Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аал сырыыта

**Аал сырыыта**. Уу транспора сылдьар кыахтаах өрүстэр, күөллэр, каналлар.

Сүрүн тэрилинэн буолаллар ааллар: катердар, борохуоттар, баржалар.

Мэлдьи сырыылах буолуон сөп эбэтэр сезонунан (сайын, халаан уу кэмигэр).

Туһаныллар акваториялар тииптэринэн Н.:

* Өрүс транспорда (күөллэринэн өрүс транспорыгар, ордук улахан күөллэртэн ураты — Каспийскай муора курдук улахан күөллэртэн ураты));
* Муора транспорда.

Муора дьүүлэ муора суднолара муоралаах буолуохтаахтар, ол аата кини аймалҕана суох урусхалланыа, долгуйуо суохтаах; муора дьүүлэ муора суднолара ордук.

Таһаҕаһы тиэйиигэ уонна таһыыга портар (муора уонна өрүс) сулууспалыыллар; пассажирдары муора уонна өрүс вокзалларын туталлар.

Уу транспорда үрдүк таһаҕастаах уонна олус намыһах себестоимоһынан уратылаах, ону таһынан ханнык баҕарар улахан габариттаах таһаҕаһы таһар кыаҕы биэрэр. Салгыы уу транспорда, манна континеннар, арыылар икки ардыларыгар, ону тэҥэ мөлтөх оройуоннарга тиэйии кыаллыбат суол. Уу транспорын биир дьоһун суолтатынан паромнар буолаллар.

Уу транспорын сырыытын түргэнэ намыһах, онон билигин пассажирдары таһыыга туһата суох. Ол оннугар туристарга, уопсайынан көхтөөх сынньаланы сөбүлүүр дьоҥҥо олус биллэр. Улахан туристическай суднолар, араас катералар, яхталар уонна оҥочолор туһаныллаллар.

Уу транспорын ураты көрүҥэ-буер-уу ньуурун үрдүнэн хаҥкынан тыал күүһүн аннынан сыҕарытар.

## Быһаарыылар
# 1825

## Туох буолбута

### Тохсунньу

* Тохсунньу 18 — Москубаҕа үөрүүлээх быһыыга-майгыга Большой тыйаатыр саҥа дьиэтэ аһыллыбыт.
* Тохсунньу 27 — АХШ Кэнгириэһэ *Индеец сирин* олохтообут (билиҥҥи Оклаhома штаатын сиригэр). Ол сиргэ АХШ илиҥҥи өттүгэр олохтоох индеецтэри күүс өттүнэн көһөрбүттэрэ. Кинилэр айаннара «харах уутун ыллыга» диэн ааттаммыта. *Индеец сирин* үрүҥ тириилээх дьон тыытыа суохтаах диэн буолбута, ол эрээри 1890 сыллаахха онно Оклаhома штата тэриллибитэ уонна сири үрүҥ дьоҥҥо үллэрбиттэрэ.

### Олунньу

* Олунньу 12 — Крик биис уустара Джорджиятааҕы бүтэһик сирдэрин Индиан-Спрингс сөбүлэҥин түһэрсэн АХШ бырабыыталыстыбатыгар туран биэрбиттэр уонна арҕаа сирдэргэ (билиҥҥи Оклахома штаата) көспүттэр.
* Олунньу 28 — Арассыыйа уонна Улуу Британия Хотугу Америкатааҕы сирдэрин быысаһыытын чопчулуур туһунан конвенция түһэрсибиттэр.

### Ахсынньы

* Ахсынньы 26 — Николай І ыраахтааҕы бөрүстүөлгэ олорбут, Петербуурга бирисээгэ биэрии кэмигэр декабристар өрө туруулара буолбут.
* Ахсынньы 27 с. ахсынньы 27 күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Саха уобалаһыгар Николай Мягков начаалынньыгынан анаммыт. Бу киһи саха тойотторун кытта өйдөһөн үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар элбэх үтүөнү оҥорбута.
* Ахсынньы 31 — Өрө турбут Черниговскай полка саллааттарын иннигэр С. И. Муравьёв-Апостол уонна М. П. Бестужев-Рюмин «Православнай катехизис» диэн ааттаммыт ыраахтааҕыны, крепостной быраабы уонна саллаакка күүһүнэн ылыыны утарар прокламациялара ааҕыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

* Балаҕан ыйын 4 — Маак Ричард Карлович (Richard Maack), натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог.

## Өлбүттэр