Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Конго Өрөспүүбүлүкэтэ

Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтин кытта булкуйума.

| Конго Өрөспүүбүлүкэтэ*République du Congo* *Repubilika ya Kongo* |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
| **Ыҥырыыта:**Unité, Travail, Progrès |
| **Өрөгөй ырыата:**La Congolaise  |
| Location of the Republic of the Congo  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Браззавиль 4°14′S, 15°14′E |
| Ил тыла | Француз тыла |
| Региональнай тыллар | Kongo/Kituba, Lingala |
| Олохтоохтор ааттара | Congolese
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Бэрэсидьиэн | Denis Sassou Nguesso |
|  -  | Премьер миниистир | Isidore Mvouba |
| Тутулуга суох буолуу | Францияттан  |
|  -  | Даатата | Атырдьах ыйын 15, 1960  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  342,000 km² (64th) 132,047 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 3.3 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2005 estimate | 3 999 000 (128-с) |
|  -  |  census | n/a  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 12/km² (204th) 31/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $13.240 billion  |
|  -  | Per capita | $3 732  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $7 657 миллиард  |
|  -  | Per capita | $2 158  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.619 (medium) (130-с) |
| Валюта | Central African CFA franc (`XAF`)  |
| Кэм зоната | WAT  |
| Ил домен | .cg |
| Телефон кода | +242
 |

**Конго Өрөспүүбүлүкэтэ** (фр. République du Congo; конго: *Repubilika ya Kongo*; лингала: *Republiki ya Kongó*) диэн Орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Габоннуун, Камеруннуун, Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын, Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын, Кабинда диэн Ангола эксклавыныын уонна Гуинея хомотунуун.

Өрөспүүбүлүкэ уруккута Франция колонията. 1960 тутулуга суох буолбута.

## Конго Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 22 — Аармыйа күнэ
* Бэс ыйын 24 — Балык күнэ
* От ыйын 31 — Өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыт күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Францияттан 1960 сыллаахха
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
# Реформация

**Реформация** (ниэм. *(die) Reformation*, ааҥл. *(the) Reformation*) — протестааннар XVI үйэҕэ туспа таҥара дьиэтэ (сыаркап) төрүттээн католицизмтан арахсыылара.

1517 с. Мартин Лютер 95 тезиһын Виттенберг таҥаратын дьиэтин ааныгар ыйаабытыттан саҕаланар диэн ааҕыллар. Сотору кэминэн Хотугу Европаҕа протестантизм баһыйар итэҕэл буолбута. Испания уонна Италия эрэ католик дойдуларынан хаалбыттара.
# Баскилар дойдулара

**Баскилар дойдулара**, эбэтэр **Баскония**, **Эускади** (баск. Euskadi, нууч. *Страна Басков*, исп. País Vasco) — былыргыттан баски омук олорбут сирэ, Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр тайаан сытар.

## Бэлиэ күннэр

* Алтынньы 25 күнүгэр Баскония (Эускади) күнэ бэлиэтэнэр.
# Ангола

| Ангола Өрөспүүбүлүкэтэ*República de Angola* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:Angola Avante!* |
| Location of Angola  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Луанда 8°50′S, 13°20′E |
| Ил тыла | Португал тыла |
| Региональнай тыллар | Конго, чокуэ, соҕуруу мбунду (умбунду), хоту мбунду (кимбунду). |
| Олохтоохтор ааттара | Angolan
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | José Eduardo dos Santos |
|  -  | Премьер миниистир | Paulo Kassoma |
| Тутулуга суох буолуу | Португалияттан  |
|  -  | Даатата | Сэтинньи 11, 1975  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  1 246 700 km² (23rd) 481 354 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | negligible |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2007 estimate | 16,941,000 (59th) |
|  -  | 2014 census | 25,789,024  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 21/km² (199th) 34/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $108.293 billion  |
|  -  | Per capita | $6,443.101 (IMF)  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $95.953billion  |
|  -  | Per capita | $5,708.889 (IMF)  |
| **КСИ** (2007) | ▲0.446 (low) (162nd) |
| Валюта | Kwanza (`AOA`)  |
| Кэм зоната | WAT (UTC+1) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed* (UTC+1) |
| Ил домен | .ao |
| Телефон кода | +244
 |

**Ангола** (*Angola*) диэн соҕуруулуу-орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Намибиялыын соҕуруу, Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын хоту уонна Замбиялыын илин. Атлантик океан арҕаа баар. Кабинда диэн эксклав провинцията Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын кирбиилэhэр. Ангола XVI үйэттэн ыла 1975 дылы Португалия байҕал уҥуордааҕы сирэ этэ. Африка Саhаараттан соҕурууҥҥу дойдуларыттан иккис нефть уонна алмаас хостооччу, ол гынан баран олохтоохторо континеҥҥа ордук дьадаҥыларга киирсэллэр.

## Ангола бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 4 — Холуонньа кэмигэр олохторун толук уурбут дьон күнэ

* Олунньу 4 — Сэбилэниилээх утарсыы күнэ. 1961 сыллаахха тутулуга суох буолуу иһин охсуһуу саҕаланыытын бэлиэтииллэр

* Кулун тутар 27 — Кыайыы күнэ
* Муус устар 4 — Эйэ күнэ
* Муус устар 14 — Ыччат күнэ
* Атырдьах ыйын 1 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 17 — Дьоруойдар күннэрэ
* Сэтинньи 11 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан 1975 сыллаахха)
# Эрдоган Реджеп Тайип

|  |
| --- |
| Эрдоган Реджеп Тайип |
|
 |
|

---

12-с Туркийэ президенэ |
| **Incumbent** |
| **Assumed office** Атырдьах ыйын 8 2014 |
| Deputy | Чевдет Йылмаз |
| Кини иннинэ | Абдулла Гүль |
|

---

 |
| Төрөөбүтэ | Олунньу 26 1954 (1954-02-26) Гүнэйсу, Ризэ, Турция Турция |
| Политика партията | Кырдьык уонна сайдыы партията |
| Ойоҕо | Эминэ Гүльбаран (1978) |
| Оҕолоро | Ахмед, Билал, Эрса, Сүмэййэ |
| Alma mater | Мармара университета |
| Илии баттааhына |  |

**Редже́п Тайи́п Эрдога́н** (туур. *Recep Tayyip Erdoğan* [reˈdʒep taːˈjip ˈerdoː.an]; р. 26 олунньу 1954(19540226), Стамбул)) — туурак политическай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Туурсуйа Бэрэсидьиэнэ.

## Олоҕо

Стамбуулга кытылы харабыллааччы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Биир саастааҕар Ризе диэн сиргэ көспүттэр, уол 13-тээҕэр Стамбуулга төннүбүттэр. Уулуссаҕа лимонад уонна буулка атыылыр эбит. 1973 сыллаахха имам-хатыб идэтигэр үөрэтэр лиссиэйи бүтэрбит.

1981 сыллаахха Мармара университетын экэниэмикэ уонна урбаан билимин факультетын бүтэрбит.

## Былааска талаһыы

1994 сыллаахха Стамбул куорат мэринэн талыллыбыта. 2001 сыллаахха от ыйыгар Сайдыы уонна сиэрдээх буолуу баартыйаны тэрийбитэ. 2002 сылга буолбут парламент быыбарыгар бу баартыйа кыайбыта. Эрдоган Туурсуйа бырабыыталыстыбатын салайбыта.

2014 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр буолан ааспыт Туурсуйа бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттан кыайбыта. Атырдьах ыйын 28 күнүгэр бэрэсидьиэн дуоһунаһын сүкпүтэ.

## Быһаарыылар
# CNN

CNN киинэ, Атланта
**Cable News Network** (**CNN**) диэн АХШ телекомпанията. 1980 сыллаахха Тед Төрнер тэрийбитэ. АХШ бастакы күҥҥэ 24 чаас устата сонуннар биэриилэрин көрдөрөр буолбут телеханаала.
# 1757

**1757** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 2 — Британия Калькутта куораты (Ииндийэ) сэриилээн ылбыт.

* Бэс ыйын 23 — Плесси кыргыһыыта: 3000 киһилээх Британия Ост-Индиятааҕы хампаанньатын сэриитэ 50000 киһилээх Бенгалия сэриитин кыайбыт. Мантан ыла Улуу Британия Индияны баһылааһына саҕаламмыт.

* Атырдьах ыйын 30 — Илин Пруссияҕа Гросс-Егерсдорф диэн сэлиэнньэ аттыгар нуучча аармыйата Пруссия аармыйатын үлтүрүппүт. Бу Сэттэ сыллаах сэриигэ нуучча аармыйата кыттыылаах бастакы бөдөҥ кыргыһыы этэ (Пруссия өттүттэн 28 тыһ., Арассыыйа өттүттэн 55 тыһ. киһи кыттыбыта). Ол эрээри, аармыйа баһылыга генерал-фельдмаршал Апраксин Степан Федорович чугуйан биэрэн, кыайыы улахан түмүгү аҕалбатаҕа. Сэлиэнньэ билигин суох, буолбут сирэ аныгы Калининград уобалаһын Черняховскай оройуонугар баар.

* Ахсынньы 31 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета I (Петровна) Кёнигсберг куораты Арассыыйа састаабыгар киллэрэр туһунан ыйаах таһаарбыт. 1758 сылтан 1762 сыллаахха диэри куораты 5 генерал-күбүрүнээтэр салайбыта; 1762 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Арассыыйа импиэрийэтин уонна Пруссия ыккардыларыгар сөбүлэҥ түһэрсиллэн, нуучча аармыйата куораттан 1763 сыллаахха тахсыбыта, куорат Пруссияҕа төннөрүллүбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
# 1853

**1853** сыл.

## Туох буолбута

### Күнэ-ыйа чопчулана илик эбэтэр биллибэт

* Дионисий Хитров "Саха тылын кылгас грамматикатын" (Краткая грамматика якутского языка) суруйбут.

### Тохсунньу

* Тохсунньу 19 — Джузеппе Верди «Трубадур» операта аан бастаан Римҥэ турбут.

### Кулун тутар

* Кулун тутар 12 күнүгэр Саха уобалаһын ис дьыалаҕа управлениетын мэдиссиинэҕэ отделениетын бэтэринээр бырааһынан Гольман Вольдемар Густавович анаммыт — Саха сиригэр үлэлээбит бастакы үөрэхтээх бэтэринээр. Дерпт университетын бэтэринээрийэ факультетын бүтэрбит.
* Кулун тутар 14 — Тифлис куоракка бастакы «Чэркиэс тылын букубаара» тахсыбыт.

### Муус устар

* Муус устар 18 — Азияҕа бастакы тимир суол үлэҕэ киирбит (Бомбей—Тхана, 36 км).

### От ыйа

* От ыйын 2 — нуучча армията туурактар баһылаан олорор Молдавияларыгар саба түһэр. Кырыым сэриитэ саҕаланыыта.
* От ыйын 8 — Токио хомотугар командор Мэтью Перри салайыылаах АХШ флота кэлбит уонна Дьоппуону атыы-эргиэн саҕалыырга күһэйбит. Икки үйэлээх Дьоппуон изоляцията түмүктэммит.

### Атырдьах ыйа

* Атырдьах ыйын 9 — Нуучча сэриилэрэ Сырдарья өрүскэ турар Ак-Мэчиэт диэн сири баһылаабыттар. Бу кыайыы Коканд ханствотын сэриилээһиҥҥэ көмөлөспүтэ.

### Балаҕан ыйа

* Балаҕан ыйын 24 — Контр-адмирал Огюст Фебврье-Деспуант Чуумпу далайга баар Саҥа Каледония арыытын Франция бас билиитинэн биллэрбит. Французтар манна хаайыы тэрийбиттэрэ.

### Алтынньы

* Алтынньы 4
	+ Нуучча адмирала Геннадий Невельскай Сахалиҥҥа Арассыыйа былааҕын көтөхпүт.
	+ Осмаан импиэрийэтэ Арассыыйа импиэрийэтигэр сэриини биллэрэн Кырыым сэриитэ саҕаламмыт.
* Алтынньы 5 (урукку ааҕыынан балаҕан ыйын 23) — Дьокуускайга Саха уобалаһын статистикатын кэмитиэтэ диэн тэрилтэ аһыллыбыт. Бу тэрилтэ элбэх чинчийиилэри ыыппыта уонна тэрийбитэ, ону таһынан уобалаһы сайыннарарга бөдөҥ кылааты киллэрбитэ.

## Төрөөбүттэр

* Оросин Константин Григорьевич (1853 - 1903), олоҥхоһут.

* Кулун тутар 30 — Винсент ван Гог, Недерланд уруhуйдьута
* От ыйын 5 — Сесиль Джон Родс (1919 өлб.), Англия уонна Соҕуруу Африка бэлиитигэ, урбаанньыт, «Де Бирс» хампаанньаны төрүттээччи.
* От ыйын 15 — саха олоҕун хоһуйбут нуучча суруйааччыта Владимир Короленко төрөөбүт (1921 өлбүт).

## Өлбүттэр

* Атырдьах ыйын 28 — Москубаҕа Фридрих Йозеф Гааз (ниэм. Friedrich Joseph Laurentius Haass, 1780 төр.), Арассыыйаҕа Фёдор Петрович Гааз диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Германияттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.
# General Electric

General Electric Company| Көрүҥэ |
Public (Халыып:NYSE) |
| Тэриллибитэ |
1878 in Schenectady, New York |
| Тэрийээччи |
Thomas Edison |
| Штаб-квартира |
Fairfield, Connecticut |
| Тутаах дьоно |  Jeffrey R. Immelt (Chairman and CEO) Keith Sherin (Vice Chairman and CFO) Gary M. Reiner (CIO and SVP) Beth Comstock (CMO and SVP) |
| Индустрията |
Conglomerate |
| Оҥоһуулара |
Aviation Aircraft Jet Engines Electricity Entertainment Finance Gas Turbine Generation Industrial Automation Lighting Medical Imaging Equipment Medical Software Motors Railway Locomotives Wind Turbine |
| Маркет капитализацията |
US$ 110.15 billion (March 23, 2009) |
| Барыhа | ▲ US$ 182.515 billion (2008) |
| Операционнай барыhа | ▼ US$ 19.141 billion (2008) |
| Net income | ▼ US$ 17.410 billion (2008) |
| Бүтүн активтара | ▲ US$ 797.769 billion (2008) |
| Бүтүн хапытаала | ▼ US$ 104.665 billion (2008) |
| Үлэhиттэрэ |
323,000 (2008) |
| Хонтуруолланар тэритэлэр |
GE Energy Infrastructure GE Technology Infrastructure GE Capital NBC Universal |
| Уэбсайта |
www.ge.com |

**General Electric Company** (**GE**) диэн мультинационал Америка технология уонна сервис конгломерата, Нью Йорк илгэ баар. Маркет капитализациятынан балаҕан ыйын 30 2008 GE аан дойду онус улахан компанията.
# Прованц

**Прованс** (фр. la Provence) — соҕуруу Францияҕа баар территория аата. Средиземнай муора кытылыгар дылы тэнийэр. Прованц 4 административнай департаменнардаах: улахан департамена Вар (Le Var), Альп-от-Прованс (Alpe de Haute Provence), Воклюз (Vaucluse) уонна Буш-дю-Рон (Bouche du Rhône). Улахан куораттара Буш-дю-Рон департамэҥҥэ Марсель куорат, Варга Тулон, Воклюзка Авиньон уонна Альп-от-Прованц диэҥҥэ Систерон куораттар буолаллар.

Былыр былыргыттан манна бэйэлэрэ туспа культуралаах, тыллаах дьон-аймах бөлөхтөрө туспа королевство буолан мустан олороллор эбит, кинилэр прованцалэстэр дэнэллэрэ, кэлин Франция биир сомоҕо государствота буолбутун кэннэ дойду олохтоохторун быһыытынан франсуустар буолбуттар. Ол даҕаны буоллар тылларын, культурнай традицияларын аныаха дылы илдьэ сылдьаллар. Тыллара прованцальскай тыл дэнэр. Культураларын сабыдыала средиземноморье норуоттарын культуратын сабыдыала күүскэ бэриллибит.

Муора кытыыта буолан күннээх, сылаас өлгөм араас үүнээйилээх сир. Элбэхтик үүнэр мастара оливкавай мас уонна араас бэс мас бииһин ууһа элбэхтик үүнэр. Хатыҥ, тиит курдук мастар үүммэт дойдулара. Араас сыттаах аска туттуллар амтаннаах үүнээйилэр үүнэллэр холобура тмин (du thym), базилик (du basilic). Бу сыттаах үүнээйилэри пиццадиэн аска сөбүлээн тутталлар.
# Руанда

| Руанда Республиката *Repubulika y'u Rwanda* *République du Rwanda*Republic of Rwanda |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu* "Unity, Work, Patriotism" |
| **Өрөгөй ырыата:**"*Rwanda nziza*"  |
| Location of Rwanda  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Кигали 1°57′S, 30°4′E |
| Ил тыла | Киньяруанда, француз, ааҥл |
| Олохтоохтор ааттара | Rwandan, Rwandese
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Paul Kagame |
|  -  | Премьер миниистир | Bernard Makuza |
| Тутулуга суох буолуу | Бельгияттан  |
|  -  | Даатата | От ыйын 1, 1962  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  26,798 km² (147th) 10,169 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 5.3 |
| Олохтоохторо |
|  -  | April 2008 estimate | 10,186,063 (83rd) |
|  -  | 2002 census | 8,128,553  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 343/km² (29th) 829/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $8.444 billion (141st) |
|  -  | Per capita | $898 (165th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $3.339 billion (145th) |
|  -  | Per capita | $355 (168th) |
| **Дьини** (2003) | 45.1 (medium)  |
| **КСИ** (2007) | ▼0.435 (low) (166th) |
| Валюта | Rwandan franc (`RWF`)  |
| Кэм зоната | CAT (UTC+2) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed* (UTC+2) |
| Ил домен | .rw |
| Телефон кода | +250
 |

**Руанда Республиката** (*Republic of Rwanda*) диэн Орто Африка кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Уганда, Бурунди, Конго Демократ Республиката уонна Танзания. Олохтоохторун ахсаана 10.1 мөл.

Руанда 1994 буолбут геноцидтан сылтаан аан дойдуга биллибитэ. Онно 800.000 — 1 мөл кэриэтэ дьон өлбүтэ.

## Руанда бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 1 — Дьоруойдар күннэрэ

* Муус устар 7 — Геноциды саныыр кутурҕан күнэ

* От ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ
# Саратов уобалаһа

**Саратов уобалаhа**

|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Саратов уобалаһын былааҕа | Саратов уобалаһын гиэрбэтэ |

 |
|  |
| **Киин куората** | Саратов |
| **Иэнэ** | 101 240 км² |
| **Дьонун ахсаана** | ▼2 503 305 (2013) |
| **Федеральнай уокуруга** | Волга |
| **Экономическай оройуона** | Волгатааҕы |
| **Ил тыла** | Нуучча тыла |
| **Губернатор** | Валерий Радаев |
| **Кэм зоната** | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |

**Саратов уобалаhа** эбэтэр **Саратовскай уобалас** (Нууччалыы: Саратовская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга киирэр. 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр төрүттэммитэ.

## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 503 305 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 24,73 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.8% (2013).

### Национальнай састааба

| Омук | 2010 сыллаахха ахсаана, киһи |
| --- | --- |
| Нууччалар | 2 151 215 ( 87 ,6 % ) |
| Казаахтар | 76 007 ( 3 ,1 % ) |
| Татаардар | 52 884 ( 2 ,2 % ) |
| Украиннар | 41 942 ( 1 ,7 % ) |
| Эрмээннэр | 23 841 |
| Азербайдьаннар | 14 868 |
| Чуваштар | 12 261 |
| Мордва | 10 917 |
| Белоруустар | 8 489 |
| Ниэмэстэр | 7 579 |
| Чеченнар | 5 738 |
| Лезгиннар | 5 245 |
| БАРЫТА | 2 521 892 |
|  5000 тахса ахсааннаах омуктар суруллуннулар  |

## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 369,6 млрд. солк этэ.

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,8% эбит, ол эбэтэр 77 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 22 миэстэни ылан олорбут Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр..
# Александр Пушкин

Александр Пушкин (1827)
**Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин** (1799 — 1837) диэн нуучча улуу бэйиэтэ, суруйааччыта, драматуура уонна прозаига. Пушкин өссө нуучча тылын тарҕатааччыта уонна тылы уларыппыт реформатор быһыытынан биллэр.

Кини айымньылара Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга киэҥник биллэллэр.

Пушкин ыам ыйын 25 күнүгэр (аныгы ааҕыыннан бэс ыйын 6) 1799 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүт. Кыра сылдьан эбэтигэр Москуба анныгар Захарово диэн сэлиэнньэҕэ сайылыыр эбит. Алта сыл Царскосельскай лицейга үөрэммит.
1820 сыл сааһыгар политиканы таарыйар хоһооннорун иһин Санкт-Петербург генерал-губернаторыгар ыҥырыллар. Сибииргэ көскө ыытылла сыһар, ону аҕа доҕордоро көмөлөһөн Екатеринославка ыытыллар. Сэбиргэхтэтэн ыалдьа сыттаҕына Раевскайдар Хапхааска уонна Кырыымҥа эмтэтэ илдьэллэр.

37 саастааҕар 1937 сыллаахха дуэльга ытыалаһыы түмүгэр ыараханнык бааһыран баран аҕыйах хонугунан, урукку ааҕыыннан тохсунньу 29 (аныгыннан олунньу 10) күнүгэр өлбүт.

## Сигэлэр

* Хронологическая таблица Пушкин А.С
* Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор»
* Топонимическое пространство лицейской лирики А.С. Пушкина (1813-1817 гг.) Архыыптаммыт 2007, Ахсынньы 17 күнүгэр.
* Стихи, поэмы, сказки и критические материалы
* Полное собрание сочинений, биографические и критические материалы Архыыптаммыт 2008, Тохсунньу 6 күнүгэр.
* **Александр Сергеевич Пушкин** Сборник стихотворений
* Сборник статей «Александр Сергеевич Пушкин: Путь к православию»
* А. С. Пушкин на сайте Модная Россия Архыыптаммыт 2008, Кулун тутар 17 күнүгэр.
* А. С. Пушкин «Евгений Онегин» с комментариями В. Набокова, Ю. Лотмана Архыыптаммыт 2006, Ахсынньы 3 күнүгэр.
* Т. Г. Цявловская «Рисунки Пушкина» Архыыптаммыт 2011, Тохсунньу 28 күнүгэр.
* Предки А. С. Пушкина до 14-го поколения
* Пушкин и Лермонтов. История отношений
* Путешествие в Арзрум. По следам Пушкина Архыыптаммыт 2008, Тохсунньу 16 күнүгэр. Два века спустя
* Тест: Пушкин или нет?
* Информационно-справочный портал «А. С. Пушкин» Архыыптаммыт 2012, Бэс ыйын 19 күнүгэр.
* Современная пушкинистика
# Amnesty International

**Amnesty International** — Улуу Британия коммерческай буолбатах тэриллии, уопсастыбаннай дьон түмсүүтэ. Сүрүн сыала соруга — дьон быраабын көмүскээһин, көҥүл тылы уонна демократия тарҕатааһын.

Салалтата — Лондон, улахан филиаллара — Нью Йорк, Токио, Париж, Варшава.
# Херсон уобалаһа

**Херсон уобалас** (укр. *Херсонська область*) — Украина субъега. Киин куората — Херсон. Дьонун ахсаана 1 072 500 (2014). Арассыыйа Херсон уобалаһын 58% территориатын оккупациалаан олорор 2024 сыл кэмигэр.

## Быһаарыылар

## Куораттара

* Антонивка (куорат тииптээх бөһүөлэк)
* Аскания-Нова (куорат тииптээх бөһүөлэк)
* Била Крыныця (Херсон уобалаһа)
* Бэрыслав
* Гола Прыстань
* Гэничэск
* Каховка
* Новая Каховка
* Олэшкы
* Скадовск
* Таврийскай
* Хэрсиэн
# Ухань

**Уха́нь** (*Wuhan*, 武汉) — Кытайга баар бөдөҥ куорат. Хубэй провинциятын киинэ. Киин Кытай ордук хойуу киһилээх куората, олохтоохторун ахсаана 12 мөл. кэриҥэ.

Янцзы уонна Ханьшуй өрүстэр силбэһэр сирдэригэр турар.

Бу кэмҥэ (2020 сыл) COVID-19 коронавирус тарҕаныытын саҕалаабыт сиринэн аан дойдуга аатырда.
# Диктатура

|  |
| --- |
|   |
| Бу **Политика** туhунан ыстатыйа |
| Дьаhалта көрүҥнэрэ |
|   |
| Дьаhалта көрүҥнэрин тиhигэ |
| * Анархия
* Аристократия
* Ауторитаризм
* Аутократия
* Коммунист ил
* Корпоратократия
* Демархия
* Демократия Direct Representative
* Деспотизм
* Диктатура Сэрии
* Меритократия
* Минархизм/Night Watchman
* Монархия Абсолют Конституционнай
* Ноократия
* Охлократия/Мобократия
* Олигархия
* Плутократия
* Республика Капиталист Конституционнай Парламент
* Социалист ил
* Социократия
* Теократия
* Теодемократия
* Технократия
* Тимократия
* Тоталитаризм
* Үөр Chiefdom
* Феодализм
 |
| Politics portal |
| к·ы·у |

**Диктатура** диэн аутократ дьаhалта көрүҥэ, дьаhалтанан биир киhи, диктатор, салайар, удьуордуур биэриитэ суох. Үс өйдөбүллээх:

1. Ром диктатора Ром Республикатын баhылыга. Ром диктатордара суhал туруктаах кэмҥэ баhыйар былаастаналлара. Кинилэр былаастара көҥүл муҥуру суох буолбатаҕа, быраап эйгэтигэр киирэрэ.
2. Биир киhинэн эбэтэр кыра дьон бөлөҕүнэн салайыллар дьаhалта.
3. Билиҥҥи өйдөбүлүнэн, диктатура диэн быраабынан, конституциянан эбэтэр атын дьон-сэргэ уонна политика институтунан хаайыллыбат муҥура суох салалта аутократ көрүҥэ.
# Гаусс, Карл Фридрих

Гаусс
Брюнсвик куоракка Гаусс статуята
**Карл Фридрих Гаусс** (ниэмэс тылынан: *Carl Friedrich Gauss (Gauß*)) (1777 сыл балаҕан ыйын 30 күнэ — 1855 сыл бэс ыйын 23 күнэ) Германия Гёттинген куоратыттан төрүттээх биллэр математик . Гаусс үөрэх үгүс хайысхатыгар кылаатын киллэрбитэ. Кини үлэтин үгүс өттө ахсааннар теорияларыгар, статистикаҕа уонна астрономияҕа сыһыаннаах этэ.

## Оҕо сааһа

Кини Брауншвейг куоракка төрөөбүтэ. Ол куорат оччолорго Брауншвейг-Люнебург герцогствотыгар киирэрэ. Билигин куорат Аллараа Саксонийа чааһа буолар. Оҕо сылдьан, кини өйдөөх этэ. Үс сааһыгар аҕатыгар уустук хамнаһы сыыһа аахпытын эппитэ. Оҕо сөпкө эппит буолбута. Гаусс ааҕарга эмиэ бэйэтэ үөрэммитэ.

Начальнай кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, учуутала биирдэ оҕолору дьарыктаах оҥоро сатаабыта, 1-тэн 100-кэ диэри сыыппараны барытын холбооҥ диэбитэ. Гаусс түргэнник аахпыта, маннык: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, 3 + 98 = 101, уонна да атын. Уопсайа 50 паара баара, онон 50 × 101 = 5050. Формулата
1 2 ∗ ( 𝑛 ∗ ( 𝑛 + 1 ) ).Бу кэпсээн атын да варианнара элбэхтэр.

Брунсвик герцога Гаусска 1792 сылтан 1795 сылга диэри үөрэммит Collegium Carolinum колледжын стипендиятын биэрбитэ. Ол кэнниттэн, Гаусс 1795 сылтан 1798 сылга диэри Гёттинген университетыгар киирбитэ.

## Улааппытын кэннэ

Гаусс 23 сааһыгар учуонайдар Церера астероидын көрбүттэрэ, ол гынан баран орбитатын билэргэ өр көрбөтөхтөрө. Гаусс кинилэргэ ону буларга көмөлөһөр суоттааһыннары оҥорбута.

Кэлин олоҕор Гаусс ыраас математикаҕа үлэлиирин тохтотон физикаҕа көспүтэ. Кини электромагнитизмҥа үлэлээбитэ уонна эрдэтээҥи электрическэй телеграфы оҥорбута.

## Үлэтэ

Гаусс "Арифметическай чинчийиилэр" диэн ахсаан теориятын туһунан 1801 сыллаахха кинигэни суруйбута. Ол кинигэтигэр кини Квадратнай взаимность сокуонун дакаастаабыта. Кини өссө Модульнай арифметиканы олус сиһилии быһаарбыт бастакы математик этэ. Гаусс иннинэ математиктар сорох түбэлтэҕэ модульнай арифметиканы тутталлара, ол гынан баран киэҥник туһаныы туһунан элбэҕи билбэт этилэр.

## Быһаарыылар
# Хайльбронн

Хайльбронн
**Хайльбронн** (ниэм. *Heilbronn*) диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 121,3 тыс.