Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ынах

| ?Ынах |
| --- |
|  |
| Билим классификацията |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Саарыстыба: | Харамайдар |
| Кэлим: | Хордалыктар |
| Кылаас: | Кыыллар |
| Аймах: | Artiodactyla |
| Кэргэн: | Bovidae |
| Подсемейство: | Bovinae |
| Уус: | *Bos* |
| Көрүҥ: | B. taurus |

 |
|  Латыынныы аата |
| Аан дойдуга биллэр аата ыйыллыбатах Вы можете помочь проекту, поставив **latin=название** внутри шаблона taxobox в тексте статьи |
|

| Халыып:Taxobox ITIS

 |
| --- |

 |

Саха ынаҕа. Орто Дойду зоопаркаҕа. 2012 сыл, от ыйа
**Сүөһү** (лат. *Bos taurus taurus*) диэн туйахтаах дьиэ кыыла. *Bovinae* субыалыгар киирэр. Тыhыта **ынах**, атыыра **оҕус**. Тыа хаhаайыстыбатыгар улахан суолталаах. Сүөһүттэн эт, үүт, тирии ылыллар. Тыа хаhаайыстыбатын үлэлэригэр тардар күүс (көлө сүөһү). Аан дойдуга 1.3 млрд сүөһү баар. Индияҕа ынах ытык кыыл, ол иhин өлөрүллүбэт.

## Өссө маны көр

* Саха ынаҕа
# Атыылаhар кыах паритета

Аан дойду иллэрин Брутто ис оҥоhуктарын (БИО) Атыылаhар кыахтарын паритеттара (АКП), 2003.
**Атыылаhар кыах паритета** (**АКП**) диэн икки валюта атыылаhар кыахтарын тэҥнииргэ туттуллар теория. Бу теорияны 1920 с. Густав Кассель айбыта, биир сыана сиэригэр олохтонор.
# Хайа

Дамаванд хайа, Иран
**Хайа** диэн киэҥ өйдобүлэ Сир ньуурун көрүҥэ, туhааннаах иэҥҥэ аттынааҕы сир ньууруттан үрдүк баар уонна чыпчааллаах.
Уустук өйдөбүллэрэ: 1) үрдүк буор эбэтэр таас арҕас; 2) очуос таас, турук таас; 3) сис таас; 4) үрдүк туруору эниэ.

Хайалар Азия иэнин 64%, Хоту Америка 36%, Эуропа 25%, Соҕуруу Америка 22%, Аустралия 17% уонна Африка 3%. Cир бүтүн ньуурун 24% хайалаах сирдэр, дьон 10% хайалаах сирдэргэ олорор. Аан дойду үгүс өрүстэрин бастара хайаларга бааллар.

Т.к.: кая, гая, хая (түүр.) — таас хайа, очуос; кая (турок., болг.), коя (узб.) — таас хая; кая (перс, түүр. киирии) — таас хайа, очуос, хайа эниэтэ, томтор.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
# Сьерра Леоне

| Сьерра Леоне Өрөспүүбүлүкэтэ Republic of Sierra Leone |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Unity, Freedom, Justice" |
| **Өрөгөй ырыата:High We Exalt Thee, Realm of the Free* |
| Location of Sierra Leone  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Фритаун (1,070,200) 8°31′N, 13°15′W |
| Ил тыла | Ааҥл тыла, крио |
| Олохтоохтор ааттара | Sierra Leonean
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Президент | Ernest Bai Koroma |
|  -  | Вице президент | Samuel Sam-Sumana |
| Тутулуга суох буолуу |
|  -  | Холбоhуктаах Хоруоллуктан | Муус устар 27, 1961  |
|  -  | Республика тэриллиитэ | Муус устар 17, 1971  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  71,740 km² (119thhnv) 27,699 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 1.1 |
| Олохтоохторо |
|  -  |  estimate | 6,294,774 (103rd1) |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 83/km² (114th1) 199/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $3.974 billion  |
|  -  | Per capita | $692  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $1.665 billion  |
|  -  | Per capita | $290  |
| **Дьини** (2003) | 62.9 (high)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.336 (low) (177th) |
| Валюта | Леоне (`SLL`)  |
| Кэм зоната | GMT (UTC+0) |
| Ил домен | .sl |
| Телефон кода | +232
 |
| 1 Rank based on 2007 figures. |

**Сьерра Леоне** (ааҥл. *Sierra Leone*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Гуинеялыын хотугулуу-илин, Либериялыын соҕуруулуу-илин уонна Атлантик океанныын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 71,740 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,296,803. Дойду тропик климаттаах, айылҕата диэн саванна уонна ардахтаах тыалар. Киин уонна ордук улахан куорат Фритаун. Иккис улахан куорат Бо. Атын сүрүн 100,000 тахса олохтоохтордоох куораттар Кенема, Койду уонна Макени.

## Сьерра Леоне бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 19 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (1971)
* Муус устар 20 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Муус устар 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1961)
# IBM

**Ай-Би-Эм** (ааҥл. *IBM, International Business Machines*, Интернешнл бизнес машинс) — АХШ электроннай корпорацията, көмпүүтэри уонна бырагырааммалары оҥорор аан дойду саамай бөдөҥ хампаанньаларыттан биирдэстэрэ, аан дойду информационнай ситимнэрин провайдера. Штаб-квартирата Армонке куоракка баар (Нью-Йорк штаат).

Тэрилтэ 1911 сыллаахха тэриллибит, билиҥҥи аатын 1924 сылтан сүгэр. 1950-с сыллар ортолоруттан IBM көмпүүтэр эйгэтигэр бастакы балаһыанньаны ылбыта. 1981 сыллаахха бастакы персонаал көмпүүтэрин айбыта. 1980-с сыллар ортолоругар IBM аан дойду электроннай-ааҕар массыыналырн 60% оҥорон таһаарар этэ.

XIX үйэ бүтүүтүгэр ниэмэс иммиграна Герман Холлерит АХШ Биэрэпиһин бюротугар үлэлии сылдьан статиистика учуотун дьөлөҕөстөрдөөх каарточкаларын көмөтүнэн ыытарга этии киллэрбитэ. Кини айбыт электрическэй массыыната табыллан үлэлээбитэ, онон 1896 сыллаахха Холлерит Tabulating Machine Co диэн тэрилтэни арыйбыта.

1911 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр икки атын фирманы кытта силлэһэн Computing Tabulating Recording (CTR) диэн ааттаммыта. Сотору кэминэн Вашингтон, Детройт, Торонто уонна Дейтон куораттарга кини филиаллара аһыллыбыттара.

1914 сыллаахха CTR генеральнай менеджерынан Томас Уотсон-старший буолбут, бу киһи хампаанньа 1920-1940-с сайдыытын кытта ыкса ситимнээх. 1919 сылга году тэрилтэ оборуота 2 мөл. дуолларга тэҥнэспит. CTR массыыналара Европаҕа, Соҕуруу Америкаҕа, Азияҕа уонна Австралияҕа атыыланар буолан, 1924 сыллаахха CTR аатын International Business Machines (IBM) диэҥнэ уларыппыта, ол аата «Аан дойдутааҕы бизнес-массыналар».
# DNS

**DNS** (ааҥл. *Domain Name System*) диэн Интернекка баар көмпүүтэр, сервис эбэтэр хайа баҕар атын ресурс наардыыр аат системата. Интернет куйаарыгар холбонор девайс домен ааттаах. DNS ол ааты IP аадырыска утаарар. Холобур, *www.example.com* аат *208.77.188.166* диэн аадырыстаах.
# Людвиг ван Бетховен

Джозеф Карл Стейлер 1820 сыллахха суруйбут мэтириэтэ
Илии баттааһына
**Людвиг ван Бетховен** (ниэм. *Ludwig van Beethoven*; 1770—1827) — ниэмэс композитора, дирижер, пианист. Бары жанрга үлэлиир аан дойду биир саамай аатырыт мусукаана. Классическай муусуканы пианоҕа, оркестрга уонна араас инструменнарга суруйбута.
Ордук биллэр үлэлэрэ үһүс (*Эроика*), бэһис, алтыс (*Пастораль*) уонна тохсус (*Хораль*) Симфониялара, ахсыс (*Патетикалаах*) уонна уон төрдүс (*Ый уота*) пиано сонталара, кэнники олоҕор айбыт икки пиано кэнсиэрдэрэ, "Фиделио" операта уонна "К Элизе" пиано ырыата. Эдэр эрдэҕинэ талааннаах пианоҕо ооннььооччу эбит. Венаҕа биллэр дьон быыһыгар олус биллэр эбит.

1801 сыллаахха дьүлэй буолара саҕаламмыт. Дьүлэйэ олус куһаҕан буолбут, уонна 1817 сыллахха толору дьүлэй буолбут. Кэнсиэрдэргэ ооннььообот да буоллар, ырыалары айарын салҕаабыт. Ол бириэмэҕэ чулуу үлэлэрин айбыт. Классика композитордарыттан биир чулуу композиторынан ааҕыллар.
1792 сыллаахха Венаҕа көһөн баран онно олоҕун тухары олорбут. Кэргэн ылбатах.
# MasterCard

MasterCard Incorporated|  |
| Көрүҥэ |
Аһаҕас |
| Тэриллибитэ |
1966 (1966) |
| Штаб-квартира | MasterCard International глобальнай штаб-квартирата Нью-Йорк, New York, АХШ |
| Үлэлиир сирэ |
Аан дойду |
| Тутаах дьоно |
Адьай Банда (Президент& CEO) Ричард Хэйсорнвэйт (Chairman) |
| Индустрията |
Финансовай өҥөлөр |
| Оҥоһуулара |
кредитнай каарталар, төлөөһүн системата |
| Барыhа | ▲ US$ 5.539 billion (2010) |
| Операционнай барыhа | ▲ US$ 2.757 billion (2010) |
| Net income | ▲ US$ 1.846 billion (2010) |
| Бүтүн активтара | ▲ US$ 8.837 billion (2010) |
| Бүтүн хапытаала | ▲ US$ 5.216 billion (2010) |
| Үлэhиттэрэ |
5,600 (2010) |
| Уэбсайта |
MasterCard.com |

**Mastercard Incorporated** (Халыып:New York Stock Exchange) or **MasterCard Worldwide** — АХШ мультинациональнай корпорацията, штаб-картирата Нью-Йоркка баар. Аан дойду үрдүнэн маҥнайгы үлэтэ - атыыһыттар бааннарын уонна кредитнай картаны таһаарбыт бааннары төлөбүрүн оҥорор. Акциялара ырыынакка 2006 сылга тахсыбыта. 1996 сыллахха Калифорнияҕа икки антреперердар: Реймонд Таненхаус уонна Стэнли Беновитц арыйбыттар.

MasterCard, урукку аата Master Charge диэн эбит, хас даҕаны Калифорния бааннарынан БанкАмикард (кэнники VISA) конкурена курдук оҥоһуллубут.

## Быһаарыылар
# Хахпаһыт

**Хахпаһыт** (нууч. *вратарь*) эбэтэр **голкипер** (ааҥл. *goalkeeper*) диэн бэйэтин хахпатыгар гол киллэртэрбэт сүрүн сыаллаах футболист. Хахпаһыт пенальти сиригэр мээчиги илиитинэн тутара көҥүллэнэр.
# Бокс

|  |
| --- |
|  |
| Бокс |
|  Бокс матча: Рикардо Домингес утары Рафаэль Ортис |
| **Атын аата** | Ааҥл бокса, Америка бокса, Арҕаа бокс |
| **Фокус** | Саайыы |
| **Үөскээбит дойдута** | Былыргы Греция (антик), Ааҥл Сирэ (аныгы) |
| **Айааччы** | Биллибэт |
| **Төрүтэ** | Баҕар панкратион |
| **Олимпия спорда** | 688 б.э.и. |

**Бокс** (**бөҕө хапсаҕай**) диэн спорт көрүҥэ, икки утарылаhааччы сутуруктарынан саайсаллар. Аныгы бокс сиэрдэринэн боксёрдар ыйааhыннара тэҥ буолуохтаах, киирсиини көрөр киhи (рефери), киирсии 1-3 мүн. кэрдиистэргэ (раунд) арахсар. Охтон баран 10 сөк. устата турбатах боксёр кыаттарар (нокаут), рефери санаатынан, улаханнык эчэйбит боксёр киирсииттэн туоратыллар (техник нокаут). Бэриллибит рауннар устата биир да боксёр нокауттамматаҕына эбэтэр киирсииттэн туораабатаҕына, сууттааччылар харах ааҕан кыайыылааҕы быhаараллар.