Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Паар

**Паар** — убаҕас эттик гаас буолан көтүүтэ. Убаҕас туругун кытта тэҥ усулуобуйаҕа баар буолар, ол гынан баран үксүн кылгас кэмҥэ. Олоххо бу аатынан үксүн уу паарын ааттыыллар.
# Дьэбириэйдэр

| Дьэбэриэйдэр (יהודים) |
| --- |
|  |
| Альберт Эйнштейн • Зигмунд Фрейд • Иисус Христос • Барбра Стрейзанд
 |
| Бүтүн ахсааннара |
|
13,155,000 |
| Олорор сирдэрэ |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Исраил | 5,393,000 |  |
| АХШ | 5 275 000 |  |
| Франция | 492 000 |  |
| Канаада | 373 000 |  |
| Холбоhуктаах Хоруоллук | 297 000 |  |
| Арассыыйа | 228 000 |  |
| Аргентина | 184 000 |  |
| Германия | 118 000 |  |
| Бразилия | 96 000 |  |
| Аустралия | 88 831 |  |

 |
| Тыллара |
|
Иврит, идиш |
| Итэҕэллэрэ |
|
Иудаизм |
| Уруулуу омуктара |
|
Араабтар |

**Дьэбириэйдэр** (дьэб. יהודים *(Yehudim)*) - 12-14 мөл. ахсааннаах, Чугастааҕы илинтэн тахсыбыт, сир араас өттүгэр олорор омук. 1948 сылтан ыла Исраил диэн дьэбириэй государствота баар буолбута. Дьэбириэйдэр 40 % Америкаҕа, уонна 35 % Исраилга олороллор. Дьэбириэйдэр итэҕэллэринэн иудаизм буолар. Былыргыттан ыла "дьэбириэй" уонна "иудей" диэн өйдөбүллэр үгүс тылларга уратылара суохтар. Дьэбэриэйдэр үгүс өттүлэрэ олорор сирдэрин тылларынан саҥараллар. Исраилга государственнай тылынан XIX-c үйэҕэ иккистээн төрүттэммит иврит буолар.

## Дьэбириэйдэр Саха сиригэр

| Суруйуу ыытыллыбыт сылларга Саха сиригэр дьэбириэйдэр ахсааннара |
| --- |
| 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
|  | 1 218 | 1 389 | 1 028 | 1 174 | 1 126 | 352 |
# Рейн

**Рейн** (ньиэм. *Rhein*, фран. *Rhin*) - арҕаа Эуропаҕа баар улахан өрүс, Хотугу муораҕа түһэр. 6 судаарыстыбанан барар.

| Рейн |
| --- |
|  Лорелея диэн скала. |
| **Төрдө** | Тореза |
| **Ханна түһэрий** | Хотугу муора |
| **Тардыытын дойдута** |  Швейцария
 Австрия
 Лихтенштейн
 Германия
 Быраансыйа
 Нидерланд |
| **Уһуна** | 1233 км. |
| **Орто түһэрэр уута** | 2200 м3/с. |
| **Бассейнын иэнэ** | 185000 км2. |

Өрүс уһуна - 1232700 м. Өрүс бассейна - 185000 км2.

## География

Рейн өрүһү хас даҕаны чааска араалаллар:

* Альп Рейна.
* Горнай Рейн.
* Үөһээ Рейн.
* Орто Рейн.
* Аллараа Рейн.

## Остуоруйа

I үйэ, Рим Империята Рейнҥа дылы тиийэн баран, Кельтартан көмүскээһиҥҥэ Лимес диэн туппуттар уонна хас та даҕаны куорат туппуттара.

V-IX үйэ, Франктар саарыстыбалара Рейн өрүһүнүнэн торговляны ыыпыттара.

XIX үйэ, Венскай Конгресс кэмигэр Рейн навигациятын центральнай коммисията айыллыбыта.

2002 сылга, Рейн ЮНЕСКО достояниятынан аатыллыбыта.

## Быһаарыылар
# Кырыым Дьуурта

Тарак-тамгасы
**Кырыым Дьуурта** (нууч. *Кры́мское ха́нство*, крым. *Qırım Hanlığı*, {{{2}}}‎) — 1783 сылга дылы баар буола сылдьыбыт Кырыым татаардарын илэ. Бэйэлэрин — Кырыым юрту (крым. *Qırım Yurtu*, قريم يورتى‎) диэн ааттыыллар эбит. Кырыым истиэбин уонна хайаларын тэллэҕиттэн ураты Дунаай уонна Днепр ыккардыларынааҕы сирдэри, Азов таһынааҕы сирдэри, уонна билиҥҥи Краснодаар кыраайын улахан аҥаарын ылар этэ. 1478 сыллаахха Кырыым Дьуурта Осмаан Илин кытта доҕордоһуу дуогабарыгар илии баттаабыта уонна 1774 сыллаахха Күчүк Кайнардьы эйэ дуогабара түһэрсиллиэр дылы оннук статустаах этэ. 1783 сыллаахха Арассыыйа Импиэрийэтэ аннексиялаан ылбыта. Билигин Дьуурт улахан өттө (Дон өрүстэн арҕаа) Украинаҕа, сорҕото (Донтан илин) — Арассыыйа бас билиитигэр.
# Кырса

Кырса
Үөскүүр сирэ
**Кырса** - (лат. Alopex lagopus эбэтэр лат. Vulpes lagopus) туундараҕа үөскүүр ыттыҥы сиэмэх кыыл.

## Тас көрүҥэ

Тас көрүҥэ уонна улахана ханна үөскүүрүттэн улахан тутулуктаах.

## Тарҕаныыта

Урут Хотугу полушариеҕа барытыгар кэриэтэ баар буоллаҕына, билигин ареала улаханнык кыччаабыт.

## Олорор сирдэрэ

Кырса туундараҕа, лесостептарга үөскүүр.

## Ууһааһына

Үксүн бу кыыл моногамнай эбит. Тыһы уонна атыыр кырсалары кытта былырыын төрөөбүт оҕолоро эмиэ сылдьыһаллар эбит. Сорох маннык "дьиэ кэргэн" икки-үс буолан биир сиргэ олоруон сөп. Биир дьиэ кэргэн сирэ 2-30 квадратнй килэмиэтэрэ буолар. Ас кордөөн киэҥ сиринэн кэрийэ слдьаллр эбит. Ууһуулларыгар биир сиргэ кэлэр үгэстээхтэр эбит.

Тыһы кырса тиэчкэтэ кулун тутарга, муус устарга буолар. Атыырдар тыһыны былдьаһан охсуһаллар. 49-57 күнүнэн тыһы кырса төрүүр; 7-12 оҕолоох буолар. Атыыркырса оҕолорун көрсөр. Оҕолорун хараҕа 9-18 күҥҥэ аһыллар; сыл аҥаарынан уҥүохтарынан улахан кырса саҕа буолаллар. Эһиилигэр номнуо төрүүр кыахтаахта эрээри икки сыл буолан баран толору ситэллэр.

## Хаһаайыстыбаннай суолтата

Экосистемаҕа улахан оруолу оонньуур: мөлтөх, ыарыһах кыыллары суох оҥорон бултуур кыылларын популяциятын тупсарар. Үчүгэй көп түүлээҕин иһин бултанар уонна анал фермаларга иитиллэр.

## Культуураҕа

Хотугу сахалар уонна атын омуктар остуоруйаларын персонаһа.

## Сигэлэр
# Азербайдьаан тыла

| Азербайдьаан тыла Azərbaycan dili Азәрбајҹан дили آذربایجان دیلی  |
| --- |
| Саҥарыы: | /azærbajʤan dili/ |
| Дойдулар: | Азербайджан Азербайджан, Ираан Ираан, уонна атын аттыгар баар дойдуларга тарҕаммыт, ол курдук: Грузия Грузия, Арассыыйа Арассыыйа, Ираак Ираак, Турция Турция, Украина Украина |
| Total speakers: | 45-50 мөл.  |
| Ranking: | 30-с |
| Тыл системата: | Алтай (сорох чинчийээччилэр сөбүлэспэттэр)  Түүр   Oghuz    **Азербайдьаан тыла**  |
| Суруга: | Латыын алпабыыта Азербайдьаан хоту өттүгэр, Перс-арааб бичигэ Азербайдьаан соҕуруу өттүгэр уонна Ираҥҥа, уонна, урут, Кириллица  |
| Ил суолталаах |
| Ил статустаах: | Азербайджан Азербайджан, Ирак (South Azerbaijani; official in areas where Iraqi Turkmen form a majority)  |
| Салайыллар: | *no official regulation* |
| Language codes |
| ISO 639-1: | az |
| ISO 639-2: | aze |
| ISO 639-3: | aze |
| Glottolog: | mode1262  |
|  |
|

**Азербайдьаан тыла**, эбэтэр атыннык **Азери** диэн ааттанар Азербайдьааҥҥа уонна хоту Ирааҥҥа саҥарыллар түүр төрүттээх тыл. Тыл ону тэҥэ Арассыыйаҕа (Дагестааҥҥа), Грузия хоту уонна илин өттүгэр, хотугулуу илин Турцияҕа уонна Украинаҕа тарҕаммыт.

## Бичигэ

1929 сыл иннинэ, Азербайдьаан тыла Перс тылынан суруллар. 1929-1938 сылларга латыын алпабыыта туттуллар буолбута. 1938 сыллаахтан 1991 сыллаахха дылы кириллица туттуллубута, ол кэнниттэн 1991 сыллаахха латыын алпабыытыгар төннүбүтэ. Сорох сирдэргэ, ол курдук Дагестаҥҥа, билиҥҥигэ дылы кириллица туттуллар.

| Урукку латыын бичигэ (1929-1938 версията; билигин туттуллубат; 1991 сыллааҕынан уларытыллыбыта) | Ил латыын бичигэ (1991 сыллаахтан) | Кириллица (1958 сыл версията, Дагестаҥҥа билигин да туттуллар) | Перс-арааб бичигэ (Iran; 1922 сыллаахха диэри) | IPA |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Aa | Аа | Аа | آ / ـا | /ɑ/ |
| Ää | Əə | Әә | ا / َ / ە | /æ/ |
| Bb | Bb | Бб | ﺏ | /b/ |
| Cc | Cc | Ҹҹ | ﺝ | /dʒ/ |
| Čč | Çç | Чч | چ | /tʃ/ |
| Dd | Dd | Дд | ﺩ | /d/ |
| Ee | Ee | Ее | ئ | /e/ |
| Ff | Ff | Фф | ﻑ | /f/ |
| Gg | Gg | Ҝҝ | گ | /ɟ/ |
| Ǧǧ | Ğğ | Ғғ | ﻍ | /ɣ/ |
| Hh | Hh | Һһ | ﺡ / ﻩ | /h/ |
| Ii | İi | Ии | ی | /i/ |
| Jj | Yy | Јј | ی | /j/ |
| Kk | Kk | Кк | ک | /k/ |
| Ll | Ll | Лл | ﻝ | /l/ |
| Mm | Mm | Мм | ﻡ | /m/ |
| Nn | Nn | Нн | ﻥ | /n/ |
| Ŋŋ |  | Ңң | ݣ / نگ | /ŋ/ |
| Oo | Oo | Оо | وْ | /o/ |
| Öö | Öö | Өө | ؤ | /œ/ |
| Pp | Pp | Пп | پ | /p/ |
| Qq | Qq | Гг | ﻕ | /g/ |
| Rr | Rr | Рр | ﺭ | /r/ |
| Ss | Ss | Сс | ﺙ / ﺱ / ﺹ | /s/ |
| Šš | Şş | Шш | ﺵ | /ʃ/ |
| Tt | Tt | Тт | ﺕ / ﻁ | /t/ |
| Uu | Uu | Уу | ۇ | /u/ |
| Üü | Üü | Үү | ۆ | /y/ |
| Vv | Vv | Вв | ﻭ | /v/ |
| Xx | Xx | Хх | خ | /x/ |
| Yy | Iı | Ыы | ی | /ɯ/ |
| Zz | Zz | Зз | ﺫ / ﺯ / ﺽ / ﻅ | /z/ |
| Žž | Jj | Жж | ژ | /ʒ/ |
| ʼ | ʼ | Ьь | ع | /ʔ/ |

## Быһаарыылар
# Гранаата

Гранаат кытта булкуйума.
Ф-1
РГД-5
M67 гранаата
**Гранаата** диэн түргэнник эстэр сэрии сэбэ. Сүрүннээн киhини табарга аналлаах. Элбэх дьон мустан долгуйуутун ыhар анал гаас гранааталара бааллар.
# Холокост

Иккис аан дойду сэриитигэр дьон өлүүтүн биричиинэлэрэ, 1939-1945
**Холокост**, сороҕор **Шоа** (ивр. השואה‎) — диэн ааттанар, Нацистскай Германия Аан Дойду иккис сэриитигэр дьону өлөрөр бириэмэтигэр буолбута. Быһа холоон алта мөлүйүон дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэ, ол курдук араас биричиинэнэн өлөрбүттэрэ эмиэ киириллэр, ол курдук цыганнар, гомосексуаллар, Иегова итэҕэйэччилэрэ). Элбэх өттө геттоҕа ууруллубуттара, концентрационнай лааҕырдарга өлэлэтиллибиттэрэ уонна ол кэнниттэн газовай каамераҕа өлөрүллүбүттэрэ.

## Тоҕо дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэй

Европаҕа дьэбириэдэр утары абааһы көрөллөрө урут уруккаттан баар этэ Элбэх киһи дьэбириэйдэр бары наһаа баайдар, дьоҥҥо сыһыаннара куһаҕан уонна атын омуктары кытта сатаан олорботтор диэн толкуйдууллара. Маннык боростуой идеялар Германияҕа 1800-с сылларга олус популярнай этэ уонна атын дойдуларга эмиэ. Гитлер Австрияҕа ол бириэмэҕэ төрөөбүтэ уонна ол идеялары ылбыта, уонна экономическай проблемалары уонна Германия уонна Австрия Аан дойду бастакы сэриитигэр хотторуутугар дьэбириэйдэри буруйдуура. Элбэх дьон ону кытта сөбүлэһэрэ, уонна нацистары өйүүрдэрэ.

## Өлүүлэр

Бу аллараа суруллубут сыыппаралар толорутук биллибэттэр, тоҕо диэн үксүгэр ким да ханна да суруйбат этэ. Элбэх учуонайдар сөбүлэспит сыыппаралар маннык:

* Дьэбириэйдэрs (5.1–6 мөл), ол иһигэр:
	+ Польша Дьэбириэйдэрэ (3–3.5 мөл.)
* Поляктар (1.8-2 мөл)
* Цыганнар (200,000–800,000 ),
* Инбэлииттэр (200,000–250,000),
* Гомосексуалkfh (22,000–25,000 ),
* Иегова итэҕэйээччилэрэ (950–2500)

Дьэбириэйдэр Давид сулуһун көстөр сиргэ кэтэ сылдьыахтаах этилэр, Саба түһэннэр поеһынан концентрационнай лааҕырдарга ыытыллыбыттара. Дьэбириэйдэр үксүлэрэ Польшаттан уонна ССРС сириттэн сылдьаллар этэ.

Мөлүйүөнүнэн дьэбириэйдэри газовай каамераларга өлөрөллөрө, сорохтору тыыннаахтыы уматаллара, уонна мээнээх ытан өлөрөллөрө.

Атын өттүттэн дьон баара, дьэбириэйдэри саһыарар уонна Холокост утары охсуһар

## Холокост аккастааһына

Сорох дьоннор Холокост төрүт да буолбатаҕа диэн этэллэр, эбэтэр сыыһа суруллубут диэн этэллэр. Маны Холокост аккастааһына диэн биллэр. . Европа дойдуларын үксүгэр Холокост буолбатаҕа диир сокуону кэһии буолар. .

## Быһаарыылар