Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Xbox One

**Xbox One** (*Икс Бокс Уон*, *Икс Бокс Биир*, *Бастыҥ Икс Бокс*), Microsoft тэрилтэ саамай бүтэһик оонньуу приставката буолар (15 олунньу 2015 кэмҥэ). Атыыга Сэтинньи 22 күнүгэр 2013 сыллаахха АХШ, Канаада, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Дьоппуон, Аустралиа курдук судаарыстыбаларга уонна регионарга тахсыбыта, аатырбыт Аан Дойдутааҕы премьератыгар. Бастакы күнүттэн саҕалаан Аан Дойду үрдүнэн миллионунар экземпляр атыыга барар. Икс Бокс Уон атын Xbox 360 быдан күүстээх буолар. Сүрүн конкурена аатырбыт Дьоппуон оонньуу приставката PlayStation 4 буолар.
# Леди Гага

Lady Gaga (2011)
**Леди Гага** (ааҥл. *Lady Gaga*; 1986 сыл кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата **Стефани Джоанне Анджелина Джерманотта** (ааҥл. *Stefani Joanne Angelina Germanotta*). - Америка ырыаһыта, үҥкүүһүтэ, диджейа уонна композитора.

Грэмми 5 бириэмиэтин уонна MTV 30 бириэмиэтин хаһаайката. Кини 4 сааhыттан пионина5а оонньуур. Гага тороппуттэрэ итальянскай предпринимательэр Джерманотта уонна Синтия Биссет. 4 сааhыттан бэйэтэ пионина5а оонньуурга уорэммит. 11 сааhыттан католическай оскуола5а киирбит "Монастырь святого Христа". Бу оскуола5а биллэр бииргэ торообут эдьийдэр Хилтоннар уорэммиттэр. 17 сааhыгар эрдэ Клив Дэвис программатын туттарбыт Нью-Йорк искуство оскуолатыгар музыкальнай театырын программатын. Стефани бэйэтин сценическай аатын Леди Гага "Again, Again" диэн ырыатын ыллыы сырытта5ына айбыт. Бу псевдоним Queen "Radio Ga-Ga" диэн ырыаттан ылбыт.
Гага 2008 сылга "The Fame" диэн альбом таьаарбыта. 2008 сыл буттуутэ Гага Гремми диэн музыкальнай премия5а на5араадаламмыта категорията "Лучшая танцевальная запись". Тохсунньу 12 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Ball" (нучч. "Бал Славы") диэн тууру биллэрбитэ.
Сэтинньи 23 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Monster" диэн альбомун таьаарбыта. Леди Гага "The Monster Ball" (нучч."Бал Монстров") диэн иккис туурун са5алаабыта.
"Born This Way" диэн иккис студийнай альбомун таьаарбыта 2011 сылга. "Born This Way" диэн уьус туурун са5алаабыта.
"ArtPop" уьус студийнай Леди Гага альбома.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Официальнай саайта
# Gmail

| Gmail |
| --- |
| Gmail's logo |
| Gmail скриншота 2012 сыл бэс ыйыгар маннык көстөр этэ |
| URL | mail.google.com |
| Эргинэр? | Yes |
| Сайт көрүҥэ | Web application (e-mail, webmail) |
| Регистрация | Булгуччулаах |
| Тыллар | 54 тыллар |
| Бас билээччи | Google |
| Айааччы | Пол Бучхайт |
| Билиҥҥи туруга | Online |

**Google Mail**, атын аата **Gmail**, Google хампааньа босхо электроннай почта сервиһа. Интернет, POP3, ол эбэтэр IMAP нөҥүө туттуохха сөп. Атын конкурент сервистар Yahoo! Mail, Hotmail/Windows Live Mail. Почтаҕа бэриллэр размер хас сөкүүндэ аайы улаатар, ол курдук 2012 сыл от ыйыгар 10 гигабайтан тахсар.

## Google Apps

Google Apps диэн Google 2006 сыллахха оҥорбут сервиһа. Араас хампаанньа системнай администратордарыгар үлэһиттэригэр домен иһигэр почта оҥорор.

## Торговай знак туһунан мөккүөр

Англияҕа "Gmail" диэн аат Google хампааньа олохтонун иннинэ баар этэ, ол иһин Англияҕа "Gmail" "googlemail.com" оннугар туттар буолбут.

2009 сыллаахха быһаарсыы кэнниттэн Англия учуотунай саапыстарга төттөрү Gmail диэн туттарга төннүбүт

## Быһаарыылар
# Метал

Тимир, метал буолар химия ууһугун холобура
Дьэбиннирбэт болот уһаарыктан оҥоруллубут соус иһитэ
**Метал** диэн материал, химия ууһуктарын бөлөҕө. Метал сүрүн саҥнара - чаҕылыманы уонна сылааһы ыытааһын, килбэйии, кумуктуйуу, охсуллуу. Бу саҥнар метал атомнарын уонна молекулаларын метал ситимиттэн тутулуктаахтар. Металлар көрүҥнэрэ - химия ууһуга (тимир), уһаарык (дьэбиннирбэт болот), молекула холбоһуга (политиазил). Физика быһаарыытынан, метал диэн тамты нуул температураҕа чаҕылыманы ыытар кыахтаах сэк. Үрдүк батталга элбэх ууһуктар уонна холбоһуктар метал буолаллар. Холобур, метал буолбатах йод 40-170 мыҥ төгүл атмосфера батталыгар сыыйа метал буолар. Төттөрүтүн, сорох метал дэнэр материаллар метал буолбатахтарга кубулуйуохтарын сөп. Холобур, натриум 2 мөлүйүөн төгүл атмосфера батталыгар метал буолбатахха кубулуйар. Химия периодтаах таабылыгар баар 118 ууһуктан 95 металлар. 6 ууһук металлоид бөлөҕөр киирэр. Металлоидтар химия тутуллара металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларыгар баар. Металлоид холобурдара - күһэл уонна сүрмэ. Астрофизикаҕа метал диэн сулус иһигэр баар гелийтан ыарахан химия ууһуктара буолаллар. Бу курдук сулус үөскэҕэр баар түөрт бастакы металлар - харыалык, азот, абалык, неон. Химияҕа бу ууһуктар метал буолбатахтар. Сулус үөскүүр кэмин тухары чэпчэки атомнары (үксэ уулук уонна гелий) ыарахан атомнарга уһааран кубулутар. Метал химия ууһуктара Сир хаҕын 25% буолаллар. Дьон металлары олох-дьаһах араас эйгэлэригэр киэҥник туһаналлар - тутуу, көлө, дьиэ тэриллэрэ, сэптэр. Күндү металлартан манньыат оҥороллор.

## Кылаастааһын

### Металлар Сир хаҕын тутулугар

| Метал | Сир хаҕын маассатыттан % |
| --- | --- |
| Алюминий | 8,8 |
| Тимир | 5,1 |
| Калсиум | 3,6 |
| Натриум | 2,6 |
| Калиум | 2,6 |
| Магний | 2,1 |
| Титаниум | 0,6 |
| Марганец | 0,09 |
| Алтан | 0,01 |

Атын металлар холбоон өлүүлэрэ 2% тахсыбат.

### Металлар алтык салааларыгар

Алтык (индустрия) салааларыгар туттуллар металлары маннык бөлөхтөргө араараллар:

* **хара металлар** — тимир, марганец, хром — хара металлургия оҥорооһунугар туттуллаллар, кинилэр уһаарыктара массыыналааһыҥҥа киэҥник туттуллаллар;
* **күндү металлар** — көмүс, үрүҥ көмүс, платина — ювелир оҥорооһунугар, электроникаҕа, электротехникаҕа, химия алтыгар туттуллаллар;
* **ыарахан металлар** — алтан, сыынка, хорҕолдьун, хорҕос — массыыналааһыҥҥа, электротехникаҕа, энергетикаҕа туттуллаллар;
	+ **дэҥ ыарахан металлар** — никель, кадмиум, вольфрам, молибден, марганец, кобальт, ванадиум, бисмут — ууллугуһа суох тутуу материала уонна хара металлардыын уһаарыктарга чэпчэтэр ууһук курдук туттуллаллар;
* **чэпчэки металлар** — алюминий, титаниум, магний — авиацияҕа, космос алтыгар, көлө оҥорооһунугар туттуллаллар;
* **солох металлар** — калиум, натриум, литиум — холбоһуктарга туус уонна электролит курдук туттуллаллар;
* **солох сир металлар** — калсиум, бариум, стронсиум — химия алтыгар туттуллаллар.
# Уус-уран түмэл

Уус-уран түмэл
**Уус-уран түмэл** - уус-уран айымньылары бар-дьоҥҥо көрдөрөр, киһи-аймах уонна биирдиилээн омуктар уус-уран сайдыыларын үөрэтэр тэрилтэ, түмэл сүрүн көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.

Саха сиригэр бу хайысханан Габышев аатынан уус-уран ускуустуба түмэлэ үлэлиир.
# AC/DC

AC/DC (2009)
**«ЭЙ-СИ/ДИ-СИ» (AC/DC)** - Австралияттан төрүттээх хард-рок-бөлөх. 1974 үөскээбит.

Сүрүн дьоно: Малколм Янг (Malcolm Young) (тохсунньу 6 күнүгэр, 1953, Глазгоҕа төрөөбүт; гитара), Ангус Янг (Angus Young) (кулун тутар 31, 1953, Глазго; гитара), Бон Скотт (Bon Scott, дьиҥнээх аата Рональд Белфорд, Ronald Belford) (от ыйын 9, 1946, Энгус, Шотландия — олунньу 20, 1980, Лондон; вокал), Клифф Уильямс (Cliff Williams) (ахсынньы 14, 1949, Эссекс; бас-гитара), Фил Рудд (Phillip Rudd) (ыам ыйын 19, 1954, Мельбурн; ударнай).

Мадриид (Испания) уонна Мельбурн (Австралия) куораттарга бөлөх аатынан уулуссалар бааллар.
1973 сылтан аан дойдуга 140 мөл. тахса AC/DC диискэлэрэ атыыламмыта.
# Рембрандт

**Рембрандт Харменс ван Рейн** (*Rembrandt Harmenszoon van Rijn*, 1606 от ыйын 15 – 1669 алтынньы 4), Недерланд уруhуйдьута уонна офортааччыта. Недерланд историятын бастыҥ уруhуйдьута, Эуропа дьоҕурун историятыгар биир улуу уруhуйдьут буолар. Недерланд алтан үйэтин кэмин биир уhулуччулаах киhитэ буолар.

Эдэр сааhыгар ситиhиилээх мэтириэт уруhуйдьута быhыытынан биллибитэ. Сааhыран баран олоҕо сатамматах, үп-харчы өттүнэн ыарахаттары көрсүбүт. Ол да буоллар кини уруhуйдара уонна гравюралара олоҕун тухары хайҕаналлара уонна биhирэбиллэнэллэрэ. Сүүрбэ сыл устата кини элбэх дьоһуннаах Недерланд уруhуйдьуттарын үөрэппит. Рембрандт бастыҥ ситиhиилээх үлэлэринэн буолаллар үөлээннээхтэрин мэтириэттэрэ, бэйэ мэтириэттэрэ уонна Биибилийэ көстүүлэрин ойуулааhыннара. Бэйэ мэтириэттэригэр Рембрандт бэйэтин бэрдимсийиитэ суох уонна олус истиҥник ойуулуур.

## Литература

* Ackley, Clifford, et al., *Rembrandt's Journey*, Museum of Fine Arts, Boston, 2004. ISBN 0-87846-677-0
* Adams, Laurie Schneider (1999). *Art Across Time. Volume II*. McGraw-Hill College, New York, NY.
* Bull, Duncan, et al., *Rembrandt-Caravaggio*, Rijksmuseum, 2006.
* Clark, Kenneth, *Civilisation*, Harper & Row, 1969.
* Clark, Kenneth, *An Introduction to Rembrandt*, 1978, London, John Murray/Readers Union, 1978
* Clough, Shepard B. (1975). *European History in a World Perspective*. D.C. Heath and Company, Los Lexington, MA. ISBN 0-669-85555-3.
* Gombrich, E.H., *The Story of Art*, Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3355-X
* Hughes, Robert (2006), "The God of Realism", *The New York Review of Books* (Rea S. Hederman) **53** (6)
* *The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size*, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1988. ISBN 0-486-28181-7
* Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600–1800, Yale UP, 1995,ISBN 0-300-07451-4
* van de Wetering, Ernst, *Rembrandt: The Painter at Work*, Amsterdam University Press, 2000. ISBN 0-520-22668-2
* *Rembrandt by himself* (Christopher White — Editor, Quentin Buvelot — Editor) National Gallery Co Ltd [1999]
* Christopher White, *The Late Etchings of Rembrandt*, 1969, British Museum/Lund Humphries, London

## Сигэлэр

Биики ыскылаатыгар медиа билэлэр:
Rembrandt
# Ганг

**Ганг** өрүһэ муссон климаттаах территориянан устар. Уута элбэҕинэн Амазонкаҕа уонна Конгоҕа эрэ баһыйтарар. Гималайтан саҕаланар, материк саамай сииктээх территориятынан ааһар. Эмиэ Янцзы курдук, сайын халаанныыр. Өрүс болоорхойдуҥу саһархай уута хайаттан баһаам элбэх кытаанах кыырпаҕы аҕалар, Бенгальскай хомоҕо түһэригэр киэҥ дельтаны үөскэтэр.

## Литература

* *Коринская В. А.* География: Материктар, акыйааннар географиялара: Орто оскуола 7 кылааһын учебнига. — Дьокуускай: Бичик, 1997.
# Полиомиелит

| Poliomyelitis |
| --- |
|  |
| Полиомиелит вируһун микрофотографията |
| МКБ-10 | A80., B91. |
| МКБ-9 | 045, 138 |
| DiseasesDB | 10209 |
| MedlinePlus | 001402 |
| eMedicine | ped/1843  pmr/6 |
| MeSH | C02.182.600.700 |

Уҥа атаҕа полиомелит кэнниттэн
**Полиомиелит** диэн вирус төрүттээх олус кутталлаах ыарыы. Дьонтон дьоҥҥо тарҕанар. Үксүгэр симптома суох сайдар, хаан нөҥүө киирбит буоллаҕына симптомнара тута тахсаллар. Центр ниэрбэ систематыгар киирэрэ саарбах. Киһи сыһыаннаҕына параличтанар. Вакцинация баар уонна ыарыыны тохтотуон сөп. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уонна атын аан дойду тэрилтэлэрэ ол туһуар үлэлииллэр ол түмүгэр полиомиелит дойдулар үксүлэригэр суох буолбута. 1988 сыллаахха быһа холоон 350,000 киһи ыалдбьыбыт буоллаҕына 2007 сыллаахха номнуо 1,652 эрэ киһи ыалдьыбыт.

## Быһаарыылар
# Этика

**Этика** диэн сөбү уонна сыыhаны, сигилини үөрэтэр философия салаата.

Этика маннык курдук боппуруостарга эппиэтиир:

* Хайдах дьайыы үчүгэйий? Хайдах дьайыы куһаҕаный?
* Туох уларытыылааҕый?
* Үчүгэй уонна куһаҕан бары дьоҥҥо тэҥ дуо?
* Атын дьоҥҥо көмөлөһөр эбэтэр куһаҕаны оҥорор ыарахан дьаһаллары хайдах ылыахха сөбүй?
* Дьон быһыылара атын дьоҥҥо дьайыыта.
# Кумах куйаар

Кумах куйаар
Лиибийэ кумах куйаара
**Кумах куйаар** — көнө ньуурдаах уонна/эбэтэр олус аҕыйах сөҥүү түһэр сирэ. Үүнээйитэ уонна хамсыыр-харамайа төрүт суох эбэтэр аҕыйах эндемик көрүҥнэр эрэ бааллар. Кумах куйаардартан ураты өссө таас уонна хаар куйаардар бааллар.

## Өссө маны көр

* Кумах
# Манһэттан

**Манһэттан** (өссө биллэринэн **Манһаттан**, ааҥл. *Manhattan*, нууч. *Манхэттан*) — Нью Йорк куорат саамай центральнай макрокварталын ааттыыллар (макроквартал бэйэтэ микрокварталларга хайдар).

Манһэттаҥҥа аатырбыт уһулуччу үрдүк дьиэлэр бааллар, халлааҥҥа өндөспүт. Ол эрэн Манһэттаҥҥа Чайнатаун, Мидтаун, Гарлем, Челси Нью Йорк, Кирдээх кухня курдук биллэр микрокварталлар бааллар. Манһэттаҥҥа Аан Дойдуга биллэр уонна элбэх киинэҕэ уһуллар Нью Йорк киин паарката баар.

Манһэттан дьонун ахсаана 5-9 мөллүйүөн киһи, ол эбэтэр Нью Йорк куорат 60% дьоно олорор. Күнүһүн Нью Йорк атын макрокварталларыттан уонна аттыынааҕы штаттартан Манһэттаҥҥа дьон үлэлии кэлэр — оччоҕо дьонун ахсаана 25 мөллүйүөн буолар.

Манһэттан Аан Дойдуга биир "густонаселённай" точка буолар, онон сир сыаната олох үрдүк. Биир хостоох дьиэ арендата 4500$ кыччаабыта, Мидтаун диэки 9000$ саҕаланар.

## Нью Йорк атын макрокварталлара

* Бруклин
* Куинс
* Бронкс
* Стэйтен Айленд
* Лонг Айленд