Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alibaba Group

**Alibaba Group**, Кытай саамай улахан интернет маҕаһыына уонна Аан Дойдуга биир улахан. Туспа бэйэтэ венчурнай фондалаах. Сүрүн акционера 25% акциатын Softbank тутар. Алибаба Групп үксүн онлайн-маркетплейстарынан биллэр. Саамай биллэрдэриттэн биирдэһэ Taobao буолар, киин сир сибээскэ аналлаах интернет-маҕаһыын. Tmall диэн бренддээх бородууксуйаны атыылыыр маҕаһыын. Ону тэҥэ, 1688.com диэн оптом атыылыыр маҕаһыын баар. Бу барыта биир ситимнээхтик үлэлиир уонна Аан Дойду үрдүнэн миллиарданан долларынан сыаналаналлар.

## Сигэлэр

* Официальнай саайт
# Шива

Шива статуята Бангалорга
**Шива** (Санскрит: शिव) диэн индуизм биир сүрүн таҥарата уонна Тримурти биир дьүһүнэ. Индуизм шайвизм үгэhигэр үрдүкү Таҥара буолар.
# Дьайнизм

**Дьайнизм** (санскрит जैन) диэн Индияҕа б.э.и. VI үйэҕэ үөскээбит итэҕэл уонна философия үөрэтиитэ. Төрүттээччитэ Маhавира. 6 млн кэриҥэ итэҕэйээччилэрдээх, олортон 3,5 млн Индияҕа.
# Свами Вивекананда

Свами Вивекананда (1893)
**Вивекананда Свами** (1863—1902) — Индия барҕаһыта-гуманист. Рама-кришнаны тутуһааччылар XIX үйэ улуу өйдөөҕүнэн сыаналаабыттара. 40 сыл устата ытыктабылы, баайы-дуолу билбитин таһынан, быста дьадайыыны уонна доҕор-атас таҥнарыытын кытта көрсүбүтэ. Үс сыл устата Индияны сатыы кэриэтэ кэрийбитэ. Кини дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээбит кэпсээнэ кэлин кинигэ буолан суруллубуттара. Аатырбыт Р.Тагор «Индияны билиэххитин баҕардаххытына Вивекананданы ааҕыҥ» диэн мээнэҕэ эппэтэҕэ.

## Ылыллыбыт сирэ

* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
# Шудра

**Шудра** - Индия төрдүс, саамай намыһах үктэлгэ турар ваарната (сороҕор сыыһа *кааста* дииллэр). Бу варнаҕа хара үлэһиттэр киирэллэр. Аан бастаан аарийдар сэриилээн ылбыт омуктара киирэллэр эбит. Упанайаанаҕа кыттар кыахтара суох буолан Веданы үөрэтэр кыахтара суох. Шудралар үөһээ араҥаларыгар сорох сири бас билээччилэр киирэллэр, алын араҥаҕа - тыытыллыбаттар.

## Өссө маны көр

* Брахманнар
* Кшатрийдар
* Вайшьялар

## Быһаарыылар
# Канаада

| Канаада, Kanaada |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:A Mari Usque Ad Mare*  (Latin) "From Sea to Sea" |
| **Өрөгөй ырыата:**"O Canada" **Royal anthem:**"God Save the King" |
| Location of Canada  |
| Location of Canada  |
| **Киин куората** | Оттава
 |
| Largest city | Торонто |
| Ил тыла | Ааҥыл тыла (English), Француз тыла (French) |
| Региональнай тыллар | Inuktitut, Inuinnaqtun, Cree, Dëne Sųłiné, Gwich’in, Inuvialuktun, Slavey, Tłįchǫ Yatiì |
| Олохтоохтор ааттара | Canadian
 |
| Дьаhалтата | Парламент демократията уонна конституция монархията |
|  -  | Monarch | Charles III |
|  -  | Governor General | Mary Simon |
|  -  | Prime Minister | Mark Carney |
| Тэриллиитэ |
|  -  | Британ Хоту Америка аакталара | От ыйын 1, 1867  |
|  -  | Statute of Westminster | Атырдьах ыйын 11, 1931  |
|  -  | Канада аакта | Муус устар 17, 1982  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  9,984,670 km² (2nd) 3,854,085 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 8.92 (891,163 km²/344,080 mi²) |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2026 estimate | **Алҕас: кэтэһиллибэтэх оператор <** (36th) |
|  -  | 2006 census | 31,612,897  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 3.2/km² (219th) 8,3/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $1.269 trillion (13th) |
|  -  | Per capita | $38,613 (12th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $1.436 trillion (9th) |
|  -  | Per capita | $43,674 (14th) |
| **Дьини**  | 32.1 (2005)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.961 (high) (4th) |
| Валюта | Dollar ($) (`CAD`)  |
| Кэм зоната | (UTC−3.5 to −8) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм |  (UTC−2.5 to −7) |
| Ил домен | .ca |
| Телефон кода | +1
 |

**Канаада** диэн Хоту Америка хоту өттүгэр баар дойду. Илин Атлантик океантан арҕаа Чуумпу океаҥҥа уонна хоту Хоту океаҥҥа дылы сытар. Сирин иэнин улаханынан аан дойду иккис дойдута. Соҕуруу уонна хотугулуу-арҕаа АХШ'ыныын кирбиилэhэр. Киин куората - Оттава. Улахан куораттара — Торонто, Монреаль, Ванкувер, Калгари.

## Экономиката

Канаада — Аан Дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдута буолар. Дьон орто хамнаһа олох үрдүк. Экономиката сайдарыгар араас өйдөөх иммиграннар олохсуйа кэлэллэриттэн үксэ сайда турар. Бэйэтэ оҥорон таһаарар табаара эмиэ үрдүк хаачыстыбалаах (Дьоппуон, АХШ, Германия курдук). Аан Дойду экономичэскэй көрдөрүүтүгэр - 9% ылар, ол аата олох үрдүк көрдөрүүгэ киирсэр.Ол аата Арассыыйа сыллааҕы доходуттан Канаада 8,866,567 төгүл элбэх харчыны ылар. Элбэх экпердэр этэллэринэн, Канаада өссө 400 сыл устата стабильно сайда туруо дииллэр (саамай үрдүк көрдөрүү).

## Устуоруйата

## Нэһилиэнньэтэ

Канаада араас омуктартан турар дойду буолар. Канаадаҕа олорор дьоннор бары, омугуттан тутулуга суох бары чопчу үчүгэйдик Канадиан инглиш тылынан саҥараллар. Национализм суох дойдута буолар, онон араас омуктар бары бэйэ бэйэлэрин кытта ыал буолаллар, симэлийии (ассимиляция) күүскэ барар дойдута.

* Канаадаҕа иммиграциа - олохсуйа барыан баҕалаахтарга ыстатыйа

## Эбии маны көр

* Канаада бэлиэ күннэрэ
# Үрүҥ көмүс

Кутуу үрүҥ көмүс
**Үрүҥ көмүс** (химия символа - **Ag**) диэн химия элемена. Химияҕа, үрүҥ көмүс нүөмэрэ 47, переходнай металл. Кини атомарнай массата 107.86 a.m.u. Символа Ag, Латыын тыла *argentum* -үрүҥ көмүс.

## Свойствалара

### Физическай свойствалара

Үрүҥ көмүс сымнаҕас металл. Дьон былыргыттан күндү металл курдук туттара - харчы уонна ювелирнай оҥоһуктары оҥорого туттуллара. Кытаанах буоларыгар сороҕор кыһыл көмүһү эбэтэр атын металлары кытта булкуллан туттуллааччы. Өҥө - халаан күөхтүҥү- маҥан. Сырдыгы көһүнэр. Электрическай уоту олус үчүгэйдик атаарар. Олус имигэс ол иһин араас проводтарга оҥорорго туттуллар. Маньыаталара уонна слитоктары араас сиргэ атыылаһыахха сөп.

### Химическай свойствалара

Үрүҥ көмүс айылҕаҕа
Реактивнай буолбатах, Кислота улахан аҥаарын кытта холбоспот.
# XVII үйэ

|  |
| --- |
| 2 -c тыһыынча сыл
 |
| XV үйэ — XVI үйэ — **XVII үйэ** — XVIII үйэ — XIX үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1590-с
 |  1591
 |  1592
 |  1593
 |  1594
 |  1595
 |  1596
 |  1597
 |  1598
 |  1599
 |  1600
 |
|  |
| 1600-с
 |  1601
 |  1602
 |  1603
 |  1604
 |  1605
 |  1606
 |  1607
 |  1608
 |  1609
 |  1610
 |
| 1610-с
 |  1611
 |  1612
 |  1613
 |  1614
 |  1615
 |  1616
 |  1617
 |  1618
 |  1619
 |  1620
 |
| 1620-с
 |  1621
 |  1622
 |  1623
 |  1624
 |  1625
 |  1626
 |  1627
 |  1628
 |  1629
 |  1630
 |
| 1630-с
 |  1631
 |  1632
 |  1633
 |  1634
 |  1635
 |  1636
 |  1637
 |  1638
 |  1639
 |  1640
 |
| 1640-с
 |  1641
 |  1642
 |  1643
 |  1644
 |  1645
 |  1646
 |  1647
 |  1648
 |  1649
 |  1650
 |
| 1650-с
 |  1651
 |  1652
 |  1653
 |  1654
 |  1655
 |  1656
 |  1657
 |  1658
 |  1659
 |  1660
 |
| 1660-с
 |  1661
 |  1662
 |  1663
 |  1664
 |  1665
 |  1666
 |  1667
 |  1668
 |  1669
 |  1670
 |
| 1670-с
 |  1671
 |  1672
 |  1673
 |  1674
 |  1675
 |  1676
 |  1677
 |  1678
 |  1679
 |  1680
 |
| 1680-с
 |  1681
 |  1682
 |  1683
 |  1684
 |  1685
 |  1686
 |  1687
 |  1688
 |  1689
 |  1690
 |
| 1690-с
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |  1700
 |
|  |
| 1700-с
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |  1710
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

## Сүрүн түбэлтэлэр

## Сүрүн айыылар
# XII үйэ

|  |
| --- |
| 2 -c тыһыынча сыл
 |
| X үйэ — XI үйэ — **XII үйэ** — XIII үйэ — XIV үйэ
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1090-с
 |  1091
 |  1092
 |  1093
 |  1094
 |  1095
 |  1096
 |  1097
 |  1098
 |  1099
 |  1100
 |
|  |
| 1100-с
 |  1101
 |  1102
 |  1103
 |  1104
 |  1105
 |  1106
 |  1107
 |  1108
 |  1109
 |  1110
 |
| 1110-с
 |  1111
 |  1112
 |  1113
 |  1114
 |  1115
 |  1116
 |  1117
 |  1118
 |  1119
 |  1120
 |
| 1120-с
 |  1121
 |  1122
 |  1123
 |  1124
 |  1125
 |  1126
 |  1127
 |  1128
 |  1129
 |  1130
 |
| 1130-с
 |  1131
 |  1132
 |  1133
 |  1134
 |  1135
 |  1136
 |  1137
 |  1138
 |  1139
 |  1140
 |
| 1140-с
 |  1141
 |  1142
 |  1143
 |  1144
 |  1145
 |  1146
 |  1147
 |  1148
 |  1149
 |  1150
 |
| 1150-с
 |  1151
 |  1152
 |  1153
 |  1154
 |  1155
 |  1156
 |  1157
 |  1158
 |  1159
 |  1160
 |
| 1160-с
 |  1161
 |  1162
 |  1163
 |  1164
 |  1165
 |  1166
 |  1167
 |  1168
 |  1169
 |  1170
 |
| 1170-с
 |  1171
 |  1172
 |  1173
 |  1174
 |  1175
 |  1176
 |  1177
 |  1178
 |  1179
 |  1180
 |
| 1180-с
 |  1181
 |  1182
 |  1183
 |  1184
 |  1185
 |  1186
 |  1187
 |  1188
 |  1189
 |  1190
 |
| 1190-с
 |  1191
 |  1192
 |  1193
 |  1194
 |  1195
 |  1196
 |  1197
 |  1198
 |  1199
 |  1200
 |
|  |
| 1200-с
 |  1201
 |  1202
 |  1203
 |  1204
 |  1205
 |  1206
 |  1207
 |  1208
 |  1209
 |  1210
 |

 |
| Хронология таабыла
 |

## Сүрүн түбэлтэлэр

* 1107 — Волга булгаардара Суздаль куораты ылбыттар.
* 1109 — Поляктар уонна гермааннар сэриилэрэ (Генрих V).
* 1113 — Владимир Мономах кинээс буолбут (1113—1125 сс.).
* 1122 — Византия императора Иоанн II Комнин печенегтары кыайбыт.

## Сүрүн айыылар
# Андорра ла Велья

|  |
| --- |
| **Андорра ла Велья** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Flag** |  **Seal** |

 |
|  Андорра ла Велья |
| Координаталара: 42°30′ х. ш. 1°30′ и. д. |
| Дойду
 | Андорра |
| Нэhилиэк
 | Andorra la Vella |
| **Иэнэ** |
|  - Total
  | 30 km² (11,6 sq mi) |
| **Үрдэлэ** | 1023 m (3356 ft) |
| **Олохтоохторо** (2004) |
|  - Total | 22 884 |
|  - Чиҥэ | 762,8/km² (1975,6/sq mi) |
| **Сайт:** www.andorralavella.ad |

**Андорра ла Велья** (*Andorra la Vella*) диэн Андорра киин куората, илин Пиренейдарга, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар. Бу аатынан киин куорат тула баар нэhилиэк эмиэ ааттанар.

Туризм сайдыылаах.
# Паапа

**Паапа**, эбэтэр **Риим паапата** (лат. papa, гир. πάππας) - Риим епискоба, Католик сыаркабын баһылыга.

Урут, чуолаан III-IV үйэлэргэ, христианнар бу тылынан ханнык баҕарар епискобу ааттыыллара. Александрия патриархын православнайдар билигин да итинник ааттыыллар. Ол гынан баран IX үйэттэн саҕалаан үксүн Риим епискобын ааттыыллар.

Католицизм паапаны апостол Бүөтүр нэстилиэнньигинэн ааҕар, сыаркапка үрдүкү былаас быһыытынан көрөр.

## Быһаарыылар
# Стравинскай Игорь Федорович

Стравинскай
**Стравинскай Игорь Федорович** (1882-1971) - нуучча композитора.

Опералары, симфониялары айбыта. «Жар-птица», «Весна священная» диэн балекка аналлаах музыката ордук биллэр.