Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Плазма (физика)

**Плазма** диэн материя 4-с туруга .

 Плазма лампата, плазма оҥоруон сөптөөх сорох уустук дьыалаларын көрдөрөр. Өҥнөр лаампаҕа баар гааһыттан тахсаллар. Хас биирдии гаас көрүҥэ атын өҥү оҥорор
 Газтаах трубкаларга үксүгэр плазма баар буолар. Бу неоновай трубкалары көрдөрөр. Труба өҥөтө иһигэр баар гааһы көрдөрөр
Плазма сорох электроннарга атомнарыттан тахсалларын курдук гааска энергияны эптэххэ үөскүүр. Ону ионизация диэн ааттыыллар . Ол түмүгэр отрицательнай зарядтаах электроннар уонна положительнай зарядтаах ионнар үөскүүллэр. Материя атын туруктарыттан уратыта диэн, плазмаҕа баар электрическэй уонна магнитнай эйгэлэргэ (ол аата электромагнитнай эйгэлэргэ ) зарядттаах частицаларга күүскэ дьайаллар. Плазма сылааһы сүтэрдэҕинэ, ионнар гааска кубулуйаллар, ионизацияны үөскэтэр энергияны таһаараллар.

Плазма үксүгэр олус итии буолар, тоҕо диэтэххэ электроннар уонна атомнар ядроларын ситимнэрин быһарга олус үрдүк температура наада. Сороҕор плазмалар сулустар курдук олус үрдүк баттааһыннаах буолуохтарын сөп. Сулустар (ол иһигэр Күн ) үксүн плазматтан оҥоһуллубуттар. Плазмалар эмиэ олус кыра баттааһыннаах буолуохтарын сөп, холобур, космоска .

Сиргэ чаҕылҕан плазма оҥорор. Плазма искусственнай (киһи оҥорбут) туһаныытыгар люминесцентнай лампочкалар, неон бэлиэлэр уонна тэлэбииһэр эбэтэр көмпүүтэр экраннарыгар туттуллар. Плазменнай лаампалар уонна глобустар ооннььур уонна хоһу киэргэтиигэ туһаныллар.

Учуонайдар плазманан саҥа көрүҥнээх атомнай энергияны оҥорорго эксперименнары ыытталлар, синтез диэн ааттанар, ол судургу атомнай энергияттан быдан ордук уонна куттала суох буолуохтаах, уонна быдан аҕыйах радиоактивнай бөҕү таһаарыахтаах.

## Ситимнээх сирэйдэр

* Гаас
* Убаҕас
* Кытаанах
* Бозе-Эйнштейн конденсата
* Материя
* Плазма түннүк
* Күн тыала
# Физик

Альберт Эйнштейн аан дойдуга улуччулаах физигынан биллэр.
Физик
**Фи́зик** — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн физика өттүгэр ананаллар. Фундаментальнай билим субатомнай частицаларыттан саҕалаан вселеннайга дылы проблемаларыгар киэҥ өттүгэр үлэлииллэр, ону тэҥэ прикладной физикаҕа.

## Историята

Физиктар туспа учуонайдар быһыыларынан XIX үйэ ортотугар баар буолбуттара, ол бириэмэҕэ физика туспа быраабылалардаах уонна методтардаах билим курдук бэлиэтэммитэ.

## Үөрэххэ

### Арассыыйаҕа

Физиканы үөрэтии орто оскуолаҕа 7 кылаасстан саҕаланар, ол иннинэ 5-6 кылаастарга естесствозаннияны үөрэтэллэр. Физиканы интириэһиргиир үөрэнээччилэргэ специализированнай оскуолалар бааллар, ол курдук Саха Сиригэр дьокуускайга Физико-техническай лицей баар, уонна араас оскуолаларга кылаастар уонна да атын форманан дириҥник үөрэтии баар.

Ордук күүстээх үөрэнээччилэри быһаарарга араас физикаҕа олимпиадалар ыытыллаллар, Россия физикаҕа олимпиадатын кыайыылааҕа Россия сыл аайы ыытыллар Аан дойду үөрэнээччилэрин олимпиадатыгар сирэйэ буолар.

Профессиональнай физиктары үрдүкү оскуолаларга специализированнай факультеттарга бэлэмнииллэр. Оннук факультеттар физическай факультет диэн ааттанааччылар, ол гынан баран өссө кыараҕас аналлаах буолуон сөп - ол курдук радиофизическай факультет. Сорох университеттарга физиктары уонна математиктары бииргэ холбууллар, оччоҕуна физико-математическай факультет буолар. Билигин Россияҕа физиктары бэлэмниир икки система баар, урукку биэс сыллаах (бүтэрбитин кэннэ специалист диплома бэриллэр), уонна Болонскай (икки кэрдэллээх - бакалавриат 4 сыл кэнниттэн уонна магистратура - өссө 2 сыл кэнниттэн). Ол бириэмэҕэ билигин улам-улам иккис системаҕа көһүү бара турар, уонна оччоҕуна бастакы система үлэтэ тохтуур.

Үрдүкү үөрэҕи ылыныы кэнниттэн аспирантураҕа үөрэҕи салгыахха сөп, ол кэнниттэн кандидат диссератциятын көмүскүүр булгуччулаах буолар, ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэнниттэн иккис диссератацияны көмүскүөххэ сөп, учуонай степенын уонна Физика-математика докторун аатын ылаҕын.

## Наҕараадалар уонна бириэмийэлэр

Физик ордук улахан наҕараадатынан 1901 сылтан бэриллэр Нобель бириэмийэтэ буолар.

Бастакы Нобель наҕараадатын Рентген Вильгельм ылбыта рентген сардаҥаларын арыйыы иһин.

## Өссө маны көр

* Химик

## Быһаарыылар