Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Моhандас Карамчанд Ганди

| **Моhандас Карамчанд Ганди** |
| --- |
|  Моhандас Карамчанд Ганди, 1930-c cc. |
| Төрөөбүтэ |
Алтынньы 2, 1869 Порбандар, Британия Индията |
| Өлбүтэ |
Тохсунньу 30, 1948 Саҥа Дели, Индия |
| Омуга |
Индия |
| Атын ааттара |
Маhатма Ганди |
| Үөрэҕэ |
University College London |
| Тугунан биллэр |
Индия тутулуга суох буолуу хамсааhына |
| Политика партията |
Индия ил конгреhа |
| Итэҕэлэ |
Индуизм |
| Кэргэнэ |
Кастурба Ганди |

**Моhандас Карамчанд Ганди** (гудьарати: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (алтынньы 2, 1869 — тохсунньу 30, 1948) диэн Индия тутулуга суох буолуутун хамсааhынын тутаах басхана. Кини сатьяграhа диэн тиранияны күргүөмнээх олохтоох бас бэринимиинэн утарылаhыы философиятын айааччыта. Сатьяграhа Индия тутулуга суох буолуутун туhугар охсуhууга улахан оруоллааҕа уонна аан дойду үрдүнэн олохтоох бырааптар уонна көҥүл иhин хамсааhыннары көҕүлээбитэ. Кини аан дойдуга **Маhатма Ганди** (санскрит: महात्मा — "Улуу кут") диэн ордук биллэр.
# Луизиана

|  |
| --- |
|  **Луизиана штата State of Louisiana *État de Louisiane  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flag of Louisiana | Seal of Louisiana |
| *Хос аата: Bayou State • Child of the Mississippi Creole State • Pelican State • Sportsman's Paradise • Sugar State* |
| *Ыҥырыыта: Union, justice, et confiance Lunyon, justis, et confyans* |
| Map of the United States with Louisiana highlighted |

 |
| **Ил тыл** | **De jure**: Суох **De facto**: Ааҥл уонна француз |
| **Демоним** | Louisianian, Louisianais |
| **Киин куорат** | Батон Руж |
| **Ордук улахан куорат** | Нью Орлеан |
| **Ордук улахан метро зона** | Нью Орлеан метрополитен зоната |
| **Иэнэ** | Ranked 31st in the US |
|  - Бүтүн | 51,885 sq mi (135,382 km²) |
|  - Кэтитэ | 130 miles (210 km) |
|  - Уhуна | 379 miles (610 km) |
|  - Уу % | 16 |
|  - Кэтирээhинэ | 28° 56′ N to 33° 01′ N |
|  - Усталааhына | 88° 49′ W to 94° 03′ W |
| **Олохтоохторо** | Дойдуга 25th миэстэлээх |
|  - Total | 4,410,796 (2008) 4,468,976 (2000) |
|  - Чиҥэ | 102.59/sq mi  (39.61/km²) Дойдуга 24th миэстэлээх |
| **Үрдэлэ** |   |
|  - Ордук үрдүк сир | Driskill Mountain 535 ft  (163 m) |
|  - Орто | 98 ft  (30 m) |
|  - Ордук намыhах сир | Нью Орлеан -8 ft  (-2 m) |
| **Кыттыыта** | April 30, 1812 (18th) |
| **Губернатор** | Bobby Jindal (R) |
| **Лейтенант губернатор** | Mitch Landrieu (D) |
| **Сенатордар** | Mary Landrieu (D) David Vitter (R) |
| **Конгресс делегаттара** | 6 республикан, 1 демократ |
| **Кэм зоната** | Central: UTC-6/-5 |
| **Кылгас аата** | LA US-LA |
| **Уэбсайт** | www.louisiana.gov |

**Луизиана** (ааҥл *State of Louisiana*, француз *État de Louisiane*) диэн АХШ соҕуруу штата. Киин куората Батон Руж уонна ордук улахан куората Нью Орлеан.
# Вануату

| Вануату Республиката Republic of Vanuatu*Ripablik blong Vanuatu*  Халыып:Bi icon *République de Vanuatu*  (фр.) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Long God yumi stanap" (We stand with God) |
| **Өрөгөй ырыата:Yumi, Yumi, Yumi* |
| Location of Vanuatu  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Порт Вила 17°45′S, 168°18′E |
| Ил тыла | Бислама, Ааҥл тыла, Боронсуус тыла |
| Олохтоохтор ааттара | Ni-Vanuatu; Vanuatuan
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Nikenike Vurobaravu |
|  -  | Премьер миниистир | Charlot Salwai |
| Тутулуга суох буолуу | Францияттан уонна Холбоhуктаах Хоруоллуктан  |
|  -  | Күнэ | 30 от ыйа 1980  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  12,189 km² (161st) Халыып:Convert/LoffAoffDoutput number onlySoff sq mi  |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2009 census | 243,304  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 19.7/km² (188th) 51/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $998 million  |
|  -  | Per capita | $4,251  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $573 million  |
|  -  | Per capita | $2,442  |
| **КСИ** (2004) | ▲0.674 (medium) (120th) |
| Валюта | Вануату ватута (`VUV`)  |
| Кэм зоната | UTC+11 (UTC+11) |
| Ил домен | .vu |
| Телефон кода | +678
 |

**Вануату** (*Vanuatu*) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар арыы дойду.

## Вануату бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 15 — Джон Фрум күнэ
* Олунньу 21 — Лини аҕабыыт күнэ. "Вануату тутулуга суох буолуутун аҕата" диэн ааттаннар дойду бастакы премьер-миниистирэ Уолтер Хайде Лини өлбүт күнүгэр бэлиэтэнэр

* От ыйын 24 — Оҕо күнэ
* От ыйын 30 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан уонна Францияттан 1980 сыллаахха)
* Алтынньы 5 — Конституция күнэ
* Сэтинньи 29 — Сомоҕолоһуу күнэ

* Ахсынньы 26 — Ыал күнэ

## Быһаарыылар
# Гималаай хайалара

|  |
| --- |
| Хималайа |
| Range |
|  Эверест хоту өттө  Эверест хоту өттө  |
| Дойдулар | Бутан, Тибет (Кытай), Индия, Непал, Пакистан, Мьянмар, Афганистан |
|  |
| Highest point | Эверест хайа |
|  - elevation | 8848 m (29 029 ft) |
|  |

**Хималайа** (санскр. हिमालय, himālaya IAST, «хаар сирэ», хинди हिमालय, непаал. हिमालय, кыт. 喜馬拉雅山脈) диэн Соҕуруу Азияҕа баар аан дойдуга саамай үрдүк хайа сиhэ. Индия субконтиненын хоту сытар Тибет хаптал хайатыттан араарар.

Сискэ 7300 м үрдүк 30 хайа баар, олор истэригэр Дьомолууҥма. Хималай илинтэн арҕааҥа дылы 2400 м усталаах, иэнэ 595 000 км².

Хайалар тарыҥнарыттан 19 бөдөҥ өрүс саҕаланар, олор истэригэр Инд, Ганг уонна Брахмапутра.

Cho Oyu, Nepal
Perspective view of the Himalayas and Mount Everest as seen from space looking south-south-east from over the Tibetan Plateau.
# Ромео уонна Джульетта

**«Роме́о уонна Джулье́тта»** (ааҥл. *Romeo and Juliet*) — Уильям Шекспир трагедията, английскай тылынан суруллубут, Верона диэн куоракка өстүһэр Монтекки уонна Капулетти уустартан сылдьар бэйэ бэйэлэрин таптыыр эдэр уол уонна кыыс туһунан айымньы.

Бу айымньы 1594-1595 сыллардаахха суруллубут. Бастаан автора 1591 сылтан саҥалаан суруйуохтаах этэ, гынан баран Шекспир суруйарын көһөрбүтүн кэннэ икки сыл курдук буолан биирдэ үлэтэ бүппүтэ.

Кырдьык остуоруйа буолара биллибэт, ол эрээри итальянскай историческай бэлиэлэрэ, ол бэриэмэ олоҕун матыыптара бу Верона куорат тапталга ылларбыт эдэр олохтоохторун туһунан кэпсээн дьиҥнээх буолуон сөп диэн санатар.

Аан дойдуга биллибит айыы, бу матыыптарынан элбэх киинэ, пьеса, балет туруоруллубута. Билигин даҕаны киэҥ биллиилээх уонна элбэх киһи таптаан ааҕар.
# Citigroup

**Citigroup** (*Сити групп*), улахан Аан Дойдутааҕы харчы конгломерата, итинник тэҥ ааттаах араас тэрилтэлэри бас билэр, олор ахсааннарыгар Citibank.

Citigroup харчыта ынырык элбэх, ол иһин салайар салаалара географианан арахсар:

Азиа макрорегиона — Кытай, Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Индия, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Гонконг, Тайвань, Индонезия, Малайзия. Салалтата — Гонконг.

Европа макрорегиона — Германия, Недерланд, Франциа, Казахстан, Швеция, Улуу Британия, Испания, Польша, Финляндиа, Арассыыйа, Кыргызстан, Узбекистан, Таджикистан, Украина, Беларусь, Эстония, Латвиа, Литва, Румыния, Болгария, Турциа, Кипр, Италия, Марокко, Египет, Тунис, Ирландия, Соҕуруу Африка Республиката, Бельгия. Салалтата - Лондон (Улуу Британия).

Америка макрорегиона — АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Боливия, Чили, Уругвай. Салалтата - Нью Йорк (АХШ).
# Хондурас

| *República de Honduras*Хондурас Республиката |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:"Libre, Soberana e Independiente "* |
| **Өрөгөй ырыата:Himno Nacional de Honduras* |
| Location of Honduras  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Тегусигалпа 14°6′N, 87°13′W |
| Ил тыла | Испан тыла |
| **Омуктар**  | 90% метистар 7% америндар 2% харалар 1% үрүҥнэр |
| Олохтоохтор ааттара | Honduran
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Хуан Орландо Эрнандес |
|  -  | Вице президент | Рикардо Альварес |
| Тутулуга суох буолуута |
|  -  | Испанияттан | Балаҕан ыйын 15 1821  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  112,492 km² (102nd) 43,278 sq mi  |
| Олохтоохторо |
|  -  | September 2007 estimate | 7,483,763² (96th) |
|  -  | 2000 census | 6,975,204  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 64/km² (128th) 166/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $32.725 billion  |
|  -  | Per capita | $4,268  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $14.126 billion  |
|  -  | Per capita | $1,842  |
| **Дьини** (2003) | 53.8 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.700 (medium) (115th) |
| Валюта | Lempira (`HNL`)  |
| Кэм зоната | CST (UTC-6) |
| Ил домен | .hn |
| Телефон кода | +504
 |

**Хондурас** (*Honduras*) диэн Орто Америка дойдута. Ил тутулунан демократ республика. Кинилиин кирбиилэhэллэр Гуатемала арҕаа, Эль Салвадор соҕуруулуу арҕаа, Никарагуа соҕуруулуу илин, Чуумпу океан соҕуруу уонна Кариб байҕалыгар киирсэр Хондурас хомото хоту. Иэнэ 110,000 км², олохтоохторун ахсаана 7,500,000. Киин куората Тегусигалпа. Дойду дьонун 80% элбэҕэ дьадаҥы.

## Дойду бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 14 (Эл Салвадор Эл Салвадор, Гаити Гаити, Венесуэла Венесуэла эмиэ бэлиэтииллэр) — Панамерика күнэ

* От ыйын 16 — Инженер күнэ
* Балаҕан ыйын 10 — Оҕо күнэ (ааҥл. *Children's\_Day*)
* Балаҕан ыйын 17 — Учуутал күнэ

* Алтынньы 3 — Морасан күнэ. Франциско Морасан (1792-1842) диэн 1830 - 1839 сс. Киин Америка Федерациятын бэрэсидьиэнэ, бу өрөспүүбүлүкэ 5 туспа судаарыстыбаҕа арахсыбыта
* Алтынньы 12 — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ
* Алтынньы 21 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Сэтинньи 1-2 — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)
# Протестантизм

**Протестантизм** - христианство үс бөдөҥ салааларыттан биирдэстэрэ. XVI үйэҕэ Реформация кэмигэр Европаҕа үөскээбитэ.

Бу тиэрмининэн католицизмтан уонна православиеттан ураты христиан сыаркаптары холбоон ааттыыллар. Мартин Лютер үөрэнээччилэрэ Германияҕа уонна Скандинавияҕа евангелия сыаркапатарын үөскэппиттэрэ, Жан Кальвин уонна У. Цвингли үөрэнээччилэрэ Швейцарияҕа олохтообуттара. Кальвин үөрэннэччитэ Дь. Нокс Шотландияҕа олохтообута. Францияҕа протестааннары гугеноттар диэн ааттаабыттара. Бу дойдуга католиктары кытта былаас былдьаһыытыгар аҕыста гугенот сэриилэрэ буолбуттара.

Англикаан уонна Епископал сыаркаптар Англияҕа төрүттэммиттэрэ. Кинилэр католиктарга ордук чугастар.

Протестаан таҥара дьиэлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылара улахан, ол гынан баран Бииблияны бастакы күөҥҥэ туруоралларынан, киһи тугу оҥорбутунан буолбакка туохха итэҕэйэрэ быыһанарга улахан оруоллаҕын билинэллэринэн бииргэлэр.

XXI үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 350 мөл протестаан баара.

## Өссө маны көр

* Адвентиистар
* Баптиистар
* Квакердар
* Меннонииттар
* Методиистар
# Сенегал

| Сенегал Республиката*République du Senegal* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Un Peuple, Un But, Une Foi" |
| **Өрөгөй ырыата:Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons* |
| Location of Senegal  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Дакар 14°40′N, 17°25′W |
| Ил тыла | Француз тыла |
| Региональнай тыллар | Уолоф тыла |
| Олохтоохтор ааттара | Senegalese
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Abdoulaye Wade |
|  -  | Премьер миниистир | Cheikh Hadjibou Soumaré |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Францияттан | Атырдьах ыйын 20 1960  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  196,723 km² (87th) 76,000 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 2.1 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2005 estimate | 11,658,000 (72nd) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 59/km² (137th) 153/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $20.688 млрд  |
|  -  | Per capita | $1,692  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $11.183 млрд (112nd) |
|  -  | Per capita | $914 (137-с) |
| **Дьини** (1995) | 41.3 (medium)  |
| **КСИ** (2008) | ▲0.502 (medium) (153rd) |
| Валюта | CFA franc (`XOF`)  |
| Кэм зоната | UTC  |
| Ил домен | .sn |
| Телефон кода | +221
 |

**Сенегал** (*le Sénégal*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Сенегалтан Атлантик океан арҕаа баар, Мауритания хоту, Мали илин, Гуинея уонна Гуинея-Биссау соҕуруу. Арҕаа өттүгэр Гамбия диэн кыра дойду баар. Сенегал иэнэ 197000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 11700000. Киин куората Дакар.

## Устуоруйаттан

Португалецтар билиҥҥи Сенегал кытылыгар XV үйэҕэ устан кэлбиттэрэ. Дьобуруопа дойжулара бэйэ-бэйэлэриттэн бу сири былдьаһаллар этэ, ол эрээри кэмниэ кэнэҕэс 1677 сыллаахха бу сири Франция бас билбитэ. Француз миссионердара Сенегалга христианствоны олохтообуттара. 1850-с. сс. дойдуга кулуттааһыны суох гыммыттара.

Сенегал уонна Франция Судаана 1959 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр Мали Федерациятын олохтообуттара. Бу федерация өр кэм тухары Франциялыын кэпсэтэн 1960 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр Францияттан тутулуга суох буолбута. Ол эрээри, федерация ол кэнниттэн икки эрэ ый буолан баран Судаан Өрөспүүбүлүкэтин басханнара аармыйаны мобилизациялаан, омуктар ыккардыларыгар тыҥааһыны үөскэппитэрэ, онтон сылтаан Сенегал федерацияттан тахсан хаалбыта.

Билигин Сенегал тутулуга суох буолуутун Мали Федерацията тэриллибит күнүгэр муус устарга бэлиэтиир (Франция ону билиммит күнүгэр буолбатах).

## Сенегал бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 4  — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1959)
* Атырдьах ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ (тутулуга суох буолууну Франция билиммит күнэ, 1960)
# Арааб тыла

| Арааб тыла العربية *al-‘arabiyyah*  |
| --- |
| **al-‘Arabiyyah** арабтыы суруллуута (Насх бичик): |   |
| Саҥарыы: | /alˌʕaraˈbijja/ |
| Дойдулар: |
27 states
  Algeria  Bahrain  Chad  Comoros  Djibouti  Egypt  Eritrea  Iraq  Jordan  Kuwait  Lebanon  Libya  Mauritania  Morocco  Oman  Palestine  Qatar  Saudi Arabia  Somalia  Somaliland  Sudan  Syria  Tunisia  United Arab Emirates  Western Sahara  Yemen

**International Organizations**
 Халыып:Country data African Union Халыып:Country data Arab League Халыып:Country data Organisation of Islamic Cooperation  United Nations
 |
| Total speakers: | 186 уонна 422 млн икки ардынан киhи төрөөбүт тыла, 246 млн иккис тыла.  |
| Ranking: | 2 |
| Тыл системата: | Afro-Asiatic  Семит   Арҕаа семит    Орто семит     **Арааб тыла**  |
| Суруга: | Араб алпабыыта, Сирия алпабыыта (Гаршуни), Бенгали бичигэ   |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | 25 дойду ил тыла |
| Салайыллар: | Сирия: Arab Academy of Damascus (ордук былыргы)
Эгипет: Academy of the Arabic Language in Cairo
Ирак: Iraqi Science Academy
Судан: Academy of the Arabic Language in Khartum
Марокко: Academy of the Arabic Language in Rabat (the most active)
Иордания: Jordan Academy of Arabic
Лиибийэ: Academy of the Arabic Language in Jamahiriya
Тунис: Beit Al-Hikma Foundation
Исраил: Academy of the Arabic Language |
| Language codes |
| ISO 639-1: | ar |
| ISO 639-2: | ara |
| ISO 639-3: | ara – Arabic (generic) *(see varieties of Arabic for the individual codes)* |
| Glottolog: | arab1395  |
| Map of the Arabic-speaking worldАраб тыллаах дойдулар хаарталара. |
|

**Арааб тыла** диэн семит тылларыттан биирдэстэрэ. Аныгы арааб тыла 27 хос тылларга арахсар.

Арааб тыла Ислам дойдуларын тылларыгар улаханнык дьайбыта. Орто үйэлэргэ Эуропа тылларыгар дьайбыта, сүрүннээн үөрэх, математика уонна философия эйгэлэригэр. Ол иhин үгүс Эуропа тылларыгар арабтыыттан киириилэр элбэхтэр.

Арааб тыла бэйэтэ былыр былыргыттан атын тыллартан дьайыылаах, бастатан туран гириэктииттэн, перстыыттан уонна санскриттан. Аныгы арааб тылыгар Эуропа тылларыттан элбэх киирии баар.

Арааб каллиграфиятынан суруллубут тиэкис холобура.
## Быһаарыылар
# Сурунаал

**Сурунаал** (фр. journal — дневник, күннүк, фр. jour — күн) — кэмиттэн кэмигэр элбэх экземплярынан биллэрэр-иһитиннэрэр соруктаах тахсар бэчээттэнэр кумааҕы тэтэрээт.

## Сурунааллар көрүҥнэрэ

Сурунааллар эмиэ хаһыаттар курдук маннык бөлөхтөргө арахсаллар:

* тахсарынан — күн аайы тахсар сурунааллар суохтар, нэдиэлэнэн уонна ыйынан, икки ыйга биирдэ эбэтэр өссө арыт тахсар сурунааллар;
* формаатынан;
* тиэмэтинэн;
* билиини биэрэр истиилинэн.