Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Диктатор

**Диктатор** диэн салайааччы, диктатураны олохтооччу. Диктатор культ личности ыытар, демократияны утарар.

## Билиҥҥи диктатордар испииhэктэрэ

| № | Аата | Дойду | Салайар |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ким Чен Ун | Халыып:Флагификация/Хоту Кэрийэ | 16 лет |
| 2 | Роберт Мугабе | Зимбабве Зимбабве | 30 лет |
| 3 | Тан Шве | Мьянма Мьянма | 18 лет |
| 4 | Омар аль-Башир | Судаан Судаан | 21 год |
| 5 | Гурбангулы Бердымухаммедов | Түркменистаан Түркменистаан | 4 года |
| 6 | Исайя Афеворк | Эритрея Эритрея | 17 лет |
| 7 | Ислам Каримов | Узбекистан Узбекистан | 20 лет |
| 8 | Махмуд Ахмадинежад | Ираан Ираан | 5 лет |
| 9 | Мелес Зенауи | Эфиопия Эфиопия | 19 лет |
| 10 | Ху Цзиньтао | Кытай Кытай | 7 лет |
| 11 | Башар аль-Асад | Сирия Сирия | 10 лет |
| 12 | Идрис Деби | Чад Чад | 20 лет |
| 13 | Теодоро Обианг Нгема Мбасого | Экватор Гвинеята Экватор Гвинеята | 31 год |
| 14 | Яйя Джамме | Гамбия Гамбия | 16 лет |
| 16 | Блез Компаоре | Буркина Фасо Буркина Фасо | 23 года |
| 17 | Йовери Мусевени | Уганда Уганда | 24 года |
| 18 | Поль Кагаме | Руанда Руанда | 10 лет |
| 19 | Рауль Кастро | Кууба Кууба | 2 года |
| 20 | Александр Лукашенко | Беларусь Беларусь | 17 лет |
| 21 | Поль Бийя | Камерун Камерун | 28 лет |
# Нинбо

**Нинбо** (кит. трад. 寧波, упрощ. 宁波, пиньинь Níngbō: ол аата "Хокку Долгуннар") - Кытай Чжэцзян сиригэр баар улахан куорат, манна кытай аармыйатын салалтата баар. Нэһилиэнньэтэ 7 мөллүйүөн, агломерациялыын 31 мөллүйүөн, онтон Шанхай куораттын оруобуна 100-чэкэ мөллүйүөн киһи буолар. Нинбо куорат Шанхайтан 34 км тэйиччи соҕуруу диэки сытар.

Нинбо саҥа дьылабыай сыантыра
# Хаяо Миядзаки

宮崎 駿| 201211.jpg |
| Төрөөбүтэ | 1941 сыл тохсунньу 5 күнүгэр (81 саастаах), Буҥкуйуо, Токио, Дьоппуон Импиэрийэтэ |
| Хос ааттара | Сабуро Акитсу (秋津 三朗)
Тсутому Тэруки (照樹 務) |
| Үөрэҕэ | Гакусүйүүн Үрдүк Үөрэҕэ |
| Дьарыга | Аниматор, киинэ айааччы, сценарист, айымньыт, маҥгака |
| Үлэтин саҕалаабыта | 1964 сыл - салҕана турар |
| Үлэлээбит сирдэрэ | Toei Animation (1963–1971)
A-Pro (1971–1973)
Zuiyō Eizō (1973–1975)
Nippon Animation (1975–1979)
Tokyo Movie Shinsha (1979–1982)
Topcraft (1982–1985)
Studio Ghibli (1985–present) |
| Ойоҕо | Акэми Ота (1965 сылтан ыла) |
| Оҕолоро | Мийэдьээки Горо (аниматор), Мийэдьээки Кэйсикэ |
| Төрөппүттэрэ | Мийэдьээки Катсудьу (аҕата), Мийэдьээки Йосико (ийэтэ) |
| Аймахтара | Тсутсумэ Дайсикэ (күтүөтэ, аниматор) |

**Мийэдьээки Хайао** (宮崎 駿, Miyazaki Hayao, [mijaꜜzaki hajao]; 1941 сылга тохсунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ) дьоппуон омук аниматор, режиссёр, продюсер, сценарист, айымньыт уонна маҥгака. Исао Такахатаны кытта «Studio Ghibli» төрүттэччитэ буолар, уһулуччулаах сэһэнньит, дьоппуон уруһуйудаммыт уус-уран киинэтин айааччы диэн аан дойдунан бүттүүн биһирэнэр уонна анимация остуоруйатыгар киинэ айааччылар ордуктарыттан биирдэстэрэ диэн ааҕыллар.
# Дуайт Эйзенхауер

Дуайт Эйзенхауер
**Дуайт Эйзенхауэр** (ааҥл. *Dwight David "Ike" Eisenhower*) (1890–1969), Америка судаарыстыбаннай уонна байыаннай диэйэтэлэ, аармыйа генерала, АХШ 34-с бэрэсидьиэнэ (1953–61).
# Көҥүл араадьыйа

**Көҥүл радиота** (нуучч. *«Ра́дио „Свобо́да“»* (толору аата — *«Радио „Свободная Европа“/Радио „Свобода“»* ааҥылычанныы *Radio Liberty* эбэтэр *Radio Free*, атын аата **International liberty radio WorldWide**) диэн аан дойдуга үлэлиир араадьыйа. АХШ Конгресса үбүлүүр. Сыалынан-соругунан демократия сыаннастарын пресса көҥүлэ суох дойдуларыгар тарҕатыыны биллэрэр.

Араадьыйа биэриитэ Илин Европа, Орто Азия уонна Илин Азия 23 дойдуларыгар 25 тылынан барар, ону тэҥэ интернекка тарҕанар. Төбө офиһа Прагаҕа баар (1995 сылга дылы Мюнхен куоракка баара).

Официал сирэйэ

## Историята

## Ыытааччылар

## Географията
# GAZ Motors

Gorky Automobile Plant
Го́рьковский автомоби́льный заво́д
(trading as GAZ)|  |
| Көрүҥэ |
Subsidiary |
| Тэриллибитэ |
1932 (Аллараа Новгород) |
| Штаб-квартира |
Аллараа Новгород, Арассыыйа |
| Тутаах дьоно |
Bo Andersson (President & CEO of GAZ Group),Siegfried Wolf (Chairman of the Board of Directors of OAO GAZ) |
| Индустрията |
Automotive |
| Оҥоһуулара |
Automobiles, automotive parts |
| Барыhа |
$4.1 billion (GAZ Group 2011) |
| Net income |
$264 million (GAZ Group 2011) |
| Холдиҥа |
GAZ Group |
| Уэбсайта |
Gaz website |

**GAZ** эбэтэр **GAZ Motors**, Арассыыйа иккис бөдөҥ массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, СНГ пространствотыгар атыыта киэнник барар, олор ахсааннарынар Саха Сиригэр. Штаб-квартирата — Аллараа Новгород.
# Иврит

Иврит aлпабыыт
**Иврит**, ол эбэтэр, **дьэбэриэй тыла** (дьэб. עִבְרִית‎, «дьэбэриэй тыла») — Исраил государственнай тыла, Дьэбэриэйдэр үгүс диаспораларын тыла; иврит былыргы формата - иудаизм үгэс буолбут тыла. Аныгы иврит XX-с үйэттэн ыла саҥаттан төрүттэнэн баран, билигин Исраил кэпсэтии уонна государственнай тылынан буолар.

# Сурук уонна ааҕыы

* Иврит суруллуутугар дьэбэриэй алфавита туhаныллар, ол эбэтэр квадратный шрифынан арамейскай уонна идиш тыллар курдук суруллар. Квадратнай шрифт дьэбэриэй тылыгар биhиги эрабыт иннинэ 6-с үйэҕэ арамейскай тылтан киирбитэ; ол иннинэ иврит финикийскай алфавикка майгынныыр алфавитынан суруллар этэ.
* В алфавите иврита 22 буквы, все буквы соответствуют согласным звукам. В иврите нет ни одной буквы, изначально соответствовавшей какому-либо гласному, однако три буквы (алеф, йуд и вав) перестали использоваться для обозначения исключительно согласных звуков и используются также для обозначения гласных. Написание букв одна после другой — справа налево, буквы не соединяются между собой (хотя в рукописях это не всегда так), а строки следуют одна за другой сверху вниз.
* Иврит алфавитыгар 22 буукуба баар, олор барыта бүтэй дорҕооннорго тэҥнэһэллэр. Кэнники бириэмэҕэ үс буукубалар (**алеф**, **йуд** уонна **вав**) аһаҕас дорҕоннорго эмиэ тэҥнэһэр буолбуттара.
* Иврит суруга уҥаттан хаҥас диэки үөҺэттэн аллара ааҕыллар.
* Аhаҕас дорҕооннор дьэбэриэй тылыгар огласовкаларынан (дьэб. נקודות‎ — некудо́т) бэриллэллэр. Огласовкалар буукубалар тастарыгар (үөһэ, аллара, хаҥас диэки) суруллаллар.

В подавляющем большинстве текстов значки огласовок не пишутся. Огласовки ставятся лишь в
религиозных текстах,
песнях и стихах,
учебниках для школ и ульпанов,
книжках для детей,
иногда — в иностранных словах
и некоторых других текстах.

* Үгүс дьэбэриэй тылынанан суруллубут тиэкстэргэ огласовка суруллубат. Огласовкалар туруоруллаллар:

* религиознай тиэкстэргэ;
* ырыаҕа уонна хоhооҥҥо;
* үөрэх кинигэтигэр;
* кыра оҕолорго аналлаах кинигэлэргэ;
* сороҕор - омук тылларыгар.
# Герберт Уэльс

Герберт Уэльс
**Герберт Уэллс** (1866-1946) - Англия суруйаччыта, публицист, научнай фантастика жанрын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Машина времени», «Человек-невидимка», «Война миров» киэҥник биллибит научнай-фантастическай романнар ааптардара. Арассыыйаҕа үстэ сылдьыбыта (1914, 1920 уонна 1934 сылларга). Иккис сырыытыгар Максим Горькайы кытта уруккуттан бисэр буолан Ленини көрсөн турар, үһүс сырыытыгар Сталины кытары көрсөн интервью ылан турар.
# Уот

Үөт кытта булкуйума.
Уот
**Уот** диэн сэк умайыытын (тэтимнээх аһыйыы) химия хамнала. Уот сылааһы уонна сырдыгы таһаарар. Уот көстөр өттө төлөн дэнэр. Төлөн сүрүн үөскэтээччилэрэ хоруолук диоксида, уу чаана, абалык уонна азот. Уот күүскэ итийдэҕинэ гаастар ионнананнар плазма үөскэтэллэр. Уот тэтимэ уонна төлөн өҥө ханнык уматык умайарыттан тутулуктаах.

Уот Сир тулалыыр эйгэлэригэр сүдү дьайыылаах. Уот үүнээйи үүнүүтүн көҕүтэр, буор иҥэмтэтин байытар. Уот тарҕанан бардаҕына өрт уота буолуон сөп. Өрт уота дьоҥҥо, харамайдарга, ойуурдарга кутталлаах, улахан хоромньу таһаарар, салгыны уонна ууну киртитэр. Уот түөрт төрүт ууһуктан биирдэстэрэ буолар. Уот араас омуктар итэҕэл дуомнарыгар улахан суолталаах. Сахалар уоту аһатар үгэстээхтэр. Дьон уоту тыа хаһаайыстыбатыгар, астааһыҥҥа, оттууга, сырдатыыга, металл охсуутугар уонна ууһаарыытыгар, бөх уматыытыгар, кремацияҕа киэҥник туһаналлар.
# Акроним

**Акроним** — хас да тылы кылгатан биир тылынан этии көрүҥэ, аббревиатураттан уратыта тыл курдук саҥарылларыгар сытар (аббревиатура биирдии буукуба аатынан саҥарыллар, холобур, КыГыБы, оттон акроним биир тыл курдук саҥарыллар, холобур токамак, Танах).

### Акронимнар холобурдара

* БАМ — **Б**айкаал-**А**мыр **м**агистрала
* Лазер
# Крокет

Оборудование для игры в крокет. 1 - өтүйэлэр. 2 - мээчиктэр. 3 - клипсалар. 4 - муннук былаахтара. 5 - муннук мастара. 6 - киин мас. 7 - боруоталар.
**Крокет** (фр. croquet) — мээчиги өтүйэнэн охсон боруоталарга киллэрэр оонньуу. Икки киһиттэн алта киһиэхэ дылы ахсааннаах дьон оонньууллар.

## Устуоруйата

Францияҕа былыр сүүһүнэн сыл ынараа өттүгэр үөскээбит оонньуу. Ол саҕана «Пэлли Мэлли» диэн ааттаах эбит. XIX үйэ саҥатыгар Англияҕа «Пол Мол» диэн аатынан үөдүйбүт. Кэлин аан дойдуга араас көрүҥүнэн тарҕаммыт. Холобур, Америкаҕа (АХШ уонна Канаада) 6 боруоталаах көрүҥү оонньууллар.

## Хайдах оонньоноро

Оонньуу хонуута уонна боруоталары барыы уочарата.
Саамай судургу барыла *тиэргэн крокета* диэн ааттанар, ол маннык. Хонууга мээчик эрэ батар тоҕус дьоҕус боруотатын туруораллар. Мээчиги боруоталары барыларын иһинэн киллэрэн өстөөх маһыгар тиэрдэн баран төттөрү бэйэтин маһыгар бастаан аҕалбыт хамаанда кыайар.

## Оонньуу хонуута

Оонньонор сир көнө сиргэ түөрт муннук хонуу буолар. Кээмэйэ көрүҥнэриттэн тутулуктаах. Тиэргэн крокетын кээмэйэ 30,5 х 15,25 м. Америкаҕа 6 боруоталаах крокет 32 х 26 м.

## Быһаарыылар
# Абстрактнай экспрессионизм

**Абстракт экспрессионизм** (ааҥл. *abstract expressionism*) — киһи санаатын толору биэрэ сатаан, улахан болотунаҕа бөдөҥ киистэнэн быстах штрихтэри туһанан түргэнник уруһуйдуур ньыманы туһанар худуоһунньуктар оскуолалара (хамсааһыннара). Сороҕор кыраасканы соруйан таммалаталлар. Худуоһунньук соруга - бэйэтин ис эйгэтин хартыынатыгар толкуйдаабакка эрэ, хам-түм уруһуйдаан биэрии.

Аан бастаан — абстрактнай сюрреализм (*abstract surrealism*) быһыытынан 1940-с сылларга Андре Бретон идиэйэтинэн үөскээбитэ. Сүрүн өйөөччүлэрэ америка уруһуйдьуттара Ганс Хоффман, Аршиль Горки, Адольф Готлиб этилэр. 1950-с сылларга Джексон Поллок, Марк Ротко уонна Виллем де Кунинг салайар кэмнэригэр бу хамсааһын күүскэ сайдыбыта.

## Худуоһунньуктар

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Эд Рейнхардт
* Адольф Готлиб
* Albert Kotin
* Anne Ryan
* Аршиль Горки
* Барнетт Ньюман
* Брэдли Уолкер Томлин
* Charles Alston
* Cleve Gray
* Клиффорд Стилл
* Конрад Марка-Релли
* Сай Твомбли
* David Hare
* Дэвид Смит
* Элен Гамильтон
* Элен де Кунинг
* Emerson Woelffer
* Энрико Донати
* Ernest Briggs
 | * Esteban Vicente
* Франц Клайн
* Friedel Dzubas
* Fuller Potter
* George Rickey
* Grace Hartigan
* Hale Woodruff
* Hans Burkhardt
* Ганс Гофман
* Hedda Sterne
* Элен Франкенталер
* Herbert Ferber
* Harold Shapinsky
* Ibram Lassaw
* Игорь Вулох
* Исаму Ногути
* Jack Bush
* Джек Творков
* Джексон Поллок
* Джеймс Брукс
* Jane Frank
 | * Jimmy Ernst
* Джоан Митчелл
* Джон Чемберлен
* Jon Schueler
* Kenzo Okada
* Ли Краснер
* Louis Schanker
* Louise Nevelson
* Manouchehr Yektai
* Марк Ротко
* Марк Тоби
* Марк Ди Суверо
* Mercedes Matter
* Michael Goldberg
* Milton Resnick
* Morris Graves
* Морис Луис
* Nicholas Marsicano
 | * Nicolas Carone
* Norman Bluhm
* Norman Lewis
* Paul Jenkins
* Филипп Густон
* Ray Parker
* Ричард Дибенкорн
* Richard Lippold
* Richard Pousette-Dart
* Роберт Де Ниро (старший)
* Роберт Мотеруэлл
* Сэм Фрэнсис
* Seymour Lipton
* Taro Yamamoto
* Theodore Roszak
* Теодорос Стамос
* Виллем де Кунинг
* Уильям Базиотис
* William Ronald
* Жан-Поль Риопель
* Роберт Московиц
* Чёрный Иван Иванович
* Солдатенков Сергей Михайлович
* Фищенко Наталья Ивановна
 |

## Эбии көр

* Абстракционизм
* Авангардизм