Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Апартеид

Кейптаун куорат сөтүөлүүр сиригэр бэлиэ: *Бу сөтүөлүүр сир маҥан дьоҥҥо эрэ* .
**Апартеид** (Африкаанс тылыгар «туспа») — Соҕуруу Африкаҕа политическай уонна социальнай система, онно маҥан дьон аҕыйах да эрээри, дойдуну барытын салайан олороллоро. 1948 сыллаахтан 1994 сылга дылы туттуллара Апартеид систематыгар Соҕуруу Африка дьоно бары тус-туспа арахсан олороллоро. Расалары булкуйдаспат курдук сокуоннар тахсаллар этэ. Апартеид Соҕуруу Африкаҕа 1994 сыллаахха бобуллубута. Апартеид бириэмэтигэр бүтэһик президен Фредерик Вильям де Клерк этэ. . Ол кэнниттэн Нельсон Мандела бастакы хара президент буолбута. . Иккиэн Нобель эйэ бирииһинэн наҕараадаламмыттара.. Билигин **апартеид** диэн майгынныыр системалар тустарынан этиллиэн сөп.

## Хайдах үлэлиирэ

Апартеид бииэмэтигэр сокуон быһыытынан дьоннор бары расовай группаларынан арахсаллара. Ол системанан маҥан буолбатах дьон бырааптара быһыллара. Ол сокуонунан харалары сорох сирдэргэ киллэриллибэт курдук этэ. Хара дьон үлэлиир буоллахтарына специальнай пропусктаах сылдьыахтаах этилэр. Булкаастаах сирдэри дьонун атын сиргэ көһөрөллөрө. Сорох сокуон быһыытынан атын расалаах киһини кытта кэргэн буолбат этэ, хара дьон маҥан дьон олорор сирдэрин атыылаһар кыахтар суоҕа.

Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ Соҕуруу Африка правительствота оҥорбут апартеид политикатын кытта сөбүлэспэтэҕэ. . Соҕуруу Африкаҕа, араас сирдэригэр утарыһыы хамсаныылара баар буолбутттара, ол курдук Шаревиль куоракка 1960 сыллаахха. уонна Совето куоракка 1976 сыллаххат . Совето утарылыһыыта оскуолаҕа Африкаанс тылынан сорох предметтары биэрэр буолбуттар. Хара дьон үксэ ол тылы сөбүлээбэттэрэ, тоҕо диэн ол тыл правительсвто тыла этэ.

Ол курдук араас утарсыы кэнниттэн Соҕуруу Африка правительствота апартеид политикатын 1994 сыллахха тохтоппута. Хара уонна маҥан дьон бырааптара тэҥнэспитин кэнниттэн быыбар буолбута, уонна онно Нельсон Мандела президент буолбута. Биир быраабы биэрбитин да иһин билигин дьадаҥы дьон 90% хара буолаллар, уонна проблема син биир баар.

## Сыала-соруга

Апартеид сыала диэн дьоннорун тус-туспа олордон кыра норуот курдук олордоро. Ол гынан баран правительство онно харчы барыаҕын баҕарбатаҕа уонна Соҕуруу Африка улахан өттүн баай өттүн маҥан дьоҥҥо хаалларыан баҕарара. Онно хара дьону үлэлэтиэн баҕарара, ол гынан баран аттыгар хара дьону олордуон баҕарбата.

## Быһаарыылар

Халыып:Нельсон Мандела
# Абу Даби

|  |
| --- |
| **Абу Даби أبو ظبي *Abū ẓabī |
| —  **Куорат**  — |
| **Абу Даби куорат** |
| Абу Даби скайлайнаАбу Даби скайлайна |
|

|  |
| --- |
|  **Flag** |

 |
|  Абу ДабиАбу Даби ХАЭ хаарталарыгар |
| Координаталара: 24°28′ х. ш. 54°22′ и. д. |
| Эмират
 | Абу Даби |
| **Cалалтата** |
|  - Шейх
 | Халифа бин Заед Эль Наhьян  |
| **Иэнэ** |
|  - Total
  | 67 340 km² (26 000,1 sq mi) |
| **Олохтоохторо** (2008) |
|  - Total | 945,267 |
|  - Чиҥэ | 293,94/km² (761,3/sq mi) |

**Абу Даби** диэн ХАЭ киин уонна улаханынан иккис (Дубаи кэнниттэн) куората. Онтон таhынан манна Абу Даби эмират дьаhалтата баар. Кини баhылыга Халифа бин Заед Эль Наhьян ХАЭ президенэ. Абу Даби Перс хомотугар баар арыы. Олохтоохторун ахсаана 860,000 (2007). Аан дойду нефть ордук улахан оҥорооччуларын ахсааннарыгар киирсэр. Бүтэhик сылларга эмират үп хааччыйыыларыгар уонна туризмҥа инвестициялары уган экономикатын диверсификациялыыр.
# Рафаах

**Рафаах** - Сектор Газа сиригэр баар кыра куорат. Ыам ыйын 7 күнүттэн 2024 сылтан ыла Израиль уонна ХАМАС сэриитин фонугар куоратка алдьаныы саҕаланна.
# Белгород уобалаһа

**Белгород уобалаhа**

|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Белгород уобалаhын былааҕа | Белгород уобалаhын гиэрбэтэ |

 |
|  |
| **Киин куората** | Белгород |
| **Иэнэ** | 27 134 км² км² |
| **Дьонун ахсаана** | ▲1 540 985 (2013) |
| **Федеральнай уокуруга** | Киин |
| **Экономическай оройуона** | Киин |
| **Ил тыла** | Нуучча тыла |
| **Губернатор** | Евгений Степанович Савченко |
| **Белгород уобалаһын Думатын бэрэсэдээтэлэ** |  |
| **Кэм зоната** | MSK (UTC+3, сайын UTC+4) |

**Белгород уобалаhа** (нууч. *Белгородская область*) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Белгород.

## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 540 985 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 56,79 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,61% (2013).

### Национальный состав населения

| Биэрэпис сыла | 1989 | 2002 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- |
| Национальностарын ыйбыт дьон | 1378287 (100 %) | ▲ 1504701 (100 %) | ▼ 1488514 (100 %) |
| Нууччалар | 1280457 (92,9 %) | ▲ 1403977 (93,3 %) | ▲ 1404653 (94,4 %) |
| Украиннар | 75145 (5,5 %) | ▼ 57846 (3,8 %) | ▼ 41914 (2,8 %) |
| Эрмээннэр | 1490 (0,1 %) | ▲ 4999 (0,3 %) | ▲ 7588 (0,5 %) |
| Туроктар | 10 (0,0 %) | ▲ 3984 (0,3 %) | ▲ 4665 (0,3 %) |
| Азербайдьаннар | 1911 (0,1 %) | ▲ 4531 (0,3 %) | ▲ 4621 (0,3 %) |
| Атын национальностар | 19276 (1,4 %) | ▲ 26539 (1,8 %) | ▼ 25073 (1,7 %) |

## Экономика

Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 397,1 млрд. солк этэ.

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,2% эбит, ол эбэтэр 32,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 7 миэстэни ылан олорбут.

## Быһаарыылар
# Замбия

| Замбия Өрөспүүбүлүкэтэ Republic of Zambia |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"One Zambia, One Nation" |
| **Өрөгөй ырыата:Stand and Sing of Zambia, Proud and Free* |
| Location of Zambia  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Лусака 15°25′S, 28°17′E |
| Ил тыла | Ааҥл тыла |
| Региональнай тыллар | Nyanja, Bemba, Lunda, Tonga, Nkoya, Lozi, Luvale, Kaonde, and about 65 other indigenous languages. |
| Олохтоохтор ааттара | Zambian
  |
| Дьаhалтата | Республика |
|  -  | Президент | Edgar Lungu |
|  -  | Вице президент | Inonge Wina |
| Тутулуга суох буолуу | Холбоhуктаах Хоруоллуктан  |
|  -  | Даатата | Алтынньы 24 1964  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  752,618 km² (39th) 290,587 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 1 |
| Олохтоохторо |
|  -  | July 2005 estimate | 11,668,000 (71st) |
|  -  | 2000 census | 9,885,591  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 16/km² (191st) 40/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $16.086 billion  |
|  -  | Per capita | $1,323  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $11.411 billion  |
|  -  | Per capita | $938  |
| **Дьини** (2002–03) | 42.1 (medium)  |
| **КСИ** (2007) | ▲ 0.434 (low) (165th) |
| Валюта | Zambian kwacha (`ZMK`)  |
| Кэм зоната | CAT (UTC+2) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | *not observed* (UTC+2) |
| Ил домен | .zm |
| Телефон кода | +260
 |

**Замбия Өрөспүүбүлүкэтэ** (*Republic of Zambia*) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Конго Демократ Республиката хоту, Танзания хотугулуу илин, Малауи илин, Мозамбик, Зимбабуэ, Ботсуана уонна Намибия соҕуруу уонна Ангола арҕаа. Киин куорат Лусака.

## Замбия бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 11 — Ыччат күнэ
* Кулун тутар 12 — Ыччат күнэ

* Ыам ыйын 4 — Үлэ күнэ
* Балаҕан ыйын 3 — Леви Мнавас күнэ
* Алтынньы 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1964 с.)