Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Далай

**Далай** (нууч. *Океан*) — аан дойду туустаах уута уонна гидросфера бастыҥ компонена. Аан дойду далайа (Аан Далай) Сир ньуурун 71% ылар. Далай атмосфераны уонна Сир тас ньуурун литосфераны кытта быстыспат ситимнээх.

Далайы араарыы барыла
Саха тылыгар далай диэн муҥура биллибэт киэҥ, дириҥ ууну (өрүс, күөл, байҕал) ааттыыллар.

Далайы үөрэтэр билими океанология дииллэр; далай фаунатын уонна флоратын далай биологията диэн бмология салаата үөрэтэр.

## Аан Далайы араарыы

Аан Далайы түөрт эбэтэр биэс чааска араараллар. 1937 сылтан 1953 сыллаахха диэри биэс далайы араараллара: Чуумпу, Атлантика, Ииндийэ далайа, Хотугу Муустаах уонна Соҕуруу (эбэтэр Соҕуруу Муустаах) далайдарга. «Соҕуруу Далай» диэн тиэрмин өссө XVIII үйэттэн туттуллар, ол саҕана кини эргинин тиһиктээхтик чинчийиини саҕалаабыттара. Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ бэйэтин бэчээккэ тахсыбыт докумуоннарыгар Соҕуруу далайы Атлантикаттан, Ииндийэ далайыттан уонна Чуумпу далайтан 1937 сыллаахха арааран туспа далай быһыытынан билиммитэ. Төрүөтэ: үс далай соҕуруу өттүгэр кирбиилэрэ чопчу олоҕо суох, ону тэҥэ Антарктиданы кытта чугас уулар бэйэлэрэ туһунан уратылаахтар, ону таһынан Антарктика циркумполяр сүүрээнэ кинилэри ситимниир. Ол эрээри, кэлин Соҕуруу далайы араарартан батыммыттара. 2000 сыллахха Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ биэс далайга араарыыны ылыммыта эрээри, бу быһаарыы ратификацияны ааһа илик, онон билиҥҥи туругунан 4 далай баар диэн ааҕыллар.

| Далай | Иэнэ, млн км² | Сабардама, млн км³ | Орто дириҥэ, м | Уһулуччу дириҥэ, м | Байҕаллара |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Атлантика далай | 91,6 | 329,7 | 3600 | 8742 (жёлоб Пуэрто-Рико) | Балтика, Хотугу, Сир ортотунааҕы байҕал, Хара, Саргасс, Кариб, Адриатика, Азов, Балеар, Иония байҕала, Ирландия байҕала, Мрамор, Тиррен, Эгей; Бискай хомото, Гвинея хомото, Миэксикэ хомото |
| Ииндийэ далайа | 73,556 | 292,1 | 3890 | 7725 (Зондский жёлоб) | Андаман, Аравия байҕала, Кыһыл, Лаккадивское, Тимор; Бенгалия хомото, Австралия Баараҕай хомото, Персия хомото |
| Хотугу Муустаах далай | 14,75 | 18,1 | 1225 | 5527 (Гренландия байҕалыгар) | Норвегия байҕала, Баренц, Үрүҥ, Кара, Лаптевтар байҕаллара, Илин Сибиирдээҕи байҕал, Чукотка байҕала, Гренландия байҕала, Бофорт, Баффин, Линкольн; Гудзон хомото |
| Чуумпу | 169,2 | 710 | 4280 | 11 022 (Марианский жёлоб) | Беринг, Лаамы, Дьоппуон, Илиҥҥи Кытай байҕала, Саһархай байҕал, Соҕуруу Кытай байҕала, Ява, Сулавеси, Сулу, Филиппин, Арафур, Коралл, Фиджи байҕала, Тасман |
| Соҕуруу | 20,327 | 723,7 | 3270 | 8264 (Соҕуруу-Сандвич жёлоб) | Лазарев байҕала, Рисер-Ларсен байҕала, Космонавтар байҕаллара, Море Содружества, Дейвис байҕала, Моусон байҕала, Дюрвиль байҕала, Сомов байҕала, Росс байҕала, Амундсен байҕала, Беллинсгаузен байҕала, Скош байҕала, Уэдделл байҕала |

## Быһаарыылар
# Amazon

Amazon.com, Inc.|  |
| Көрүҥэ |
Аһаҕас |
| Тэриллибитэ |
1994 (1994) |
| Тэрийээччи |
Джефф Безос |
| Штаб-квартира |
Сиэтл, Вашингтон, АХШ |
| Үлэлиир сирэ |
АХШ, Англия, Япония, Германия, Канада |
| Тутаах дьоно |
Джефф Безос (Chairman, President & CEO) |
| Индустрията |
Интернет атыыта, Былыт суота |
| Оҥоһуулара |
A2Z Development, A9.com, Alexa Internet, Amazon.com, Amazon Kindle, Amazon Studios, Amazon Web Services, Audible.com, Endless.com, IMDb, LoveFilm, Zappos.com, Woot |
| Барыhа | ▲ US$ 34.204 млрд (2010) |
| Операционнай барыhа | ▲ US$ Халыып:01.406 billion (2010) |
| Net income | ▲ US$ Халыып:01.152 billion (2010) |
| Бүтүн активтара | ▲ US$ 18.797 billion (2010) |
| Бүтүн хапытаала | ▲ US$ Халыып:06.864 billion (2010) |
| Үлэhиттэрэ |
33,700 (2010) |

**Amazon** - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ, улахан элбэх профильга үлэлиир конгломерат. Конгломерат бизнес империата элбэх атыы эргиэн, һобуоттан уонна мультимедия, IT уонна роботизация, AI эйгэтигэр үлэлиир.

Салалтата - Сиэтл.

Бизнес процестара 63 омук сиригэр үлэлиир, олортон 18 омук сиригэр монополис курдук.

2023 сылтан ыла конгломерат бизнес империатын капитализациата - 2 триллион доллартан таһаарбыта (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 2 триллион доллар).

## Amazon конгломератка киирэр бизнестэр

* Amazon Fulfillment
* Amazon Basics
* Amazon Music
* Amazon Studio
* Amazon Robotics
* Amazon Luna
* Amazon AWS
* Amazon Prime
* Amazon Cinema
* Amazon Theatre
* Kindle
* Whole Foods Market - улахан сетевой гипермаркеттар
* Amazon Go - аныгы супермаркеттар
* Amazon Web - былыт сервиһэ
* Amazon Delivery - аан дойдуга саамай бөдөҥ табаар доставкалыыр
* Amazon Airlines - авиахампаанньата
* Amazon Air Cargo - авиахампаанньата
* Amazon Pharmacy - биир динамично сайда турар аптека
* Amazon Fresh - ас буһарар тэрилтэ (пекарня)
* Amazon Air - эмиэ авиахампаанньата
* Amazon Alexa - IT тэрилтэ уонна AI сайыннарар
* Amazon Games

Уонна да атыттар, уопсайа 70 туспа тэрилтэлэр, Amazon бизнес эйгэҕэ үлэлиир.

## Amazon конгломераты бас билээччилэр

* Amazon бэйэтин бэйэтэ - 70%
* Mitsui Group - 7%
* BlackRock - 5%
* Норвегия пенсионнай фондата - 3%
* Midea - 1%
* Microsoft - 1%
* Berkshire Hathaway - 1%
* Bank of America - 1%
* ICBC - 1%
* АХШ пенсионнай фондата - 5%
* ордубут 5% биржаҕа көҥүл эргийэр

## Быһаарыылар
# Биибилийэ

Гутенберг биибилийэтэ.
**Биибилийэ** диэн иудаизм уонна христианизм сүрүн ытык суруйууларын хомуурунньуктара. Биибилийэ элбэх битиктэртэн турар. Кинилэр Эргэ уонна Саҥа Ыйаахтарга арахсаллар. Эргэ Ыйаах битиктэрэ былыргы иврит тылынан суруллубуттара. Саҥа Ыйаах битиктэрэ былыргы грек тылынан суруллубуттара.