  | Second Vice President | Ali Osman Taha |
| Тутулуга суох буолуута |
|  -  | Эгипеттан уонна Холбоhуктаах Хоруоллуктан |  Тохсунньу 1, 1956  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  2,505,813 km² (10th) 967,495 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 6 |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2007 estimate | 39,379,358 (33rd) |
|  -  | 1993 census | 24,940,683  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 14/km² (194th) 36/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $80.508 billion  |
|  -  | Per capita | $2,166  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $46.228 billion  |
|  -  | Per capita | $1,244  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.521 (medium) (148th) |
| Валюта | Судан фунта (`SDG`)  |
| Кэм зоната | East Africa Time (UTC+3) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | not observed (UTC+3) |
| Ил домен | .sd |
| Телефон кода | +249
 |

**Судаан** (араб. السودان ‎al-Sūdān) диэн Африка хотугулуу-илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Эгипеттыын хоту, Кыhыл байҕаллыын хотугулуу-илин, Эритреялыын уонна Этиопиялыын илин, Кениялыын уонна Угандалыын соҕуруулуу-илин, Конго Демократ Республикатыныын уонна Орто Африка Республикатыныын соҕуруулуу-арҕаа, Чадтыын арҕаа уонна Лиибийэлиин хотугулуу-арҕаа.

Судан дьоно былыргы историялаахтар. Сорох периодтарга Эгипет историятыныын холбоhоро. Судаҥҥа уруккуттан омук, итэҕэл уонна экономика төрүөттэриттэн сылтаан дойду хоту (сүрүннээн мусулмаан араб олохтоохтордоох) уонна соҕуруу (араб буолбатах, хара африкан омуктар) өттүлэрин икки ардыларыгар олохтоох сэрии буолар. Онтон сылтаан Дарфур провинцияҕа хуманитар кризис буолбут.

## Судаан бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 1 — (Бруней Бруней, Камерун Камерун, Гаити Гаити эмиэ бэлиэтииллэр) — Тутулуга суох буолуу күнэ.

* Бэс ыйын 30 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ (1989)
* Ахсынньы 23
	+ Оҕо көмүскэлин күнэ
	+ Сильвия ыраахтааҕы төрөөбүт күнэ, Былаах күнэ
# Технология

**Технология** — ньымалары уонна тэриллэри туттуу уонна билии көрүҥнэрин уонна кинилэри нөҥүө айылҕаны салайыы уонна дьайыы туhунан киэҥ өйдөбүл. Грек тылларыттан турар: τέχνη (тэрил) уонна λογία (этии).
# Ааҥллар

| English people |
| --- |
| Бүтүн ахсааннара |
| **90,000,000** worldwide (inc. census figures that permit claiming multiple ancestry) |
| Олорор сирдэрэ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Халыып:ENG | 45.26 million (estimate) |  |
| АХШ АХШ | 27,516,394 a |  |
| Канаада Канаада | 6,570,015 b |  |
| Австралия Австралия | 6,358,880 c |  |
| Саҥа Зеландия Саҥа Зеландия | 44,202 — 281,895 |  |

 |
| Тыллара |
|
English |
| Итэҕэллэрэ |
|
Traditionally Christianity, mostly Anglicanism, but also non-conformists (see History of the Church of England) and also Roman Catholics (see Catholic Emancipation). Agnostics, atheist as well as other religions. (see Religion in England). |
| Footnotes |
| a English American, b English Canadian, c English Australian |

**Ааҥллар** (ааҥл. *Englishmen, English people*) — Аан дойду улахан омуктарыттан биирдэстэрэ, Улуу Британия (Великобритания) сүрүн олохтоохторо. Омук быһыытынан Орто үйэҕэ Улуу Британия арыытыгар ааҥыллар, сакстар, фризтар уонна юттар диэн гермаан биис уустарыттан уонна кинилэр симэлиппит (ассимиляция) кельт омуктартан төрүттэммит. Билигин ааҥылларбыт дэнэр дьон ахсаана 50 мөлүйүөн киһи. Ааҥыл этноһыттан тахсыбыт дьон аан дойдуга (АХШ, Канаада, Австралия уонна САР гражданнара) 110 мөлүйүөн кэриҥэ дьон.

## Быһаарыылар
# Греция

| Грек РеспубликатаΕλληνική Δημοκρατία *Ellīnikí Dimokratía* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**Ελευθερία ή θάνατος *Eleftheria i thanatos*  (transliteration) "Freedom or Death" |
| **Өрөгөй ырыата:**Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν *Ýmnos eis tīn Eleutherían* Hymn to Liberty1 Продолжительность: 46 секунд.0:46  |
| Location of Greece Location of  Греция  (dark green)– on the European continent  (light green & dark grey) – in the European Union  (light green)  —  [Legend] |
| **Киин куората** | Атина
 |
| Largest city | Athens |
| Ил тыла | Грек тыла |
| Олохтоохтор ааттара | Гректар
 |
| Дьаhалтата | Парламент республиката |
|  -  | Президент | Катерина Сакелларопулу |
|  -  | Премьер миниистир | Кириакос Мицотакис |
| Аныгы ил историята |
|  -  | Тутулуга суох буолуу Осман Империятыттан |  Кулун тутар 25 1821  |
|  -  | Билиниллии | Олунньу 3 1830, Лондон протокола  |
|  -  | Билиҥҥи конституцията | 1975, "Үhүс Республика"  |
| ЭУ кыттыыта | Тохсунньу 1 1981 |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  131,990 km² (96th) 50,944 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.8669 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 11,216,708 (74th) |
|  -  | 2001 census | 10,964,020  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 84/km² (88th) 218/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 IMF estimate |
|  -  | Total | $324.891 billion (33rd) |
|  -  | Per capita | $29,146 (28th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 IMF estimate |
|  -  | Total | $313.806 billion (27th) |
|  -  | Per capita | $28,152 (27th) |
| **Дьини** (2000) | 34.32 (low) (35th) |
| **КСИ** (2005) | ▲ 0.926 (high) (24th) |
| Валюта | Эуро (€)3 (`EUR`)  |
| Кэм зоната | EET (UTC+2) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | EEST (UTC+3) |
| Ил домен | .gr4 |
| Телефон кода | +30
 |
| 1 | Өссө Кипр ил ырыата. |
| 2 | UNDP Human Development Report 2007/08. |
| 3 | 2001 с. иннэ, грек драхмата. |
| 4 | .eu домен эмиэ туттуллар, Эуропа Униятын атын дойдуларыныын. |

**Греция** (грек. Ελλάδα ή Ελλάς ή επίσημα Ελληνική Δημοκρατία, Elláda), официаллык **Грек Республиката** (Ελληνική Δημοκρατία, Ellīnikī́ Dīmokratía) диэн Балкан тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Албаниялыын, Македония Республикатыныын уонна Болгариялыын хоту уонна Түркийэлиин илин. Грецияттан илин уонна соҕуруу Эгей байҕала уонна арҕаа Ион байҕал бааллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин бассейныгар элбэх арыылардаах.

Греция Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар сытар. Грецияҕа демократия, арҕаа философия, Олимпия оонньуулара, арҕаа литература уонна историография, политика үөрэҕэ, математика уонна да атын үөрэхтэр үгүс төрүттэрэ уонна сиэрдэрэ, драма, трагедия уонна комедия үөcкээбиттэрэ.

Греция Эуропа Униятын (1981) уонна NATO (1952) кыттыылааҕа. Киин куората Атина; атын сүрүн куораттара: Тессалоники, Патрас, Эраклион, Ларисса, Волос, Иоаннина, Кавала, Родос уонна Серрес.

## Быһаарыылар

* Fortescue, Adrian. [ Greece // *The Catholic Encyclopedia*. Vol. 6. New York: Robert Appleton Company, 1909.

## Өссө маны көр

* Былыргы Греция
* Греция бэлиэ күннэрэ
# Тыл (саҥарар)

**Тыл** диэн дьон икки ардыгар билсии бастыҥ тэрилэ. Тыл саҥа эбэтэр этэр хамсаныы киэнэ буолар. Кыыллар бэйэ бэйэлэрин кытта араас тыастарынан уонна хамсааhыннарынан кэпсэтэллэрин кыыл тыла дииллэр.

Тыл араас категориялара:
киһи тыла (предмет изучения лингвистики):
дьон кэпсэтэр тыла,
дьон бодоруһарыгар анаммыт оҥоһуу тыллар (холобура, волапюк, эсперанто),
жестынан истибэт дьон тыла,
формальнай тыл
көмпүүтэр тыла (например, Алгол, SQL),
кыыл-сүөл тыла
тылы лингвистика үөрэтэр (языкознание).

Тыллар:

* Ааҥл тыла
* Араб тыла
* Гириэк тыла
* Дьэбэриэй тыла
* Испан тыла
* Кытай тыла
* Кэриэй тыла
* Латыын тыла
* Ниэмэс тыла
* Нуучча тыла
* Португаал тыла
* Суаhили
* Эбээн тыла
* Эбэҥки тыла

Биики ыскылаатыгар медиа билэлэр:
Language

## Быһаарыылар
# Коннектикут

**Коннектикут** (Connecticut), АХШ биир штата, Саҥа Англиа биир штата, киин куората - Һартфорд. Улахан куораттара - Бридгепорт, Нью Һайвен, Waterbury, Stamford.

*
*
*