Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Преистория

Стоунхэндь, Ааҥл Сирэ, Неолит дьоно туппуттара. 4500-4000 сыллааҕыта.
**Преистория** (лат. præ = иннинэ, грек. ιστορία = история) диэн дьон-сэргэ сайдыытын бастакы кэмин ааттыыллар, суруктаах-бичиктээх история саҕаланыан иннинэ.
# Колумбия

|  *La República de Colombia* Колумбия Өрөспүүбүлүкэтэ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Ыҥырыыта:**"Libertad y Orden" |
| **Өрөгөй ырыата:**"Oh, Gloria Inmarcesible!  |
| Location of Colombia  |
| **Киин куората** (уонна саамай улахан куорат)
 | Богота  4°39′N, 74°3′W |
| Ил тыла | Испан тыла |
| Олохтоохтор ааттара | Colombian
  |
| Дьаhалтата | Өрөспүүбүлүкэ |
|  -  | Президент | Алваро Урибе |
|  -  | Вице президент | Франсиско Сантос Калдерон |
|  -  | Конгресс президенэ | Эрнан Андраде |
|  -  | Үрдүкү суут президенэ | Франсиско Рикаурте |
| Тутулуга суох буолуу | Испанияттан  |
|  -  | Ылыныы | От ыйын 20, 1810  |
|  -  | Билинии | Атырдьах ыйын 7, 1819  |
| Иэнэ |
|  -  | Бүтүн |  1,141,748 km² (26th) 440,839 sq mi  |
|  -  | Уу (%) | 8.8 |
| Олохтоохторо |
|  -  | April 2009 estimate | 45,644,023 (29th) |
|  -  | 2005 census | 42,888,592  |
|  -  | Олохтоох чиҥэ | 40/km² (168th) 104/sq mi |
| **БИО** (АКП) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $396.579 billion  |
|  -  | Per capita | $8,215  |
| **БИО** (номинал) | 2008 estimate |
|  -  | Total | $240.654 billion  |
|  -  | Per capita | $4,985  |
| **Дьини** (2006) | 52 (high)  |
| **КСИ** (2008) | ▼ 0.787 (medium) (80th) |
| Валюта | Песо (`COP`)  |
| Кэм зоната | (UTC-5) |
| Ил домен | .co |
| Телефон кода | +57
 |

**Колумбия** (исп. Colombia) диэн Соҕуруу Америка хотугулуу арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Венесуэла уонна Бразилия илин, Экуадор уонна Перу соҕуруу, Кариб байҕала хоту, Панама хотугулуу арҕаа уонна Чуумпу океан арҕаа. Колумбия иэнэ 1,141,748 км2, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан төрдүс (Бразилия, Аргентина уонна Перу кэннилэриттэн). Олохтоохторун ахсаана 45,644,023, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан иккис (Бразилия кэнниттэн).

## Колумбия бэлиэ күннэрэ

* Тохсунньу 2 — Карнавал бастакы күнэ (Соҕуруу Колумбия).

* Ыам ыйын 13 — Сибэтиэй Мария күнэ
* Ыам ыйын 15 — Учуутал күнэ
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү Соҕуруу Америка элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
* От ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* От ыйын 24 — Симон Боливары ахтар күн. Маны таһынан Эквадор, Венесуэла, Боливия бэлиэтииллэр
* Атырдьах ыйын 7 — Бояка кыргыһыытын күнэ. 1819 сыллаахха Симон Боливар сэриитэ Испания уонна кини диэки буолбут олохтоох индеецтэр сэриилэрин Бояка өрүс үрдүгэр үлтү сыспыт. Бу кыргыһыы Соҕуруу Америка дойдуларын тутулуга суох буолууларын саҕаланыытын быһыытынан билиниллэр.
* Атырдьах ыйын 17 — Инженер күнэ
* Алтынньы 12 — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ

* Сэтинньи 11 — Картахена тутулуга суох буолуутун күнэ. Бу күн өрөбүлгэ түбэстэҕинэ аныгыскы бэнидиэнньиккэ өрүүллэр
* Сэтинньи 14 — Колумбия дьахтарын күнэ
# Гагауз тыла

**Гагауз тыла** (гагауз *Gagauz dili*) — гагауз тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.

## Суруг-бичиг

*Билиҥҥи Гагауз алпабыыт*:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | E e | Ê ê |
| F f | G g | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l |
| M m | N n | O o | Ö ö | P p | R r | S s | Ş ş |
| T t | Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |  |

*Кириллик Гагауз алпабыыт*:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ӓ ӓ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӂ ӂ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | Ӧ ӧ | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |  |  |  |

## Быһаарыылар
# MediaTek

**MediaTek** (*МедиаТек*), Тайвань уонна Кытай холбоон айбыт үрдүк технологиялаах тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн смартфоннарга уонна байыаннай тэриллэргэ чипсеттары, процессордары оҥорор тэрилтэ буолар.

## Туһаныллыбыт сир

* Сайт
# Лаборатория Белла

**Bell Laboratories** (оннук курдук биллэр **Bell Labs**) — урукута американскай, билиҥҥитэ финскэй американскай корпорация, улахан чинчийэр телекоммункация, электроннай уонна компьютернай система киинин уобалаһа.