Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Лабрадор-ретривер ыт боруодата

*

**Лабрадор-ретривер** (ааҥл. *Labrador Retriever*) диэн ыт боруодалара. Аан бастакы айалларыгар кусчут ыт курдук оҥорон таһаарыахтарын баҕарбыттара. Бу боруода ыттары отой бултуу барарга илдьэ сылдьаллар кинилэр онно киһи быаһаан комолоһоллоро эбэтэр кус тутан аҕалаллара. Лабрадор-ретривер аан бастыкы Ньюфаундленд диэн арыыга үөскээбиттэр Канада диэн дойдуга.

**Боруода остуоруйата** Лабрадор-ретривер остуоруйата XIX үйэҕэ саҕаланар. Ол үйэҕэ Ньюфаундленд арыыга "кыра Ньюфаундленд" (ааҥл. *Lesser Newfoundland*) диэн боруода ыттарбааллар эбит, кинилэриолохтоох балыксыттар үксүн доҕор оҥостон илдьэ сылдьыбыттара. Питер Хокер (ааҥл. *Peter Hawker*) диэн англичанин ол боруода ыттартан хас даҕаны ыты бэйэтин дойдутугар Великобританияҕа илдьэ кэлбит, ол аҕалан баран "St. John's Breed of Newfoundland" диэн ааттаабыт. Ол кэнниттэн эрийэ буруйа туулээх ретривердары кытта кириэстии аасыһыннарбыттарыгар Лабрадор-ретривер диэн боруода үөскээбит.

*

*
# Ороһуоспа

**Ороһуоспа** диэн христиан итэҕэлигэр Исус Христос төрөөhүнүн бэлиэтиир күн. Григориан халандаарынан ахсынньы 25 ылыллар. Cорох илин христиан таҥара дьиэлэрэ Ороhуоспаны тохсунньу 7 бэлиэтииллэр (Юлиан халандаарынан).

Ороhуоспа төрүкү христиан бэлиэ күнэ эрээри, билигин аан дойдуга барытыгар киэҥник бэлиэтэнэр, христиан буолбатах да дьон эмиэ сөбүлээн бэлиэтииллэр.

Ороhуоспа биллэр үгэстэрэ: дьон бэйэ бэйэлэригэр бэлэх бэрсэллэр (оҕолорго бэлэхтэри Санта Клаус аҕалар), эҕэрдэлээх хаарталарынан атастаhаллар, таҥара дьиэтигэр сылдьаллар, уруу-аймах дьон бииргэ мусталлар, ас астыыллар, ороhуоспа маhын киэргэтэллэр, дьиэ иhигэр уонна таhырдьа уоттары уонна гирляндалары ыйыыллар.

## Христос Төрүүр Событиелара

### Каноническай тиэкистэр

Император ыйааҕынан, империя хас биирдии олохтооҕо «бэйэтин куоратыгар»көстүөхтээх этэ. Иосиф удьуора Давид удьуора Иосиф киспитэ буолан, Вифлеемҥа барбыттара.

Иисус төрөөбүтүн кэннэ, киниэхэ бастакынан аанньал көстүүтүн биллэр маныыһыттар киниэхэ сүгүрүйэ кэлбиттэрэ. Матфей евангелиены иһитиннэрбитинэн, халлааҥҥа абааһылары аҕалбыт дьикти сулус көстүбүт. Кинилэр бэлэх — кыһыл, ладан уонна смирнаны биэрбиттэрэ; кыра оҕо курдук буолбакка, ыраахтааҕы (Мф. 2:1-3). Ол кэмҥэ Сибэтиэй дьиэ кэргэн номнуо «дьиэтигэр» (Мф. 2:1-11).

Мессия төрөөбүтүн билэн, Иудейдар ыраахтааҕылара Ирод кинини икки сааһыгар диэри өлөрөргө приказтаабыта. Христос өлүүттэн дьиктитик быыһаммыт буолан, Иосиф аанньала Египеккэ сүүрэргэ соруйбута уонна Ирод өлүөр диэри олорбут дьиэлэрин кытта (Мф). 2:16).

### Апокрифическай источниктар

Иисус Христос төрөөбүтүн туһунан кэпсээнэ: «Протоевангелия Иакова» уонна «евангелия Псевдо- Матфей». Бу источниктар кэпсииллэринэн, гостиницаҕа миэстэ суоҕуттан, хаспахтан сүөһү хорҕойор хаҕын быһыытынан туһаныллыбыт хаспахха көһөргө күһэллибиттэр.

Мария уустар кэлиилэрин билэн, Иосиф повитуханы көрдүү барбытыгар, төннөн иһэн, хаспах хаспаҕар төннөн иһэн, «хаспах быыһыгар хайдах да таһырдьа таһаарбат гына сырдык сандаарбыта, сотору буолан баран, оҕо тахсан ийэтин түөһүн ылан Мария»диэн кэпсээбитэ. Киприан Карфаген бигэргэтэринэн, Мария «эбэҥки өттүттэн ханнык да өҥөҕө наадыйбат, төрөппүт да, төрөппүт да, төрөппүт да, онон оҕотун дириҥ ытыктабыллаах попечение төлүүр". Он писал, что рождение Христа произошло до того, как Иосиф привел повитуху. Онуоха Саломея ыраахтааҕытын Давид удьуоруттан төрүттээх Мария диэн ааттанар.

* Билгэһит Исус кыhыл оҕоҕо кэлиитэ
* Ороhуоспа көрүнньүгэ
* Ороhуоспа маhа
* Санта Клаус
* Ороhуоспатааҕы баhаар. Дрезден, Германия
* Ороhуоспа аhылыга. Дания
* Эҕэрдэлээх хаарталарЭҕэрдэлээх хаарталар
* Турбаhыт музыкант, Ороhуоспа кэнсиэрэ

## Быһаарыылар
# Түмэт-ситим

**Түмэт-ситим** эбэтэр **Интэриниэт социал ситимэ** (нууч. *социальная сеть*) — Интэриниэт эйгэтигэр баар дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэр, бэйэлэрин туһунан, санааларын суруйар тиһиктэрэ. Үксүн ханнык эрэ биир сэргиир тиэмэлээх дьон холбоһоллор. Алтыһыы иһинээҕи почта эбэтэр түргэнник кэпсэтэр сиэрбистэр көмөлөрүнэн буолар.

Нууччалыы
* В Контакте
* Мой Круг
* Мой Мир@mail.ru
* Одноклассники.ru

Ааҥыл тылынан
* Bebo (англ.)
* Facebook (нууччалыы интэрфейстаах)
* Last.fm (нууччалыы интэрфейстаах)
* LinkedIn
* MySpace (нууччалыы интэрфейстаах)
* XING (англ.)
* MyAnimeList (англ.)

Билэ:Socialnetworks.JPG
# Португалия

| Португал Республиката*República Portuguesa* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Өрөгөй ырыата:**"*A Portuguesa*"  |
| Location of Portugal Location of  Португалия  (green)– in Эуропа  (light green & dark grey) – in the Эуропа Унията  (light green)  —  [Legend] |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Лиссабон5 38°46′N, 9°11′W |
| Ил тыла | Португал тыла1 |
| Региональнай тыллар | Mirandese |
| **Омуктар**  | 95.9% Португаллар, 4.1% (Бразиллар, Капо Верделар, Украиннар, Анголалар, уо.д.а.) |
| Олохтоохтор ааттара | Португалия дьоно
  |
| Дьаhалтата | Республика6 |
|  -  | Президент | Анибал Кавако Силва |
|  -  | Премьер миниистир | Педру Пасуш Каэлью |
|  -  | Ассамблея президенэ | Жайме Гама |
| Историята | Conventional date for Independence is **1139**  |
|  -  | Тэриллиитэ | 868  |
|  -  | Хаттаан тэриллиитэ | 1095  |
|  -  | *De facto* суверенитет | Бэс ыйын 24 1128  |
|  -  | **Хоруоллук** | **От ыйын 25 1139**  |
|  -  | Билиниитэ | Алтынньы 5 1143  |
|  -  | Papal Recognition | 1179  |
| ЭУ кыттыыта | Тохсунньу 1 1986 |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  92,345 km² (110th) 35,645 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 0.5 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2007 estimate | 10,617,575 (77th) |
|  -  | 2001 census | 10,355,824  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 114/km² (87th) 295/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $230.834 billion (43rd) |
|  -  | Per capita | $21,778 (34th) |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $223.447 billion (30th) |
|  -  | Per capita | $21,081 (31nd) |
| **КСИ** (2005) | ▼ 0.897 (high) (29th) |
| Валюта | Эуро (€)² (`EUR`)  |
| Кэм зоната | WET³ (UTC0) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | WEST (UTC+1) |
| Ил домен | .pt4 |
| Телефон кода | +351
 |
| 2 | Before 1999: Portuguese escudo. |
| 3 | Azores: UTC-1; UTC in summer. |
| 4 | The .eu domain is also used, as it is shared with other European Union member states. |
| 5 | Coimbra was the capital of the country from 1139 to about 1260. |
| 6 | The present form of the Government was established by the Carnation Revolution of 25 April 1974, that ended the authoritarian regime of the Estado Novo. |

**Португалия** (порт. Portugal, официаллык **Португал Республиката** (*República Portuguesa*) диэн Иберия тумул арыытыгар, Атлантик океан кытылыгар баар дойду. Испаниялыын кирбиилэhэр. Португалияҕа Атлантикаҕа баар Азор уонна Мадейра арыылара киирэллэр.

## Эбии маны көр

* Португалия бэлиэ күннэрэ
# Ыстатыйа

**Ыстатыйа** — туох эмэ түбэлтэ туһунан сиһилии сырдатар сэһэргиир тиэкис ыстатыйа дэнэр. Ыстатыйа киэҥ ис хоһоонноох, киһиэхэ тиийимтиэ тыллаах-өстөөх суруйуу буолар. Хаһыакка, сурунаалга элбэхтик бэчээттэнэр. Ыстатыйаны араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн биэриэххэ эмиэ сөп.

## Туһаныллыбыт сир

* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
# Бельгия

| Бельгия Хоруоллуга*Koninkrijk België*   (Недерланныы) *Royaume de Belgique*   (Французтуу) *Königreich Belgien*   (Ниэмэстии) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:Eendracht maakt macht*  (Dutch) *L'union fait la force*  (French) *Einigkeit macht stark*  (German) "Strength through Unity" (lit. "Unity creates Strength", "Unity makes one strong") |
| **Өрөгөй ырыата:**The "Brabançonne"   |
| Location of Belgium Location of  Бельгия  (dark green)– on the European continent  (light green & dark grey) – in the European Union  (light green)  —  [Legend] |
| **Киин куората** | Брүссель
 |
| Largest metropolitan area | Брүссель киин куорат региона |
| Ил тыла | Недерланд, француз, ниэмэс |
| Олохтоохтор ааттара | Belgian
 |
| Дьаhалтата | парламент демократията уонна конституция монархията |
|  -  | Хоруол | Филип |
|  -  | Премьер миниистир | Bart De Wever |
| Independence |
|  -  | Declared | 4 October 1830  |
|  -  | Recognized | 19 April 1839  |
| ЭУ кыттыыта | 25 March 1957 |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  30,528 km² (139th) 11,787 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 6.4 |
| Олохтоохторо |
|  -  | 2008 estimate | 10,666,866  (76th [2005]) |
|  -  | 2001 census | 10,296,350  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 344.32/km² (2006) (29th [2005]) 892/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $377.215 billion  |
|  -  | Per capita | $35,387  |
| **БИО** (номинал) | 2007 estimate |
|  -  | Total | $454.283 billion  |
|  -  | Per capita | $42,617  |
| **Дьини** (2000) | 33 (medium) (33rd) |
| **КСИ** (2005) | ▲ 0.946 (high) (17th) |
| Валюта | Эуро (€)1 (`EU`)  |
| Кэм зоната | CET (UTC+1) |
|  -  | Сайыҥҥы кэм | CEST (UTC+2) |
| Ил домен | .be |
| Телефон кода | +32
 |
| 1 | Before 1999: Belgian franc. |
| 2 | The .eu domain is also used, as it is shared with other European Union member states. |

**Бельгия Хоруоллуга** диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Дойдуга Эуропа Униятын, NATO уо.д.а. суолталаах омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр штаб-квартиралара бааллар. Бельгия иэнэ 30,528 km² уонна дьонун ахсаана 10.5 млн киhи.

## Бельгия бэлиэ күннэрэ

* Кулун тутар 21 (Италия Италия, Лесото Лесото, Португалия Португалия эмиэ бэлиэтииллэр) — Мас олордуутун күнэ
* Кулун тутар 27 — Француузтуу саҥарар култуура күнэ

* Бэс ыйын 18 — 1815 сыллааҕы Ватерлоо кыргыһыытын саныыр күн
* От ыйын 21 — Дойду күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Боронсуустуу саҥарар дьон күннэрэ.

* Сэтинньи 11
	+ Дьахтар күнэ
	+ Эйэлэһии күнэ. Аан дойду бастакы сэриитэ бүтүүтүн кытта ситимнээх

## Быһаарыылар
# Ракетанан саайыы Украинаны (от ыйа 8 күнэ, 2024 сыл)

Ракетанан саайыы Украинаны от ыйын 8 күнүгэр 2024 сыллаахха буолбута, сүрүннээн Кривой Рог уонна Киев охсууһу ыллылар. Киевка Украина саамай бөдөҥ оҕо клиникатын ыттылар, 18 оҕолор өллүлэр. Уопсайа 40 киһи өллө.
# ХНТ сүрүн резолүциата ES-11/1

**ХНТ сүрүн резолүциата ES-11/1** - Кулун тутар 2 чыыһылатыгар 2022 сыллаахха ылыллыбыт документ ХНТ тэрилтэтигэр. Документ Арассыыйа Украина сэриитэ тохтууругар аналлаах уонна Арассыыйаны эппиэтинэһи сүгэрин кэскиллиир, репарациа, геноцид статыйаларыгар.