Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1890-с

**1890-с** cыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ

Америка саллааттара Сантьягоҕа. Куба, 1898
* Панамерика сойууһа олохтоммут (1890).
* Вундед-Ни үрүйэҕэ кыргыһыы — (1890), индеецтар кытта АХШ сэбилэниилээх күүстэрин биир тиһэх бөдөҥ кыргыһыыларыттан биирдэстэрэ.
* Дьоппуон-кытай 1894—1895 сс. сэриитигэр Кытай хотторбут.
* Аляскаҕа көмүс лихорадката саҕаламмыт (1896; Клондайк).
* Кэриэйэ *Кэриэйэ импиэрийэтэ* диэн ааттаммыт (1897—1910).
* «Боксёрдар өрө туруулара» (1899—1901). Кытайга 8 дойду альянсын сэриилэрэ киирбиттэр.
* Колмбияҕа Тыһыынча хонуктаах сэрии буолбут (1899—1902).
* Ааҥыл-буур сэриитэ (1899—1902) Трансваальга кыһыл көмүһү булбуттарын кэннэ (1886) саҕаламмыта.
# Брутто ис оҥоhук

Дойдулар 2008 БИО (номинал) per capita (IMF, алтынньы 2008)
**Брутто ис оҥоhук** (**БИО**) диэн дойду экономикатын ил барыhын кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ. БИО үс ньыманан быhаарыллыан син, кинилэр бэйэлэрин ис дьиҥнэринэн майгыннаhаллар. Бастакы: ылыллыбыт кэм периодун (үксүн 365 күннээх сыл) устата оҥоhуллубут маллар уонна хааччыйыылар бүтүн энчирэтиилэрин тэҥнэбиллэрэ. Иккис: период устата дойду бары индустрияларын оҥорууларын хас биирди кэрдииhин эбиилигин бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ, онно оҥоруу түһээннэрин эбии уонна субсидияларын көҕүрэтии. Үһүс: период устата дойду оҥоруута аҕалбыт барыhын бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ.

БИО'гу кээмэйдииргэ уонна быhаарарга үксүн энчирэтии ньымата туттуллар:

*БИО = туттуу + брутто инвестиция + дьаhалта энчирэтиитэ + (экспорт − импорт)*, эбэтэр,
 БИО = C + I + G + (X − M).
# Дьаhалта

**Дьаhалта** диэн или уонна дьону дьаhайар бэлиитикэ аппарата. Дьаһалта биир территорияҕа бииликтээх, ол эбэтэр дьаһайар кыахтаах. Бу территория араас таһымнаах буолар - дойду, штат, регион, провинция. Дьаһалта дьаһахтары айар, уураахтары ырытыыга таhаарар уонна ылынар, түһээн хомуйар, харчы имниир.

Дьаhалта көрүҥнэрэ:

* Анархия
* Демократия
* Деспотизм
* Диктатура
* Монархия
* Олигархия
* Плутократия
* Теократия
* Тирания
# Андалусия

|  |
| --- |
| {{{Статуһа}}} |
| Андалусия |
| {{{Омук аата}}} |
| [[Билэ:{{{Былаах}}}|170px|border]] {{{Аата}}} былааҕа |
| [[Билэ:{{{Гиэрбэ}}}|100px|border]] {{{Аата}}} гиэрбэтэ |
| [[Билэ:{{{Хаарта}}}|250px|border]] |
| Дойдута | {{{Дойдута}}} |
| Киин куората | {{{Киин куората}}} |
| Улахан куораттар | {{{Улахан куораттар}}} |
| {{{Баһылык1}}} | {{{Баһылык аата1}}} |
| {{{Баһылык2}}} | {{{Баһылык аата2}}} |
| {{{Баһылык3}}} | {{{Баһылык аата3}}} |
| {{{Баһылык4}}} | {{{Баһылык аата4}}} |
| Устуоруйа уонна киэгирээпийэ |
| Төрүттэмит | {{{Төрүттэммит күнэ}}} |
| Иэнэ | {{{Иэн}}} |
| Кэм зоната | [[UTC{{{Кэм зоната}}}]] |
| Олохтоохторо |
| Олохтоохтор | {{{Олохтоохтор ахсааннара}}} |
| Омуктар | {{{Омуктар}}} |
| Тыллар | {{{Тыллар}}} |
| Идентификатордар |
| ISO 3166-2 куода | {{{ISO 3166-2}}} |
| Домен | [[{{{Домен}}}]] |

**Андалу́си́я**, также **Андалу́зия** (исп. Andalucía [andaluˈθi.a], олохт. [andaluˈsi.a], лат. Vandalitia) — Испания автономнай сирэ, аҕыс провинцияттан турар: Альмерия, Кадиса, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэна, Малага уонна Севилья. Киинэ Севилья. Андалусия Европа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар, соҕуруу өттүттэн Гибралтар хомото уонна Средиземным морем сыталлар, арҕаа өттүттэн — Атлантическай далай уонна Португалиялыын быысаһар. Испания иһигэр хоту Андалусия Эстремадураны уонна Кастилией-Ла-Манчаны, илин — Мурсиялыын.

Гвадалквивир өрүс, Кордова
## Тыл

Андалусияҕа испаан тылын андалуус түөлбэ тылынан саҥараллар. Бу диалект Кастилия мусульмаанныы Андалусияны сэриилээн ылбытын кэннэ баар буолбута. Бу тыл күүстээх арааб субстрааттаах уонна олохтоох роман тыла (бет мосараб) булкаастаах. Америкаҕа тарҕаммыт испаан тылыгар улахан дьайыыны оҥорбута.

## Андалусия бэлиэ күннэрэ

* Олунньу 28 — Андалусия күнэ

## Сигэлэр

Санта Каталина заамак Хаэнаҕа
* Andalucía Turismo(исп.)
* CICA(исп.)
* Охраняемых природных территориях Андалусии(исп.)
* Музеи Андалусии, Русскоязычный сайт.(нууч.) Халыып:Недоступная ссылка
* Consejería de Cultura(исп.)
* Каталог андалусских библиотек(исп.) Халыып:Недоступная ссылка
* Фильмотека Андалусии(исп.)
* Музеи Андалусии(исп.)
* Legado Andalusí Архыыптаммыт 2006, Сэтинньи 6 күнүгэр.Халыып:Недоступная ссылка(исп.)
# Абыраам

*Абыраам уонна Ысхаак*, Рембрандт үлэтэ.
**Абыраам** (Дьэбэриэй тыла: אַבְרָהָם, *Авраhаам*) халдей Ур диэн сиригэр биhиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл кэриҥэ аннараа ɵттyгэр тɵрɵɵбyт. Биибилийэҕэ кэпсэнэринэн, кини бастаан Авраhаам диэн ааттаах эбит, онтон кэлин Аврахаам (Абырахаам) диэн ааттаммыт. Кини ойоҕо Саара кэлин Саарра диэн буолбут. Абыраам Ной үс уолаттардааҕыттан (Шем, Хам, Йафет), Шемтэн тахсыбыт уус тохсус кɵлyɵнэтэ эбит. Кини аҕата Тараах ɵлyɵҕyттэн сиэн быраатын Лоту кытта Ханаан сиригэр кɵспyттэр. Лот Иордан хочотугар олохсуйбут, оттон Абыраам айана салҕаммыт. Кини Сихемҥэ, Бэт-Элгэ, Хевроҥҥа уонна Бер Шеваҕа (Вирсавияҕа) кэрэхтэри туруортаабыт. Ханааҥҥа сут дьыллар yyммyттэригэр, Абыраам Эгиипэккэ, онтон пилистиимнэр дойдуларыгар кɵhɵ сылдьан баран, Ханааҥҥа тɵннyбyт. Лот билиэҥҥэ тyбэспитигэр, Абыраам 318 сэбилэниилээх чаҕардарын кытта тиийэн Лоту уонна кинини кытта билиэн барбыттары босхолообут, түɵрт ыраахтааҕы тyмсyyтyн самнарбыт. Абыраам, биибилийэҕэ кэпсэнэр Содуом уонна Хомуора урусхалларын кэмигэр эмиэ баар эбит. Кини 175 сааhыгар ɵлбyт, кинини Хеврон чугаhынааҕы Махпела хаспаҕар кистээбиттэр. Кини аҕыс уоллаах эбит. Бэргэhэлэммэтэх кэргэн дьахтара Хагаар киниттэн Йишмаэли тɵрɵппyт, оттон Саара сүүс сааhыгар тиийэн баран, Ысхаагы тɵрɵппyт, кэнники ойоҕо Хеттура ɵссɵ алта уолламмыт. Абырахаам Таҥараҕа бэриниилээҕин итэҕэппит, Айыы Тойонтон алгыстаах киhи эбит. Ол иhин этэллэр Айыы Тойон туhунан ахталларыгар дьэбэриэйдэр ытыктаан уонна сүгүрүйэн туран «Абырахаам Таҥарата, Ысхаак Таҥарата, Дьаакып Таҥарата» дииллэр.